యచ్ ఛూన్యవాదినాం శూన్యం బ్రహ్మ బ్రహ్మవిదాం వరమ్ । విజ్ఞానమాత్రం విజ్ఞానవిదాం యద్ అమలాత్మకమ్
శూన్యవాదులు శూన్యమని, బ్రహ్మవేత్తలు బ్రహ్మమని, విజ్ఞానాన్ని తెలుసుకునేవారు నిర్మలమైన చైతన్యమని పిలిచేది — ఇదే కలుషరహితమైన స్వభావమున్నది.
పురుషస్ సాఙ్ఖ్యదృష్టీనామ్ ఈశ్వరో యోగవాదినామ్ । శివశ్ శశికలఙ్కానాం కాలః కాలకవాదినామ్
సాంక్యమతవాళ్లకు పురుషుడు, యోగశాస్త్రవేత్తలకు పరమేశ్వరుడు, శివభక్తులకు శివుడు, కాలాన్ని విశదీకరించేవారికి కాలమే —
ఆత్మాత్మనస్ తద్విదుషాం నైరాశ్యం తాదృశాత్మనామ్ । మధ్యం మాధ్యమికానాం చ సర్వం సుశమచేతసామ్
ఆత్మజ్ఞానులకు ఆత్మ, విరక్తులకు సంపూర్ణ విరక్తి, మధ్యమార్గాన్ని అనుసరించేవారికి మధ్యస్థితి, సంపూర్ణ శాంతి కలిగినవారికి అన్నీ ఇదే.
యత్ సర్వశాస్త్రసిద్ధాన్తో యత్ సర్వహృదయానుగమ్ । యత్ సర్వం సర్వదా సార్వం యత్ సత్ తత్ సద్ అసౌ స్థితః
అన్ని శాస్త్రాల తాత్పర్యం, ప్రతి హృదయానికి చేరువైనది, ఎప్పుడూ, ఎక్కడైనా, అన్నిటిలోనూ ఉన్నది, నిజమైనది — ఇదే నిజంగా ఉన్నది.
యద్ అనుత్తమనిష్ష్యన్దో దీపం యత్ తేజసామ్ అపి । స్వానుభూత్యేకమానం యత్ తత్ తత్ తత్ తద్ అసౌ స్థితః
అది అతి శ్రేష్ఠమైన, ఎప్పటికీ తగ్గని సారం. అది దీపాలకు కూడా వెలుగు ఇచ్చేది. అది మనకు మన అనుభవంతో మాత్రమే తెలిసేది. ఇదే నిజంగా ఉన్నది, ఇదే, ఇదే, ఇదే.
యద్ ఏకం చాప్య్ అనేకం చ సాఞ్జనం చ నిరఞ్జనమ్ । యత్ సర్వం చాప్య్ అసర్వం చ తత్ తత్ తత్ తద్ అసౌ స్థితః
అది ఒక్కటే అయినా అనేకమైనది కూడా. రంగుతో కూడినదై కూడా రంగు లేనిది. అది అన్నీ అయినా అన్నీ కానిది కూడా. ఇదే నిజంగా ఉన్నది, ఇదే, ఇదే, ఇదే.
అజమ్ అజరమ్ అనాద్యమ్ ఆద్యమ్ ఏకం పదమ్ అకలం సకలం చ నిష్కలం చ । స్థిత ఇతి స తదా నభస్స్వరూపాద్ అపి విమలస్థితిర్ ఈశ్వరః క్షణేన
అది పుట్టని, వృద్ధాప్యం రాని, ఆదియైనది, మొదటి స్థితి. అది విడిపోని, అయినా విడిపోయినట్టు కనిపించేది. భాగాలున్నదిగా, లేకపోయినట్టు ఉన్నది. ఆ పరమ స్థితి ఆకాశాన్ని కూడా మించిపోయిన పవిత్రతతో, క్షణంలోనే పరమేశ్వరునిగా నిలుస్తుంది.
ప్రాప్య సంసృతిసీమాన్తం దుఃఖాబ్ధేః పారమ్ ఆగతః । వీతహవ్యశ్ శశామైవమ్ అపునర్మనసే మునిః
సంసారానికి చివర చేరుకుని, దుఃఖ సముద్రాన్ని దాటి, తిరిగి మళ్లీ జన్మించని మనస్సుతో ఉన్న వీతహవ్యుడు ఆ ముని, ఇలా పూర్తిగా శాంతిని పొందాడు.
తస్మింస్ తథోపశాన్తే హి పరాం నిర్వృతిమ్ ఆగతే । పయఃకణ ఇవామ్భోధౌ స్వే పదే పరిణామిని
ఆ స్థితి పూర్తిగా శాంతమై, పరమమైన తృప్తి కలిగినప్పుడు, అది తన సహజ స్వరూపంలోనే నిలిచి ఉంటుంది. అది సముద్రంలో నీటి బొట్టు లా కలిసిపోతుంది.
