తస్య దేహద్రుమాన్తస్స్థం త్యక్త్వా హృన్నీడమ్ ఆయయుః । ప్రోడ్డీయ ప్రాణవిహగా యన్త్రోన్ముక్తాశ్మవన్ నభః
ఆ దేహవృక్షంలో హృదయంలో ఉన్న గూడు వదిలి ప్రాణపక్షులు పైకి ఎగిరిపోయాయి. యంత్రం నుంచి విడిపడిన రాళ్లు ఆకాశంలోకి ఎగిరినట్టు అవి వెళ్లిపోయాయి.
భూతేష్వ్ ఏవ ప్రవిష్టాని భూతాని సకలాన్య్ అలమ్ । మాంసాస్థియన్త్రం దేహస్ తు వనావనితలే ఽవసత్
అన్ని భూతాలు తమ తమ మూలభూతాల్లో కలిసిపోయాయి. మాంసం, ఎముకలతో కూడిన ఆ దేహం మాత్రం అడవిలో నేలపై మిగిలిపోయింది.
చిదర్ణవం ప్రవిష్టా చిద్ ధాతవో ధాతుషు స్థితాః । స్వే స్వరూపే స్థితం సర్వం మునావ్ ఉపశమం గతే
చైతన్యం ఆ మహాసముద్రంలో లీనమైంది; ప్రతి పదార్థం తన స్వభావంలోనే నిలిచింది; ముని శాంతిని పొందినప్పుడు, సమస్తం తన సహజ స్థితిలో ఉండిపోయింది.
ఏషా తే కథితా రామ విచారశతశాలినీ । విశ్రాన్తిర్ వీతహవ్యస్య ప్రజ్ఞయైతాం వివేచయ
ఓ రామా, వితహవ్యుని విశ్రాంతి గురించి నేను చెప్పిన ఈ కథ అనేక విచారణలకు నిండినది. నీవు నీ జ్ఞానంతో దీన్ని బాగా పరిశీలించు.
ఏవమ్ప్రకారయా యుక్త్యా స్వవిచారణయేద్ధయా । తత్త్వమ్ ఆలోక్య తత్సారమ్ ఆతిష్ఠోత్థాయ రాఘవ
ఇలాంటి విధంగా తర్కంతో, నీ స్వంత విచారణతో, నిజమైన తత్వాన్ని తెలుసుకొని, దాని సారాన్ని గ్రహించి, దానిలో స్థిరపడు రాఘవ.
యద్ ఏతద్ అఖిలం రామ భవతే వర్ణితం మయా । యద్ ఇదం వర్ణయామ్య్ అన్యద్ వర్ణయిష్యామి యచ్ చ వా
ఓ రామా, నేను నీకు వివరించినది, ఇంకా వివరించబోయేది, చెప్పిన ప్రతిదీ నీకోసమే.
త్రికాలదర్శినా నిత్యం చిరం చ కిల జీవతా । విచారితం చ దృష్టం చ మయా తద్ అఖిలం స్వయమ్
నేను మూడు కాలాలను ఎల్లప్పుడూ చూచే శక్తిని కలిగి, చాలా కాలం జీవించి, ఈ సంగతులన్నింటినీ స్వయంగా పరిశీలించి, ప్రత్యక్షంగా చూచాను.
తద్ ఏతామ్ అమలాం దృష్టిమ్ అవలమ్బ్య మహామతే । జ్ఞానమ్ ఆసాదయ పరం జ్ఞానాన్ ముక్తిర్ హి లభ్యతే
కాబట్టి, ఓ మహామతి! ఈ నిర్మలమైన దృష్టిని ఆధారంగా చేసుకుని, పరమ జ్ఞానాన్ని పొందు. ఎందుకంటే, జ్ఞానంతోనే ముక్తి లభిస్తుంది.
జ్ఞానాన్ నిర్దుఃఖతోదేతి జ్ఞానాద్ అజ్ఞానసఙ్క్షయః । జ్ఞానాద్ ఏవ పరా సిద్ధిర్ నాన్యస్మాద్ రామ వస్తుతః
జ్ఞానంతో బాధలు తొలగిపోతాయి; జ్ఞానంతోనే అజ్ఞానం నశిస్తుంది; నిజంగా, ఓ రామా! పరమ సిద్ధి జ్ఞానంతోనే కలుగుతుంది, మరేదైనా ద్వారా కాదు.
జ్ఞానేన సకలాన్ పాశాన్ వినికృత్య సమన్తతః । శాతితాశేషచిత్తాద్రిర్ వీతహవ్యో మునీశ్వరః
జ్ఞానంతో అన్ని బంధాలను పూర్తిగా తెంచి, తన మనస్సు అనే కొండను పూర్తిగా చూర్ణం చేసి, వీతహవ్యుడు మునులలో శ్రేష్ఠుడిగా విముక్తుడయ్యాడు.
