తతో జహౌ తమోమాత్రం ప్రతిభాతమ్ ఇవాన్తరే । ఉత్తిష్ఠత్ ప్రస్ఫురద్రూపం ప్రాజ్ఞః కోపలవం యథా
అనంతరం, తనలో మిగిలిన చీకటి తక్కువ భాగాన్ని కూడా, లోపల తలెత్తి మాయమయ్యే కోపాన్ని జ్ఞాని వదిలిపెట్టినట్టు, అతడు పూర్తిగా విడిచిపెట్టాడు.
ప్రతిభాతం తతస్ తేజో నిమేషార్ధం విచార్య సః । జహౌ బభూవ చ తదా న తమో న ప్రకాశకమ్
ఆ వెలుగును క్షణకాలం పరిశీలించి, అతడు దానిని కూడా వదిలేశాడు. ఆ సమయంలో అక్కడ చీకటి లేదు, వెలుగు లేదు.
తామ్ అవస్థామ్ అథాసాద్య మనసా తన్ మనస్తృణమ్ । స్ఫురితం న మనాగ్ ఏవ నిమేషార్ధాద్ అశాతయత్
ఆ స్థితిని పొందినవాడు, తన మనసుతోనే మనస్సును గడ్డి లాంటిదిగా భావించి, ఆలోచనల తడబాటును కన్ను మూసే సగం క్షణంలోనే పూర్తిగా కరిగించేశాడు.
తతో ఽఙ్గసంవిదం స్వస్థాం ప్రతిభాసమ్ ఉపాగతామ్ । సద్యోజాతశిశుజ్ఞానసమామ్ అకలనామలామ్
అప్పుడతడు, శరీరానికి సంబంధించిన స్పష్టమైన, సహజమైన, కొత్తగా పుట్టిన శిశువు జ్ఞానం లాగే నిర్మలమైన, ఆలోచనల మచ్చలేని స్థితిని పొందాడు.
నిమేశార్ధార్ధభాగేన కాలేనాకలనః ప్రభుః । జహౌ చితశ్ చేత్యదశాం స్పన్దశక్తిమ్ ఇవానిలః
కన్ను మూసే సగం క్షణంలోనే, ఆ ప్రభువు ఆలోచనలకు అతీతుడై, తెలుసుకునే స్థితిని వదిలిపెట్టాడు; అది గాలి తన కదలిక శక్తిని విడిచిపెట్టినట్లే.
పశ్యన్తీపదమ్ ఆసాద్య సత్తామాత్రాత్మకం తతః । సుషుప్తపదమ్ ఆసాద్య తస్థౌ మేరుర్ ఇవాచలః
తర్వాత, పశ్యంతీ అనే శుద్ధ సత్త్వ స్వరూప స్థితిని చేరుకొని, ఆ స్థితినుంచి సుషుప్తి స్థితిలోకి ప్రవేశించి, మెరు పర్వతంలా కదలకుండా నిలిచిపోయాడు.
తతస్ సుషుప్తసంస్థానస్థిత్యా స్థిత్వా విభుర్ మనాక్ । సుషుప్తే స్థైర్యమ్ ఆసాద్య తుర్యరూపమ్ ఉపాయయౌ
అంతటితో, ఆ పరమేశ్వరుడు కొంతసేపు గాఢనిద్ర స్థితిలో నిలిచి, ఆ నిశ్చలతను పొందిన తరువాత, తురీయ స్థితిలోకి ప్రవేశించాడు.
నిరానన్దో ఽపి సానన్దస్ సచ్ చాసచ్ చాపి తత్ర సః । ఆసీన్ నకిఞ్చిత్ కిఞ్చిచ్ చ ప్రకాశస్ తిమిరం తథా
అక్కడ ఆయన ఆనందం లేనివాడైనా, ఆనందంతో కూడినవాడే; ఉన్నవాడైనా, లేనివాడే; ఏదీ కానివాడైనా, ఏదో ఒకటి అయినవాడే; వెలుతురు, చీకటి రెండూ అయినవాడే.
అచిన్మయం చిన్మయం చ నేతి నేతి యద్ ఉచ్యతే । తత్ తతస్ సమ్బభూవాసౌ మద్గిరామ్ అప్య్ అగోచరః
అది చైతన్యం కాదు, అచైతన్యం కూడా కాదు; 'ఇది కాదు, అది కాదు' అని చెప్పబడేదే. అటువంటి స్థితి నుండి ఆయన లేచి, నా మాటలకు అందని స్థితిలోకి వెళ్లిపోయాడు.
తద్ అసౌ సుషమం స్థానం పదం పరమపావనమ్ । సర్వభావాన్తరగతమ్ అభూత్ సర్వవివర్జితమ్
అది సరిగ్గా సమతుల్యమైన స్థానం, అత్యంత పవిత్రమైన పదవి, అన్ని భావాలలో అంతర్లీనంగా ఉన్నదీ, కానీ అన్నిటినుండి స్వతంత్రంగా ఉన్నదీ.