తథైవ తిష్ఠన్ నిస్స్పన్దస్ స కాయో మ్లానిమ్ ఆయయౌ । అన్తర్ విరసతాం ప్రాప్య మార్గశీర్షాన్తపర్ణవత్
అలా నిశ్చలంగా ఉన్న ఆ దేహం లోపల ఆనందం లేక, మార్గశీర్ష మాసం చివరలో ఆకులు ఎలాగో, వాడిపోయింది.
తస్య దేహద్రుమాన్తస్స్థం త్యక్త్వా హృన్నీడమ్ ఆయయుః । ప్రోడ్డీయ ప్రాణవిహగా యన్త్రోన్ముక్తాశ్మవన్ నభః
ఆ దేహవృక్షంలో హృదయంలో ఉన్న గూడు వదిలి ప్రాణపక్షులు పైకి ఎగిరిపోయాయి. యంత్రం నుంచి విడిపడిన రాళ్లు ఆకాశంలోకి ఎగిరినట్టు అవి వెళ్లిపోయాయి.
భూతేష్వ్ ఏవ ప్రవిష్టాని భూతాని సకలాన్య్ అలమ్ । మాంసాస్థియన్త్రం దేహస్ తు వనావనితలే ఽవసత్
అన్ని భూతాలు తమ తమ మూలభూతాల్లో కలిసిపోయాయి. మాంసం, ఎముకలతో కూడిన ఆ దేహం మాత్రం అడవిలో నేలపై మిగిలిపోయింది.
చిదర్ణవం ప్రవిష్టా చిద్ ధాతవో ధాతుషు స్థితాః । స్వే స్వరూపే స్థితం సర్వం మునావ్ ఉపశమం గతే
చైతన్యం ఆ మహాసముద్రంలో లీనమైంది; ప్రతి పదార్థం తన స్వభావంలోనే నిలిచింది; ముని శాంతిని పొందినప్పుడు, సమస్తం తన సహజ స్థితిలో ఉండిపోయింది.
ఏషా తే కథితా రామ విచారశతశాలినీ । విశ్రాన్తిర్ వీతహవ్యస్య ప్రజ్ఞయైతాం వివేచయ
ఓ రామా, వితహవ్యుని విశ్రాంతి గురించి నేను చెప్పిన ఈ కథ అనేక విచారణలకు నిండినది. నీవు నీ జ్ఞానంతో దీన్ని బాగా పరిశీలించు.
ఏవమ్ప్రకారయా యుక్త్యా స్వవిచారణయేద్ధయా । తత్త్వమ్ ఆలోక్య తత్సారమ్ ఆతిష్ఠోత్థాయ రాఘవ
ఇలాంటి విధంగా తర్కంతో, నీ స్వంత విచారణతో, నిజమైన తత్వాన్ని తెలుసుకొని, దాని సారాన్ని గ్రహించి, దానిలో స్థిరపడు రాఘవ.
యద్ ఏతద్ అఖిలం రామ భవతే వర్ణితం మయా । యద్ ఇదం వర్ణయామ్య్ అన్యద్ వర్ణయిష్యామి యచ్ చ వా
ఓ రామా, నేను నీకు వివరించినది, ఇంకా వివరించబోయేది, చెప్పిన ప్రతిదీ నీకోసమే.
త్రికాలదర్శినా నిత్యం చిరం చ కిల జీవతా । విచారితం చ దృష్టం చ మయా తద్ అఖిలం స్వయమ్
నేను మూడు కాలాలను ఎల్లప్పుడూ చూచే శక్తిని కలిగి, చాలా కాలం జీవించి, ఈ సంగతులన్నింటినీ స్వయంగా పరిశీలించి, ప్రత్యక్షంగా చూచాను.
తద్ ఏతామ్ అమలాం దృష్టిమ్ అవలమ్బ్య మహామతే । జ్ఞానమ్ ఆసాదయ పరం జ్ఞానాన్ ముక్తిర్ హి లభ్యతే
కాబట్టి, ఓ మహామతి! ఈ నిర్మలమైన దృష్టిని ఆధారంగా చేసుకుని, పరమ జ్ఞానాన్ని పొందు. ఎందుకంటే, జ్ఞానంతోనే ముక్తి లభిస్తుంది.
జ్ఞానాన్ నిర్దుఃఖతోదేతి జ్ఞానాద్ అజ్ఞానసఙ్క్షయః । జ్ఞానాద్ ఏవ పరా సిద్ధిర్ నాన్యస్మాద్ రామ వస్తుతః
జ్ఞానంతో బాధలు తొలగిపోతాయి; జ్ఞానంతోనే అజ్ఞానం నశిస్తుంది; నిజంగా, ఓ రామా! పరమ సిద్ధి జ్ఞానంతోనే కలుగుతుంది, మరేదైనా ద్వారా కాదు.
జ్ఞానేన సకలాన్ పాశాన్ వినికృత్య సమన్తతః । శాతితాశేషచిత్తాద్రిర్ వీతహవ్యో మునీశ్వరః
జ్ఞానంతో అన్ని బంధాలను పూర్తిగా తెంచి, తన మనస్సు అనే కొండను పూర్తిగా చూర్ణం చేసి, వీతహవ్యుడు మునులలో శ్రేష్ఠుడిగా విముక్తుడయ్యాడు.
