త్వాదృశస్య తు దృష్ట్యైవ క్షుబ్ధతా జాయతే ముధా । ఆలోక్య రాజమహిషీం మనో మదమయీం యథా
నీ వంటి వారికి, చూస్తేనే మనసు కలవరపడుతుంది. అది రాజమహిషిని చూసినప్పుడు మనస్సు మత్తులో పడినట్టే.
ఆత్మనా తవ సమ్బన్ధశ్ చేత్ తత్ కర్త్ర్ అసి సున్దర । కిం తు నాస్యాసి సమ్బన్ధః కుసుమస్యోపలో యథా
నీకు ఆత్మతో సంబంధముందని నీవు భావిస్తే, నీవే కర్తవు, అందాలవతీ! కానీ నిజానికి, నీకు ఆత్మతో అసలు సంబంధమే లేదు, రాయి పువ్వుతో సంబంధం లేనట్టు.
ద్వితీయేన సమం యైషా తత్తా తద్భావతైకతా । సా సమ్బన్ధగతిః ప్రోక్తా ప్రాగ్ద్విత్వాద్ అధునైకతా
రెండవదానితో కలిసినప్పుడే దీనికి సంబంధమనే భావన వస్తుంది. ముందుగా ద్వైతం ఉండేది, ఇప్పుడు ఏకత్వం ఏర్పడింది.
నానాప్రకారరచనా నానారూపక్రియాముఖీ । సుఖదుఃఖదశాహేతుస్ సా చానేకవిధా స్మృతా
అది అనేక విధాలుగా ఏర్పడింది, అనేక రూపాల్లో, అనేక క్రియల ద్వారా వ్యక్తమవుతుంది. అదే సుఖం, దుఃఖం అనుభవించడానికి కారణమవుతుంది.
సమ్బన్ధస్ సమయోర్ దృష్టస్ తథార్ధసమయోర్ అపి । సువిలక్షణయోశ్ చాన్యస్ తస్మిన్ సతి జగత్త్రయే
కాలాల మధ్య, అర్ధకాలాల మధ్య, అలాగే పూర్తిగా వేరుగా ఉన్న రెండు వస్తువుల మధ్య కూడా సంబంధం కనిపిస్తుంది. ఆ సంబంధం ఉన్నప్పుడు మూడు లోకాలు ఉద్భవిస్తాయి.
ద్రవ్యాన్తరగుణం ద్రవ్యాణ్య్ ఆశ్రయన్తి బహూన్య్ అలమ్ । శశిశైత్యం యథౌషధ్యో యథోష్మాణం మహాశిలాః
చాలా పదార్థాలు ఇతర పదార్థాల లక్షణాలను స్వీకరిస్తాయి. ఉదాహరణకు, ఔషధ మొక్కలు చంద్రుని చల్లదనాన్ని పొందినట్లుగా, పెద్ద రాళ్లు వేడిని పొందినట్లుగా.
ఇత్థం యది తు సమ్బన్ధో భవతః పరమాత్మనా । అస్తు తత్ సంసృతేర్ బీజమ్ అన్యోఽన్యగుణసఙ్కరః
ఇలా, నీకు పరమాత్మతో సంబంధం ఉంటే అది ఉండనివ్వు. అదే సంసారానికి విత్తనం, ఒకదానిలో ఒకటి లక్షణాలు కలిసిపోవడమే.
మనోమనననిర్మాణకలాతీతాత్మనాత్మనా । ఈదృశో ఽస్తి న సమ్బన్ధస్ తవేన్ద్రియగణాణునా
మనస్సు, ఆలోచన, సృష్టి, కాలం అన్నిటినీ దాటి ఉన్న నీ నిజ స్వరూపానికి, ఈ ఇంద్రియ సమూహపు సూక్ష్మ భాగాలతో ఎలాంటి సంబంధమూ లేదు.
అన్యశ్ చ దృశ్యతే లోకే సమ్బన్ధస్ సమయోస్ స్ఫుటః । యథా జ్వలనయోర్ ఐక్యే తేజసోః పయసోర్ అపి
ఇంకొక రకం సంబంధం ఈ లోకంలో స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. అది కాలముల మధ్య, లేదా రెండు మంటలు కలిసిపోయినట్టు, అగ్ని నీళ్ళతో కలిసినట్టు ఉంటుంది.
మనోమనననిర్మాణకలాతీతాత్మనాణునా । ఈదృశో ఽపి న సమ్బన్ధస్ తవేన్ద్రియగణాత్మనా
మనస్సు, ఆలోచన, సృష్టి, కాలం అన్నిటినీ దాటి ఉన్న నీకు, ఈ ఇంద్రియ సమూహపు అసలు స్వరూపంతో కూడా ఇలాంటి సంబంధమూ లేదు.
అన్యశ్ చ చౌర సమ్బన్ధో దృష్టో ఽర్ధసమయోర్ అపి । ఏకావయవవైచిత్ర్యాద్ యథా స్త్రీపుంసయోర్ ఇహ
ఇంకొక సంబంధం కూడా అర కాలముల మధ్య కనిపిస్తుంది. అది ఈ లోకంలో, ఒక అవయవం ప్రత్యేకత వల్ల, స్త్రీ పురుషుల కలయిక జరిగే విధంగా ఉంటుంది.
