దినాన్తే స సమాధాతుం పునర్ ఏవ మనో మునిః । వివేశ కాఞ్చిద్ వితతాం విజనాం విన్ధ్యకన్దరామ్
ఆ రోజు ముగిసిన తరువాత, ఆ ముని తన మనసును పూర్తిగా వెనక్కు తీసుకొని, విన్ధ్య పర్వతాలలోని ఒక విస్తారమైన, నిశ్శబ్దమైన గుహలోకి మళ్లీ ప్రవేశించాడు.
తద్ ఏవాథానుసన్ధానమ్ అత్యజత్ సమమ్ ఇన్ద్రియైః । చేతసా కథయామ్ ఆస దృష్టలోకపరావరః
అప్పుడతడు తన ఇంద్రియాలతో కూడిన విచారణను వదిలిపెట్టి, ప్రపంచాన్ని లోతుగా, పైపైగా చూసిన మనసుతో ఆలోచించసాగాడు.
పూర్వమ్ ఏవేన్ద్రియగణో మయా పరిహృతస్ స్ఫుటమ్ । ఇదానీం చిన్తయా నార్థః పునర్ వితతయా మమ
ఇంతకు ముందు నేను నా ఇంద్రియాలను స్పష్టంగా నియంత్రించాను; ఇప్పుడు మరింతగా ఆలోచించడం నాకు అవసరం లేదు.
అస్తి నాస్తీతి కలనాం భఙ్క్త్వా మృద్వీం లతామ్ ఇవ । శేషే తు బద్ధసంస్థానం తిష్ఠామ్య్ అచలశృఙ్గవత్
'ఉంది, లేదు' అనే సందేహాల మృదువైన వల్లిని తెంచేసి, ఇప్పుడు నేను పర్వత శిఖరంలా స్థిరంగా నిలిచిపోయాను.
ఉదితో ఽస్తఙ్గత ఇవ స్వస్తఙ్గత ఇవోదితః । సమస్ సమరసాభాసస్ తిష్ఠామి స్వస్థతాం గతః
నేను ఉదయించినవాడినీ, అస్తమించినవాడినీ అయినట్టు, అస్తమించినవాడినీ, ఉదయించినవాడినీ అయినట్టు నిలిచాను. అన్ని స్థితులలో సమంగా కనిపిస్తూ, అంతరంగిక శాంతిని పొందినవాడిగా సమభావంతో ఉన్నాను.
ప్రబుద్ధో ఽపి సుషుప్తస్థస్ సుషుప్తస్థః ప్రబుద్ధవాన్ । తుర్యమ్ ఆలమ్బ్య కార్యాన్తం తిష్ఠామి స్తమ్భితస్థితిః
నిద్రలో ఉన్నప్పటికీ మేలుకున్నట్టూ, మేలుకున్నప్పటికీ నిద్రలో ఉన్నట్టూ, ఆ నాల్గవ స్థితిని ఆధారంగా తీసుకుని, అన్ని క్రియలు ముగిసే వరకు కదలకుండా నిలిచాను.
స్థిరస్ స్థాణుర్ ఇవైకాన్తే స్వాన్తాన్తే సర్వతస్ స్థితే । సత్త్వసామాన్యసామ్యే హి తిష్ఠామ్య్ అపగతామయః
ఒంటరిగా నిలిచిన స్థంభంలా స్థిరంగా, నా అంతరాత్మ అన్ని వైపులా వ్యాపించి, శుద్ధమైన సత్వగుణ సమత్వంలో, అన్ని బాధలు తొలగిపోయినవాడిగా నిలిచాను.
ఇతి సఞ్చిన్త్య స ధ్యానే పునస్ తస్థౌ దినాని షట్ । తతః ప్రబోధమ్ ఆపన్నః క్షణసుప్త ఇవాధ్వగః
ఈ విధంగా ఆలోచిస్తూ, ఆతడు ఆరురోజులు ధ్యానంలో లీనమై ఉన్నాడు. ఆ తరువాత, క్షణకాల నిద్రపోయిన ప్రయాణికుడు మేలుకొనినట్టు, పూర్తిగా జ్ఞానాన్ని పొందాడు.
ఏవంసిద్ధస్ స భగవాన్ వీతహవ్యో మహాతపాః । విజహార చిరం కాలం జీవన్ముక్తతయా తయా
ఇలా సిద్ధుడైన, గొప్ప తపస్సు చేసిన వీతహవ్యుడు, జీవన్ముక్తుడిగా చాలా కాలం ఆనందంగా జీవించాడు.
వస్తు నాభిననన్దాసౌ న నినిన్ద కదాచన । న జగామ తథోద్వేగం న చ హర్షమ్ అవాప హ
అతడు ఏ వస్తువునీ ఆనందించలేదు, దూషించలేదు కూడా. అతనికి ఎప్పుడూ కలవరమూ రాలేదు, హర్షం కూడా కలగలేదు.
