దైవేనేత్థం నియుక్తో ఽస్మి కిం కరోమీదృశం స్థితమ్ । సమాశ్వాసనవాగ్ ఏషా న దైవం పరమార్థతః
నా వ్రుద్ధి ఇలా జరుగుతోంది, దీనిలో నేను ఏమి చేయగలను? పరిస్థితి ఇలానే ఉంది. ఇలా ఓదార్చే మాటలు నిజమైన విధి కాదు.
మూఢైః ప్రకల్పితం దైవం తత్పరాస్ తే క్షయం గతాః । ప్రాజ్ఞాస్ తు పురుషార్థేన పదమ్ ఉత్తమమ్ ఆగతాః
విధి అనేది మూర్ఖులు ఊహించుకున్నదే; దానికి మాత్రమే ఆధారపడినవారు నశించిపోయారు. కానీ జ్ఞానులు తమ స్వంత ప్రయత్నంతోనే ఉన్నత స్థితిని సాధించారు.
యే శూరా యే చ విక్రాన్తా యే ప్రాజ్ఞా యే చ పణ్డితాః । తైస్ తైః కైర్ ఇవ లోకే ఽస్మిన్ వద దైవం ప్రచక్ష్యతే
ఈ లోకంలో ధైర్యవంతులు, పరాక్రమశాలులు, జ్ఞానులు, పండితులు — వీరిలా ఉన్నవారు ఎవరు విధి ఉందని చెబుతారు?
కాలవిద్భిర్ వినిర్ణీతా యస్యాస్తి చిరజీవితా । స చేజ్ జీవతి సఞ్ఛిన్నశిరాస్ తద్ దైవమ్ ఉత్తమమ్
కాలాన్ని బాగా తెలిసిన వారు ఎవరికైనా దీర్ఘాయువు ఉందని నిర్ణయించినా, ఆ వ్యక్తి తల నరికి పడినా ఇంకా బ్రతికుంటే, అదే నిజమైన విధి.
కాలవిద్భిర్ వినిర్ణీతం పాణ్డిత్యం యస్య రాఘవ । అనధ్యాపిత ఏవాసౌ తజ్జ్ఞశ్ చేద్ దైవమ్ ఉత్తమమ్
కాలాన్ని బాగా తెలిసినవారు ఎవరో నిర్ణయించిన విద్య ఎవరికైతే ఉందో, ఆ వ్యక్తి చదువుకోకుండానే జ్ఞానాన్ని పొందితే, రాఘవా, అది అత్యుత్తమమైన విధి.
విశ్వామిత్రేణ మునినా దైవమ్ ఉత్సృజ్య దూరతః । పౌరుషేణైవ సమ్ప్రాప్తం బ్రాహ్మణ్యం రామ నాన్యథా
విశ్వామిత్రుడు అనే ముని, రామా, విధిని పక్కన పెట్టి, కేవలం తన ప్రయత్నంతోనే బ్రాహ్మణత్వాన్ని పొందాడు; వేరే విధంగా కాదు.
అమీభిర్ అపరై రామ పురుషైర్ మునితాం గతైః । పౌరుషేణైవ సమ్ప్రాప్తా చిరం గగనగామితా
రామా, మునిత్వాన్ని పొందిన ఈ ఇతరులు కూడా, తమ ప్రయత్నంతోనే చాలా కాలం తర్వాత ఆకాశ మార్గాన్ని చేరుకున్నారు.
ఉత్సాద్య దేవసఙ్ఘాతాంశ్ చక్రుస్ త్రిభువనోదరే । పౌరుషేణైవ యత్నేన సామ్రాజ్యం దానవేశ్వరాః
దేవతల సమూహాలను ఓడించి, దానవాధిపతులు త్రిలొకాల్లో రాజ్యాధికారం కేవలం తమ ప్రయత్నంతోనే సాధించారు.
ఆలూనశీర్ణమ్ ఆభోగి జగద్ ఆజహ్రుర్ ఓజసా । పౌరుషేణైవ యత్నేన దానవేభ్యస్ సురేశ్వరాః
దానవులు ఈ లోకాన్ని దోచి, పాడుచేసినప్పుడు, దేవతల అధిపతులు తమ శక్తితో, మానవ ప్రయత్నంతో, ఆ లోకాన్ని తిరిగి పొందారు.