వీతహవ్యాత్మికా సంవిత్ సఙ్కల్పజగతీతి సా । అనుభూతవతీ విశ్వమ్ ఇదమ్ ఏవ చ తజ్ జగత్
వీతహవ్యుని రూపమైన ఆ చైతన్యం, మనస్సు కల్పించిన లోకమే. ఇదే విశ్వాన్ని అనుభవించి, ఇదే జగత్తు అని గ్రహించాడు.
వీతహవ్యో మనోమాత్రం మనో ఽహం త్వమ్ ఇమే ఽద్రయః । మనో జగద్ ఇదం కృత్స్నమ్ అన్యతానన్యతే ఽత్ర కే
వీతహవ్యుడు అనేది కేవలం మనస్సే. ఆ మనస్సే 'నేను', 'నీవు', ఈ పర్వతాలు అన్నీ. ఈ మొత్తం జగత్తు మనస్సే. ఇక్కడ వేరొకరు ఎవరు ఉన్నారు?
అధిగతపరమార్థః క్షీణరాగాదిదోషస్ సకలమలవికారోపాధిభఙ్గాద్ అతీతః । చిరమ్ అనుసృతమ్ అన్యైస్ స్వం స్వభావం వివేకీ పదమ్ అమలమ్ అనన్తం ప్రాప్తవాఞ్ శాన్తశోకః
పరమార్థాన్ని తెలుసుకుని, రాగాది దోషాలు తీరిపోయి, మలినతలు, మార్పులు, పరిమితులు అన్నీ తొలగిపోయాక, ఇతరులా తాను కూడా తన స్వభావాన్ని ఎన్నాళ్లుగా వెంబడించినవాడు, ఆ వివేకి, నిర్మలమైన అనంతమైన స్థితిని చేరి, దుఃఖాన్ని శాంతింపజేసుకున్నాడు.
వీతహవ్యవద్ ఆత్మానం నీత్వా విదితవేద్యతామ్ । వీతరాగభయద్వేషస్ తిష్ఠ రాఘవ కర్మసు
వీతహవ్యునిలా నీ ఆత్మను తెలుసుకున్నవాడవై, రాఘవా! రాగం, భయం, ద్వేషం లేకుండా, కర్మల్లో నిశ్చలంగా ఉండు.
త్రింశద్వర్షసహస్రాణి విజహార యథా మునిః । వీతహవ్యో వీతశోకస్ తథా విహర రాఘవ
వీతహవ్యుడు ముప్పది వేల సంవత్సరాలు బాధలేని జీవితం గడిపాడు. రాఘవా! నీవు కూడా అలాగే దుఃఖం లేకుండా జీవించు.
అన్యే రాజన్యమునయో జ్ఞాతజ్ఞేయా మహాధియః । యథావసన్ స్వరాజ్యేషు తథావస మహామతే
ఇతర రాజర్షులు, గొప్ప జ్ఞానంతో, తెలుసుకోవాల్సినదాన్ని తెలుసుకుని, తమ తమ రాజ్యాలలో ఎలా ఉన్నారో, మహామతీ! నీవు కూడా అలాగే నీ స్థలంలో నివసించు.
సుఖదుఃఖక్రమైర్ ఆత్మా న కదాచన గృహ్యతే । సర్వగో ఽపి మహాబాహో కిం ముధా పరిశోచసి
సుఖం, దుఃఖం అనుసరించి ఆత్మను ఎప్పుడూ పట్టుకోలేరు. మహాబాహువా! ఆత్మ అన్నిచోట్లా ఉన్నా, నీవు ఎందుకు వృథాగా బాధపడుతున్నావు?
బహవో విదితాత్మానో విహరన్తీహ భూతలే । న కేచన వశం యాతా దుఃఖస్యాఙ్గ భవాన్ ఇవ
ఇక్కడ భూమిపై ఎంతోమంది ఆత్మజ్ఞానం పొందినవారు స్వేచ్ఛగా జీవిస్తున్నారు. ప్రియమైనవాడా! వారిలో ఎవ్వరూ నీలా దుఃఖానికి లోనుకాలేదు.
స్వస్థో భవ భవోదారస్ సమో భవ సుఖీ భవ । సర్వగస్ త్వం త్వమ్ ఆత్మైవ తవ నాస్తి పునర్భవః
నీవు నీలోనే స్థిరంగా ఉండు, లోకంలో ఉదారంగా ప్రవర్తించు, సంతోషంగా జీవించు. నీవే అన్నిటిలోనూ వ్యాపించి ఉన్నవాడివి, నీవే నీకు స్వరూపమైనవాడివి. నీకు మరల జననం లేదు.
హర్షామర్షవికారాణాం జీవన్ముక్తా భవాదృశః । న కేచన వశం యాన్తి మృగేన్ద్రాశ్ శాఖినామ్ ఇవ
నీ వంటి జీవన్ముక్తులకు సంతోషం, కోపం వంటి మార్పులు ఏవీ ప్రభావం చూపవు. అది వృక్షాల మధ్య సింహాలకు ఎవ్వరూ అడ్డంకి కాలేకపోవడంలా ఉంటుంది.