గచ్ఛతస్ తిష్ఠతశ్ చైవ తస్యేయమ్ అభవద్ ధృది । వినోదాయ స్వచిత్తస్య కథా స్వమనసా సహ
అతడు నడుస్తూ ఉన్నా, నిలబడి ఉన్నా, తన మనసుతో కలిసి కథలు చెప్పుకుంటూ తన మనసును అలరించేవాడు.
అవ్యయేన్ద్రియవర్గేశ మనశ్ శమవతా త్వయా । పశ్యానన్దసుఖం కీదృగ్ ఇదమ్ ఆసాదితం తతమ్
క్షీణించని ఇంద్రియాలకు అధిపతివైనవాడా, శాంతమైన మనస్సుతో నీవు చూడు, ఎలాంటి ఆనందసుఖం అన్నింటినీ వ్యాపించి ఉందో.
ఏషైవానారతం తస్మాన్ నీరాగైవ దశా త్వయా । అవలమ్బ్యా పరిత్యాజ్యం చాపలం చలతాం వర
కాబట్టి, నీవు ఎలాంటి రాగం లేకుండా, ఎప్పుడూ ప్రశాంతంగా ఉండే ఈ స్థితినే నిలబెట్టుకోవాలి. మనసు చంచలంగా మారే అలవాటును పూర్తిగా వదిలేయాలి, ఓ స్థిరబుద్ధి ఉన్నవాడా.
భో భో ఇన్ద్రియచౌరా హే హతాశా హతనామకాః । యుష్మాకం నాయమ్ ఆత్మాస్తి న భవన్తస్ తథాత్మని
ఓ ఇంద్రియాల దొంగలూ, ఆశలు పోయినవారూ, పేర్లు కూడా పోయినవారూ! ఈ ఆత్మ మీకు చెందదు. అలాగే మీరు కూడా నిజంగా ఆ ఆత్మలో లేరు.
వ్రజతాశు వినాశాన్తమ్ ఆశా వో విఫలీకృతాః । న సమర్థాస్ సమాక్రాన్తౌ భవన్తో భఙ్గురాశ్రయాః
మీరు త్వరగా నాశనానికి పరుగెత్తుతున్నప్పుడు, మీ ఆశలు ఫలించవు. మీరు పట్టుకోవడంలో శక్తులేరు, ఎందుకంటే మీరు స్థిరంగా లేని వాటిమీద ఆధారపడుతున్నారు.
వయమ్ ఆత్మేతి యైషా వో బభూవ కిల వాసనా । తత్త్వవిస్మృతిజా సా హి దృష్టరజ్జుభుజఙ్గవత్
'నేనే ఆత్మ' అనే భావన మీలో ఎప్పుడో కలిగింది. అది నిజాన్ని మర్చిపోవడం వల్లే వచ్చింది. అది తాడు చూసి పాము అని ఊహించడంలాంటిది.
అనాత్మన్య్ ఆత్మతా సైషా సైషా వస్తున్య్ అవస్తుతా । అవిచారాద్ బభూవేహ విచారేణ క్షయం గతా
ఆత్మకాదు అనిపించేవాటిలో మనం ఆత్మను ఊహించుకోవడం, నిజం కానివాటిలో నిజమని భావించడం — ఇవన్నీ విచారణ లేకపోవడం వల్లే కలుగుతాయి. కానీ విచారణతో ఇవన్నీ పోతాయి.
భవన్తో ఽన్యే వయం చాన్యే బ్రహ్మాన్యత్ కర్తృతా పరా । అన్యో భోక్తాన్య ఆదత్తే కో దోషః కస్య కీదృశః
కొంతమందిని 'ఇతరులు' అంటారు, మనల్ని కూడా 'ఇతరులు' అంటారు; బ్రహ్మను వేరుగా, పరమాత్మను కర్తగా, ఇంకొకరిని అనుభవించేవాడిగా, మరొకరిని తీసుకునేవాడిగా అంటారు — ఇక్కడ ఎవరిది తప్పు? అది ఎలా ఉంది?
వనేభ్యో దారు సఞ్జాతం రజ్జవో వేణుచర్మణీ । వాసీ చాయఃఫలాన్య్ ఏవం తక్షా గ్రాసార్థమ్ ఉద్యతః
కట్టెలు అడవుల్లోంచి వస్తాయి, తాడులు వెదురు నుంచి, చర్మాలు జంతువుల నుంచి, గొడ్డళ్లు ఇనుప రాళ్ల నుంచి తయారవుతాయి. ఇలాగే, తక్షణుడు తన జీవనార్థం కోసం పనిలో నిమగ్నమవుతాడు.
ఇత్థం యథేహ సామగ్ర్యా స్వశక్తిస్థపదార్థయా । సమ్పన్నః కాకతాలీయాద్ రథో గృహవరాకృతిః
ఇలాగే, ప్రతి వస్తువు తన స్వంత శక్తితో కలిసివస్తే, అవసరమైన సామగ్రి కూడినప్పుడు, కొన్నిసార్లు యాదృచ్ఛికంగా కాకి తాటి చెట్టు మీద కూర్చున్నట్టు, రథం లేదా ఇల్లు పూర్తవుతుంది.