యచ్ ఛూన్యవాదినాం శూన్యం బ్రహ్మ బ్రహ్మవిదాం వరమ్ । విజ్ఞానమాత్రం విజ్ఞానవిదాం యద్ అమలాత్మకమ్
శూన్యవాదులు శూన్యమని, బ్రహ్మవేత్తలు బ్రహ్మమని, విజ్ఞానాన్ని తెలుసుకునేవారు నిర్మలమైన చైతన్యమని పిలిచేది — ఇదే కలుషరహితమైన స్వభావమున్నది.
పురుషస్ సాఙ్ఖ్యదృష్టీనామ్ ఈశ్వరో యోగవాదినామ్ । శివశ్ శశికలఙ్కానాం కాలః కాలకవాదినామ్
సాంక్యమతవాళ్లకు పురుషుడు, యోగశాస్త్రవేత్తలకు పరమేశ్వరుడు, శివభక్తులకు శివుడు, కాలాన్ని విశదీకరించేవారికి కాలమే —
ఆత్మాత్మనస్ తద్విదుషాం నైరాశ్యం తాదృశాత్మనామ్ । మధ్యం మాధ్యమికానాం చ సర్వం సుశమచేతసామ్
ఆత్మజ్ఞానులకు ఆత్మ, విరక్తులకు సంపూర్ణ విరక్తి, మధ్యమార్గాన్ని అనుసరించేవారికి మధ్యస్థితి, సంపూర్ణ శాంతి కలిగినవారికి అన్నీ ఇదే.
యత్ సర్వశాస్త్రసిద్ధాన్తో యత్ సర్వహృదయానుగమ్ । యత్ సర్వం సర్వదా సార్వం యత్ సత్ తత్ సద్ అసౌ స్థితః
అన్ని శాస్త్రాల తాత్పర్యం, ప్రతి హృదయానికి చేరువైనది, ఎప్పుడూ, ఎక్కడైనా, అన్నిటిలోనూ ఉన్నది, నిజమైనది — ఇదే నిజంగా ఉన్నది.
యద్ అనుత్తమనిష్ష్యన్దో దీపం యత్ తేజసామ్ అపి । స్వానుభూత్యేకమానం యత్ తత్ తత్ తత్ తద్ అసౌ స్థితః
అది అతి శ్రేష్ఠమైన, ఎప్పటికీ తగ్గని సారం. అది దీపాలకు కూడా వెలుగు ఇచ్చేది. అది మనకు మన అనుభవంతో మాత్రమే తెలిసేది. ఇదే నిజంగా ఉన్నది, ఇదే, ఇదే, ఇదే.
యద్ ఏకం చాప్య్ అనేకం చ సాఞ్జనం చ నిరఞ్జనమ్ । యత్ సర్వం చాప్య్ అసర్వం చ తత్ తత్ తత్ తద్ అసౌ స్థితః
అది ఒక్కటే అయినా అనేకమైనది కూడా. రంగుతో కూడినదై కూడా రంగు లేనిది. అది అన్నీ అయినా అన్నీ కానిది కూడా. ఇదే నిజంగా ఉన్నది, ఇదే, ఇదే, ఇదే.
అజమ్ అజరమ్ అనాద్యమ్ ఆద్యమ్ ఏకం పదమ్ అకలం సకలం చ నిష్కలం చ । స్థిత ఇతి స తదా నభస్స్వరూపాద్ అపి విమలస్థితిర్ ఈశ్వరః క్షణేన
అది పుట్టని, వృద్ధాప్యం రాని, ఆదియైనది, మొదటి స్థితి. అది విడిపోని, అయినా విడిపోయినట్టు కనిపించేది. భాగాలున్నదిగా, లేకపోయినట్టు ఉన్నది. ఆ పరమ స్థితి ఆకాశాన్ని కూడా మించిపోయిన పవిత్రతతో, క్షణంలోనే పరమేశ్వరునిగా నిలుస్తుంది.
ప్రాప్య సంసృతిసీమాన్తం దుఃఖాబ్ధేః పారమ్ ఆగతః । వీతహవ్యశ్ శశామైవమ్ అపునర్మనసే మునిః
సంసారానికి చివర చేరుకుని, దుఃఖ సముద్రాన్ని దాటి, తిరిగి మళ్లీ జన్మించని మనస్సుతో ఉన్న వీతహవ్యుడు ఆ ముని, ఇలా పూర్తిగా శాంతిని పొందాడు.
తస్మింస్ తథోపశాన్తే హి పరాం నిర్వృతిమ్ ఆగతే । పయఃకణ ఇవామ్భోధౌ స్వే పదే పరిణామిని
ఆ స్థితి పూర్తిగా శాంతమై, పరమమైన తృప్తి కలిగినప్పుడు, అది తన సహజ స్వరూపంలోనే నిలిచి ఉంటుంది. అది సముద్రంలో నీటి బొట్టు లా కలిసిపోతుంది.
తథైవ తిష్ఠన్ నిస్స్పన్దస్ స కాయో మ్లానిమ్ ఆయయౌ । అన్తర్ విరసతాం ప్రాప్య మార్గశీర్షాన్తపర్ణవత్
అలా నిశ్చలంగా ఉన్న ఆ దేహం లోపల ఆనందం లేక, మార్గశీర్ష మాసం చివరలో ఆకులు ఎలాగో, వాడిపోయింది.