అనేనైవ ప్రసఙ్గేన సంశయో ఽయం మమోదితః । శరత్కాల ఇవామ్భోదం తం మే త్వం తనుతాం నయ
ఈ same సంభాషణ వల్ల నాకు ఒక సందేహం కలిగింది. అది శరదృతువులో మేఘంలా మెదులుతోంది. దయచేసి ఆ సందేహాన్ని తొలగించు.
జీవన్ముక్తశరీరాణాం కథమ్ ఆత్మవిదాం వర । శక్తయో నేహ దృశ్యన్తే ఆకాశగమనాదికాః
ఆత్మజ్ఞానంలో నిపుణుడవైనవాడా, జీవన్ముక్తుల శరీరాల్లో ఆకాశంలో సంచరించడం వంటి శక్తులు ఎందుకు కనిపించవు?
ఆకాశగమనాదీని యాన్య్ ఏతాని రఘూద్వహ । కర్మాణి తాః పదార్థానాం సహజాః ఖలు శక్తయః
రఘువంశంలో పుట్టినవాడా, ఆకాశంలో సంచరించడం వంటి క్రియలు, వాటి వంటివి — ఇవన్నీ పదార్థాలకు సహజంగా ఉన్న శక్తులే.
యద్ విచిత్రం క్రియాజాలం దర్శ్యతే గోప్యతే పునః । రామ వస్తుస్వభావో ఽసౌ న తద్ ఆత్మవిదాం మతమ్
రామా, ఏవైనా విచిత్రమైన పనులు కనబడినా, దాచబడినా, అవన్నీ ఆ వస్తువుల స్వభావమే; ఆత్మజ్ఞానులు మాత్రం అలా అనుకోరు.
అనాత్మవిద్ అముక్తో ఽపి నభోవిహరణాదికమ్ । ద్రవ్యకర్మక్రియాకాలశక్త్యాప్నోత్య్ ఏవ రాఘవ
రాఘవా, ఆత్మను తెలియని, ముక్తి పొందని వాడికీ, ఆకాశంలో సంచరించడం వంటి శక్తులు, పదార్థం, క్రియ, కాలం వంటివి లభిస్తాయి.
నాత్మజ్ఞస్యైష విషయ ఆత్మజ్ఞో హ్య్ ఆత్మవాన్ స్వయమ్ । ఆత్మనాత్మని సన్తృప్తో నావిద్యామ్ అనుధావతి
ఇది ఆత్మజ్ఞానికి సంబంధించినది కాదు; ఎందుకంటే ఆత్మను తెలిసినవాడు తనలో తానే తృప్తిగా ఉంటాడు, అవిద్యను వెంబడించడు.
యే కేచన జగద్భావాస్ తాన్ అవిద్యాకృతాన్ విదుః । కథం తేషు కిలాత్మజ్ఞస్ త్యక్తావిద్యో నిమజ్జతి
ఈ లోకంలో ఉన్న అన్ని వస్తువులు, జీవులు అజ్ఞానంతోనే ఉత్పన్నమయ్యాయని తెలుసు. అయితే, అజ్ఞానాన్ని వదిలేసిన ఆత్మజ్ఞాని వాటిలో ఎలా మునిగిపోతాడు?
అవిద్యామ్ అపి యే యుక్త్యా సాధయన్తి సుఖాత్మికామ్ । తే హ్య్ అవిద్యాకృతా ఏవ న త్వ్ ఆత్మజ్ఞాస్ తథాక్రమాః
కొంతమంది తమ తర్కంతో అజ్ఞానాన్నే సుఖంగా భావిస్తారు. వారు అజ్ఞానంతోనే ఏర్పడినవారు. కానీ ఆత్మజ్ఞానులు అలా ప్రవర్తించరు.
తత్త్వజ్ఞో వాప్య్ అతత్త్వజ్ఞో యః కాలద్రవ్యకర్మభిః । యథాక్రమం ప్రయతతే తస్యేన్ద్రత్వాది సిధ్యతి
వాస్తవాన్ని తెలిసినా తెలియకపోయినా, ఎవరు కాలం, పదార్థం, చర్యల ప్రకారం ప్రయత్నిస్తారో వారికి తగిన ఫలితంగా ఇంద్రాది పదవులు లభిస్తాయి.
ఆత్మజ్ఞస్ త్వ్ ఇహ సర్వస్మాద్ అతీతో విగతైషణః । ఆత్మన్య్ ఏవ హి సన్తుష్టో న కరోతి న చేహతే
కానీ ఆత్మజ్ఞాని అన్నింటినీ దాటి, కోరికలు లేకుండా, తనలో తాను సంతృప్తిగా ఉంటాడు. అతను ఏ పనీ చేయడు, ఏదీ కోరడు.