సమ్పన్నః కాకతాలీయాత్ స్వశక్తినిరతేన్ద్రియః । తథైవ కిల కాయో ఽయం కేవ కస్యాత్ర ఖణ్డనా
ఎలాగైతే యాదృచ్ఛికంగా కొన్ని భాగాలు కలిసొచ్చి ఒక బండి తయారవుతుందో, అవి తాము తాముగా ఏమీ చేయలేవో, అలాగే ఈ శరీరం కూడ ఏర్పడింది. మరి దీన్ని ఖండించగలవాడు ఎవరు?
విస్మృతిర్ విస్మృతా దూరం స్మృతిస్ స్ఫుటమ్ అనుస్మృతా । సత్ సజ్ జాతమ్ అసచ్ చాసత్ క్షయి క్షీణం స్థిరం స్థితమ్
మర్చిపోవడం కూడా మరచిపోబడి దూరంగా పోతుంది; జ్ఞాపకం మాత్రం స్పష్టంగా గుర్తుకు వస్తుంది. నిజమైనది నిజంగా మారుతుంది, అసత్యమైనది అసత్యంగా మారుతుంది; నశించేది నశిస్తుంది, నిలిచిపోయేది స్థిరంగా ఉంటుంది.
ఏవంవిధేన భగవాన్ విచారేణ మహాతపాః । సో ఽతిష్ఠన్ మునిశార్దూలో బహూన్ వర్షగణాన్ ఇహ
ఇలాంటి విచారణలో స్థిరంగా ఉండి, ఆ మహాతపస్వి భగవంతుడు ఇక్కడ ఎన్నో సంవత్సరాలు గడిపాడు.
అపునర్భవనాయైవ యత్ర చిన్తాన్తమ్ ఆగతా । మూఢతా చ సుదూరస్థా తత్రాసావ్ అవసత్ సదా
ఎక్కడ ఆలోచనలు ముగిసిపోతాయో, మాయ పూర్తిగా తొలగిపోతుందో, అక్కడ ఆయన ఎప్పుడూ తిరిగి రాని స్థితిలో స్థిరంగా నివసించేవాడు.
యథాభూతపదార్థౌఘదర్శనోత్థమ్ అనన్తకమ్ । ధ్యానాశ్వాసనమ్ ఆలమ్బ్య సో ఽవసత్ పురుషస్ సదా
వాస్తవంగా ఉన్న అన్ని వస్తువులను గమనించి, ఆ ధ్యానం ద్వారా కలిగే ఊపిరితిత్తుల నిశ్చలతను ఆధారంగా చేసుకుని, ఆ మనిషి ఎప్పుడూ స్థిరంగా ఉండేవాడు.
హేయాదేయసమాసఙ్గత్యాగాదానదృశోః క్షయే । పదే పరమపూర్ణాత్మా సో ఽవసత్ స్వాన్తశాన్తిదే
త్యాగం, స్వీకారం అనే భావనలు, తీసుకోవడం, వదిలిపెట్టడం అనే దృష్టికోణాలు అంతా పోయినప్పుడు, అతడు పరిపూర్ణమైన ఆత్మలో, తన హృదయపు శాంతిలో నిలిచిపోయాడు.
సో ఽగస్త్యపుత్రో భగవాన్ వీతహవ్యో వివాసనః । విదేహముక్తతాం ప్రాప్తో యథా కాలేన తచ్ ఛృణు
అగస్త్యుని కుమారుడైన వీతహవ్యుడు, ఆ మహానుభావుడు, సంసారాన్ని వదిలినవాడు, దేహరహిత విముక్తిని పొందాడు. అది ఎలా జరిగింది అనేది ఇప్పుడు విను.
త్రింశద్వర్షసహస్రాణి సప్తవర్షశతాని చ । పుణ్యాశ్రమ ఉషిత్వేహ తథా మేరౌ సురాలయే
ముప్పది వేల ఏళ్ళు, ఏడువందల ఏళ్ళు, అతడు ఇక్కడ పవిత్రమైన ఆశ్రమంలో నివసించాడు. అలాగే దేవతల నివాసమైన మేరు పర్వతంపై కూడా ఉండేవాడు.
వీతహవ్యమునేర్ ఆసీద్ ఇచ్ఛానిచ్ఛాచ్ఛచేతసః । విదేహే కేవలీభావే సీమాన్తే జన్మకర్మణామ్
వీతహవ్య మునికి ఆశలు, ద్వేషాలు లేని ప్రశాంతమైన మనస్సుతో, శరీర భావం లేకుండా ఉన్నప్పుడు, జననం, కర్మలకు చివరి అంచు చేరింది.
సంసారాసఙ్గసన్త్యాగరసాసవవరేచ్ఛయా । వివేశ స తయైకాన్తే విన్ధ్యాద్రేర్ హేమకన్దరమ్
ఈ లోక సంబంధాల నుంచి పూర్తిగా విడిపోవాలనే పవిత్రమైన కోరికతో, ఒంటరిగా వింధ్య పర్వతంలోని బంగారు గుహలోకి ప్రవేశించాడు.