కిఞ్చిదన్యతయా చైవ సలిలక్షీరయోర్ ఇవ । అథ వా వారిమధునోర్ మధునోర్ ఇవ చిత్రయోః । పాణ్డురారుణయోర్ వాపి తేజసోర్ అరుణార్కయోః
నీటి, పాల మధ్య ఉన్న తేడా లాగానే, నీరు, తేనె మధ్య ఉన్న తేడా లాగానూ, రెండు వేర్వేరు రకాల తేనె మధ్య ఉన్న తేడా లాగానూ, తెల్లని వెలుగు, ఎరుపు వెలుగు మధ్య ఉన్న తేడా లాగానూ, అరుణుడు, సూర్యుని కిరణాల మధ్య ఉన్న తేడా లాగానూ, కొంత తేడా ఉంది.
మనోమనననిర్మాణకలాతీతాత్మనాత్మనా । ఈదృశో ఽపి న సమ్బన్ధస్ తవేన్ద్రియగణాణునా
అయితే, మనస్సు, ఆలోచన, ఊహలకు అతీతమైన ఆత్మ అయిన నీవు, ఈ ఇంద్రియ సమూహమైన అణువులతో అసలు ఎలాంటి సంబంధం లేదు.
అన్యో ఽస్తి చౌర సమ్బన్ధో యో ఽత్యన్తాసమయోర్ అపి । యథేహ కాష్ఠజతునోస్ తథా పురుషదన్తినోః
ఇంకొక రకమైన సంబంధం ఉంది. అది దొంగ, దొంగిలించిన వస్తువు మధ్య ఉండే సంబంధం లాంటిది. అవి పూర్తిగా సంబంధం లేకపోయినా, ఇక్కడ కలపతో చేసిన ఏనుగు, నిజమైన ఏనుగు మధ్య ఉన్నట్టు ఉంటుంది.
తాదృశో ఽపి న సమ్బన్ధస్ తవేన్ద్రియగణాణునా । మనోమనననిర్మాణకలాతీతాత్మనాత్మనా
అయినా, ఇలాంటి సంబంధం కూడా మనస్సు, ఆలోచన, ఊహలకు అతీతమైన ఆత్మ అయిన నీవు, ఈ ఇంద్రియ సమూహమైన అణువులతో ఉండదు.
అన్యో బీజాఙ్కురన్యాయే పితృపుత్రక్రమే తథా । కార్యకారణరూపో ఽపి న సమ్బన్ధస్ తవాత్మనా
మరొకటి విత్తనం మొలకగా మారే విధానం, లేదా తండ్రి కుమారుడిగా పుట్టే క్రమం లాంటిది. ఇలా కారణం–ఫలితంగా అనిపించినా, నీకు — ఆత్మస్వరూపుడైన నీకు — ఇలాంటి సంబంధం ఏదీ ఉండదు.
అన్యో ఽపి కలనామాత్రసఙ్కేతరచితో భవేత్ । తవాహం త్వం మమేత్య్ అన్తర్నిశ్చయేన కిల ద్వయోః
ఇంకొకటి 'నేనే ఇది', 'ఇది నాది' అనే భావనలతో, మనస్సులో పుట్టే ఊహల ఆధారంగా ఏర్పడే సంబంధం మాత్రమే. ఇది ఇద్దరిలో అంతరంగిక నమ్మకంతో ఏర్పడుతుంది.
అన్యే చ బహవో లోకేష్వ్ ఆధారాధేయతాదయః । సమ్భవన్తీహ సమ్బన్ధాస్ సుష్ఠు సమ్బన్ధకారిణామ్
ఇంకా ఈ లోకంలో ఆధారం–ఆధారితమైనవి మొదలైన అనేక రకాల సంబంధాలు ఉన్నాయి. ఇవన్నీ సంబంధ భావనలో బంధింపబడినవారికి మాత్రమే కలుగుతాయి.
మనోమనననిర్మాణకలాతీతాత్మనాణునా । తథాపి నైవ సమ్బన్ధస్ తవేన్ద్రియగణాత్మనా
అయినా, మనస్సు, ఆలోచన, ఊహలన్నిటిని దాటి ఉన్న నీ ఆత్మకు, ఇంద్రియ సమూహానికి నిజంగా ఎలాంటి సంబంధం ఉండదు.
ఆత్మనా భవతః కో ఽయం ఘోరస్ సంసారదుఃఖదః । సమ్బన్ధస్ స్యాద్ వదాస్మాభిర్ యో న దృష్టో న దృశ్యతే
ఈ భయంకరమైన సంసారబంధం మీకు ఎంతటి బాధను కలిగిస్తోంది? దయచేసి చెప్పండి. మేము మీ ఆత్మతో ఇలాంటి ఎలాంటి బంధాన్ని చూడలేదు, అనుభవించలేదు కూడా.