వీతహవ్యాత్మికా సంవిత్ సఙ్కల్పజగతీతి సా । అనుభూతవతీ విశ్వమ్ ఇదమ్ ఏవ చ తజ్ జగత్
వీతహవ్యుని రూపమైన ఆ చైతన్యం, మనస్సు కల్పించిన లోకమే. ఇదే విశ్వాన్ని అనుభవించి, ఇదే జగత్తు అని గ్రహించాడు.
వీతహవ్యో మనోమాత్రం మనో ఽహం త్వమ్ ఇమే ఽద్రయః । మనో జగద్ ఇదం కృత్స్నమ్ అన్యతానన్యతే ఽత్ర కే
వీతహవ్యుడు అనేది కేవలం మనస్సే. ఆ మనస్సే 'నేను', 'నీవు', ఈ పర్వతాలు అన్నీ. ఈ మొత్తం జగత్తు మనస్సే. ఇక్కడ వేరొకరు ఎవరు ఉన్నారు?
అధిగతపరమార్థః క్షీణరాగాదిదోషస్ సకలమలవికారోపాధిభఙ్గాద్ అతీతః । చిరమ్ అనుసృతమ్ అన్యైస్ స్వం స్వభావం వివేకీ పదమ్ అమలమ్ అనన్తం ప్రాప్తవాఞ్ శాన్తశోకః
పరమార్థాన్ని తెలుసుకుని, రాగాది దోషాలు తీరిపోయి, మలినతలు, మార్పులు, పరిమితులు అన్నీ తొలగిపోయాక, ఇతరులా తాను కూడా తన స్వభావాన్ని ఎన్నాళ్లుగా వెంబడించినవాడు, ఆ వివేకి, నిర్మలమైన అనంతమైన స్థితిని చేరి, దుఃఖాన్ని శాంతింపజేసుకున్నాడు.
వీతహవ్యవద్ ఆత్మానం నీత్వా విదితవేద్యతామ్ । వీతరాగభయద్వేషస్ తిష్ఠ రాఘవ కర్మసు
వీతహవ్యునిలా నీ ఆత్మను తెలుసుకున్నవాడవై, రాఘవా! రాగం, భయం, ద్వేషం లేకుండా, కర్మల్లో నిశ్చలంగా ఉండు.
త్రింశద్వర్షసహస్రాణి విజహార యథా మునిః । వీతహవ్యో వీతశోకస్ తథా విహర రాఘవ
వీతహవ్యుడు ముప్పది వేల సంవత్సరాలు బాధలేని జీవితం గడిపాడు. రాఘవా! నీవు కూడా అలాగే దుఃఖం లేకుండా జీవించు.
అన్యే రాజన్యమునయో జ్ఞాతజ్ఞేయా మహాధియః । యథావసన్ స్వరాజ్యేషు తథావస మహామతే
ఇతర రాజర్షులు, గొప్ప జ్ఞానంతో, తెలుసుకోవాల్సినదాన్ని తెలుసుకుని, తమ తమ రాజ్యాలలో ఎలా ఉన్నారో, మహామతీ! నీవు కూడా అలాగే నీ స్థలంలో నివసించు.
సుఖదుఃఖక్రమైర్ ఆత్మా న కదాచన గృహ్యతే । సర్వగో ఽపి మహాబాహో కిం ముధా పరిశోచసి
సుఖం, దుఃఖం అనుసరించి ఆత్మను ఎప్పుడూ పట్టుకోలేరు. మహాబాహువా! ఆత్మ అన్నిచోట్లా ఉన్నా, నీవు ఎందుకు వృథాగా బాధపడుతున్నావు?
బహవో విదితాత్మానో విహరన్తీహ భూతలే । న కేచన వశం యాతా దుఃఖస్యాఙ్గ భవాన్ ఇవ
ఇక్కడ భూమిపై ఎంతోమంది ఆత్మజ్ఞానం పొందినవారు స్వేచ్ఛగా జీవిస్తున్నారు. ప్రియమైనవాడా! వారిలో ఎవ్వరూ నీలా దుఃఖానికి లోనుకాలేదు.
స్వస్థో భవ భవోదారస్ సమో భవ సుఖీ భవ । సర్వగస్ త్వం త్వమ్ ఆత్మైవ తవ నాస్తి పునర్భవః
నీవు నీలోనే స్థిరంగా ఉండు, లోకంలో ఉదారంగా ప్రవర్తించు, సంతోషంగా జీవించు. నీవే అన్నిటిలోనూ వ్యాపించి ఉన్నవాడివి, నీవే నీకు స్వరూపమైనవాడివి. నీకు మరల జననం లేదు.
హర్షామర్షవికారాణాం జీవన్ముక్తా భవాదృశః । న కేచన వశం యాన్తి మృగేన్ద్రాశ్ శాఖినామ్ ఇవ
నీ వంటి జీవన్ముక్తులకు సంతోషం, కోపం వంటి మార్పులు ఏవీ ప్రభావం చూపవు. అది వృక్షాల మధ్య సింహాలకు ఎవ్వరూ అడ్డంకి కాలేకపోవడంలా ఉంటుంది.