తస్య దేహద్రుమాన్తస్స్థం త్యక్త్వా హృన్నీడమ్ ఆయయుః । ప్రోడ్డీయ ప్రాణవిహగా యన్త్రోన్ముక్తాశ్మవన్ నభః
ఆ దేహవృక్షంలో హృదయంలో ఉన్న గూడు వదిలి ప్రాణపక్షులు పైకి ఎగిరిపోయాయి. యంత్రం నుంచి విడిపడిన రాళ్లు ఆకాశంలోకి ఎగిరినట్టు అవి వెళ్లిపోయాయి.
భూతేష్వ్ ఏవ ప్రవిష్టాని భూతాని సకలాన్య్ అలమ్ । మాంసాస్థియన్త్రం దేహస్ తు వనావనితలే ఽవసత్
అన్ని భూతాలు తమ తమ మూలభూతాల్లో కలిసిపోయాయి. మాంసం, ఎముకలతో కూడిన ఆ దేహం మాత్రం అడవిలో నేలపై మిగిలిపోయింది.
చిదర్ణవం ప్రవిష్టా చిద్ ధాతవో ధాతుషు స్థితాః । స్వే స్వరూపే స్థితం సర్వం మునావ్ ఉపశమం గతే
చైతన్యం ఆ మహాసముద్రంలో లీనమైంది; ప్రతి పదార్థం తన స్వభావంలోనే నిలిచింది; ముని శాంతిని పొందినప్పుడు, సమస్తం తన సహజ స్థితిలో ఉండిపోయింది.
ఏషా తే కథితా రామ విచారశతశాలినీ । విశ్రాన్తిర్ వీతహవ్యస్య ప్రజ్ఞయైతాం వివేచయ
ఓ రామా, వితహవ్యుని విశ్రాంతి గురించి నేను చెప్పిన ఈ కథ అనేక విచారణలకు నిండినది. నీవు నీ జ్ఞానంతో దీన్ని బాగా పరిశీలించు.
ఏవమ్ప్రకారయా యుక్త్యా స్వవిచారణయేద్ధయా । తత్త్వమ్ ఆలోక్య తత్సారమ్ ఆతిష్ఠోత్థాయ రాఘవ
ఇలాంటి విధంగా తర్కంతో, నీ స్వంత విచారణతో, నిజమైన తత్వాన్ని తెలుసుకొని, దాని సారాన్ని గ్రహించి, దానిలో స్థిరపడు రాఘవ.
యద్ ఏతద్ అఖిలం రామ భవతే వర్ణితం మయా । యద్ ఇదం వర్ణయామ్య్ అన్యద్ వర్ణయిష్యామి యచ్ చ వా
ఓ రామా, నేను నీకు వివరించినది, ఇంకా వివరించబోయేది, చెప్పిన ప్రతిదీ నీకోసమే.
త్రికాలదర్శినా నిత్యం చిరం చ కిల జీవతా । విచారితం చ దృష్టం చ మయా తద్ అఖిలం స్వయమ్
నేను మూడు కాలాలను ఎల్లప్పుడూ చూచే శక్తిని కలిగి, చాలా కాలం జీవించి, ఈ సంగతులన్నింటినీ స్వయంగా పరిశీలించి, ప్రత్యక్షంగా చూచాను.
తద్ ఏతామ్ అమలాం దృష్టిమ్ అవలమ్బ్య మహామతే । జ్ఞానమ్ ఆసాదయ పరం జ్ఞానాన్ ముక్తిర్ హి లభ్యతే
కాబట్టి, ఓ మహామతి! ఈ నిర్మలమైన దృష్టిని ఆధారంగా చేసుకుని, పరమ జ్ఞానాన్ని పొందు. ఎందుకంటే, జ్ఞానంతోనే ముక్తి లభిస్తుంది.
జ్ఞానాన్ నిర్దుఃఖతోదేతి జ్ఞానాద్ అజ్ఞానసఙ్క్షయః । జ్ఞానాద్ ఏవ పరా సిద్ధిర్ నాన్యస్మాద్ రామ వస్తుతః
జ్ఞానంతో బాధలు తొలగిపోతాయి; జ్ఞానంతోనే అజ్ఞానం నశిస్తుంది; నిజంగా, ఓ రామా! పరమ సిద్ధి జ్ఞానంతోనే కలుగుతుంది, మరేదైనా ద్వారా కాదు.
జ్ఞానేన సకలాన్ పాశాన్ వినికృత్య సమన్తతః । శాతితాశేషచిత్తాద్రిర్ వీతహవ్యో మునీశ్వరః
జ్ఞానంతో అన్ని బంధాలను పూర్తిగా తెంచి, తన మనస్సు అనే కొండను పూర్తిగా చూర్ణం చేసి, వీతహవ్యుడు మునులలో శ్రేష్ఠుడిగా విముక్తుడయ్యాడు.