నాసౌ సుసమనిర్మాణో న చార్ధసమనిర్మితిః । న విలక్షణనిర్మాణస్ సమ్బన్ధః క ఇవేదృశః
ఆ బంధం పూర్తిగా ఏర్పడినదీ కాదు, అర్ధంగా ఏర్పడినదీ కాదు, వేరే రకంగా ఏర్పడినదీ కాదు. మరి అలాంటి బంధం ఎలా ఉండగలదు?
శశమస్తకశృఙ్గేణ రసాయనమయశ్ శశీ । కథం సంశ్లిష్యతే సాధో నిత్యం సన్న్ అసతా కిల
మంచివాడా, చంద్రుని అమృతం ఎప్పుడైనా మొసలి తలపై ఉన్న కొమ్ముతో కలిసిపోతుందా? నిజమైనది అసత్యంతో ఎలా కలిసిపోతుంది చెప్పు.
నిత్యం సదసతోర్ ఐక్యం కథమ్ అక్షగణాత్మనోః । ప్రకాశజడయోర్ మూర్ఖ సకలఙ్కాకలఙ్కయోః
నిజమైనది, అసత్యమైనది; జ్ఞానం, అజ్ఞానం; పవిత్రమైనది, అపవిత్రమైనది; మచ్చలేనిది, మచ్చలున్నది — వీటిదీ ఏదీ ఒకటవుతాయా?
ద్వయోర్ వాప్య్ అసతోర్ ఏవం సఙ్గస్ సమ్భవతీహ కః । శశమస్తకశృఙ్గాద్రిశిలాశకలయోర్ ఇవ
ఇక్కడ రెండు అసత్యమైనవాటికీ ఎలా సంబంధం ఏర్పడుతుంది? నక్క తలపై కొండ శిఖరం, లేదా రాయి తుకడితో పోల్చినట్లే, అసత్యాలకు మధ్య ఎలాంటి అనుబంధం ఉండదు.
శృణ్వ్ ఇమం నిశ్చయం చిత్త సత్యమ్ ఏవ మయోచ్యతే । ఆత్మనా తవ సమ్బన్ధస్ స్వప్నేష్వ్ అపి న విద్యతే
ఓ మనస్సా, ఈ నిజాన్ని విను. నేను చెప్పేది నిజమే — నీకు, నీ ఆత్మకు, ఏ వస్తువుతోనూ, కనీసం కలల్లో కూడా సంబంధం ఉండదు.
యద్ అనాత్మమయం తచ్ చ న సమ్భవతి కుత్రచిత్ । ఆత్మనస్ సర్వరూపత్వాత్ తేన త్వం నాసి చిత్తక
ఆత్మకు చెందని ఏదైనా ఎక్కడా నిజంగా ఉండదు. ఎందుకంటే ఆత్మ అన్నిటిలోనూ వ్యాపించి ఉంది. అందుకే, ఓ మనస్సా, నువ్వు మనస్సు కాదురా.
చిత్త చేత్యవిముక్తేయం జగజ్జాలవిజృమ్భితైః । అహం త్వమ్ ఇత్యాదిమయీ బ్రహ్మసత్తైవ వల్గతి
ఈ జగత్తు, మనస్సు మరియు దాని విషయాల వలయంలా విస్తరించినా, 'నేను', 'నీవు' అనే భావాలతో కనిపించినా, అది పరబ్రహ్మ తేజస్సే వెలుగుతోంది.
సకలకల్పనయా స్వసముత్థయా పరివృతో ఽప్య్ అభితశ్ చ వివర్జితః । తవ న సఙ్గమ్ ఉపైతి శఠాకృతే హతమనస్ సకలామలదృగ్ విభుః
నీ మనస్సు ఎన్ని కల్పనలతో చుట్టుముట్టబడినా, అవి నీకు తాకవు. నీ దృష్టి అన్ని మలినాలనుండి స్వచ్ఛంగా ఉంటుంది, నీ మనస్సు నశించిపోయింది. ఓ మాయామయమైన మనసా, నీవు నిజంగా స్వతంత్రుడవు, అవి నీకు కలిసిపోవు.
వీతహవ్యో మహాబుద్ధిర్ విన్ధ్యాద్రౌ కన్దరోదరే । క్షురాగ్రశితయా బుద్ధ్యా భూయశ్ చేదం వ్యచారయత్
వితహవ్యుడు గొప్ప జ్ఞానంతో, వింధ్య పర్వత గుహలో, తన బుద్ధిని కత్తిపొడవు లాంటి పదునుగా చేసుకుని మళ్లీ ఇలా ఆలోచించాడు.
మూర్ఖేన్ద్రియగణాశేషే సమగ్రరచనాన్వితే । సర్వసఙ్కల్పవలితే సర్వాఙ్కురపరావృతే
మూఢమైన ఇంద్రియాలన్నీ పూర్తిగా ఉండగా, శరీర నిర్మాణం యథావిధిగా ఉండగా, అన్ని రకాల సంకల్పాలతో నిండిపోయి, జ్ఞానంకు మొగ్గలు మొలకెత్తకుండా పూర్తిగా దూరంగా ఉన్నప్పుడు,