రామ పౌరుషయుక్త్యైవ సలిలం ధార్యతే న వా । చిరం కరణ్డకే యుక్త్యా న దైవం తత్ర కారణమ్
రామా, నీటిని పాత్రలో నిలిపే విషయం ప్రయత్నంతో, జాగ్రత్తతోనే సాధ్యమవుతుంది; అదృష్టం వల్ల కాదు. నీరు కుండలో ఎక్కువసేపు ఉండటానికి కారణం మనం వేసే జాగ్రత్తే, అదృష్టం కాదు.
హరణాదానసంరమ్భవిభ్రమభ్రమభూమిషు । శక్తతా దృశ్యతే రామ న దైవస్యౌషధేర్ ఇవ
రామా, తీసుకోవడం, ఇవ్వడం, ప్రయత్నించడం, అయోమయం, తిరుగుడు వంటి విషయాల్లో శక్తి కనిపిస్తుంది; అదృష్టం కాదు. మందు వాడినప్పుడు ఫలితం కలిగేలా ఉండే విధంగా, ఇక్కడ కూడా అదృష్టానికి చోటు లేదు.
సకలకారణకార్యవివర్జితం నిజవికల్పవశాద్ ఉపకల్పితమ్ । త్వమ్ అనవేక్ష్య హి దైవమ్ అసన్మయం శ్రయ శుభాశయ పౌరుషమ్ ఉత్తమమ్
అన్ని కారణాలు, ఫలితాలు లేనప్పుడు, మన మనస్సులో కలిగే ఊహలే ఉంటాయి. అసత్యమైన అదృష్టాన్ని పట్టించుకోకుండా, శుభమైన మనసుతో నీవు ఉత్తమమైన మానవ ప్రయత్నాన్ని ఆశ్రయించు.
భగవన్ సర్వధర్మజ్ఞ ప్రతిష్ఠామ్ అలమ్ ఆగతమ్ । యల్ లోకే తద్ వద బ్రహ్మన్ దైవమ్ ఏవం కిమ్ ఉచ్యతే
భగవంతుడా, అన్ని ధర్మాలను తెలిసినవాడవు. ఈ లోకంలో 'దైవం' అని ఏది అంటారు? దయచేసి చెప్పు బ్రహ్మన్, ఆధారం బలంగా ఏర్పడింది.
పౌరుషం సర్వకార్యాణాం కర్తృ రాఘవ నేతరత్ । ఫలభోక్తృ చ సర్వత్ర న దైవం తత్ర కారణమ్
రాఘవా, అన్ని పనులకు మనుష్యుడి ప్రయత్నమే కారణం, ఇంకేమీ కాదు. ఫలితాన్ని అనుభవించేది కూడా మనుష్యుడే, దైవం కారణం కాదు.
దైవం న కిఞ్చిత్ కురుతే న చ భుఙ్క్తే న విద్యతే । న దృశ్యతే నాద్రియతే కేవలం కల్పనేదృశీ
దైవం ఏమీ చేయదు, ఏదీ అనుభవించదు, అది అసలు లేదు కూడా. అది కనబడదు, ఎవరూ గౌరవించరు — కేవలం ఊహ మాత్రమే.
సిద్ధస్య పౌరుషేణేహ ఫలస్య ఫలశాలినామ్ । శుభాశుభా వా సమ్పత్తిర్ దైవశబ్దేన కథ్యతే
ఈ లోకంలో ఫలితాన్ని పొందేవారికి, అది మనుష్యుని ప్రయత్నంతోనే సిద్ధిస్తుంది. అది శుభమా, అశుభమా అయినా, ఆ సంపదను 'దైవం' అని అంటారు.
పౌరుషోపనతా నిత్యమ్ ఇష్టానిష్టస్య వస్తునః । ప్రాప్తిర్ ఇష్టాప్య్ అనిష్టా వా దైవశబ్దేన కథ్యతే
మనుష్యుడు చేసే ప్రయత్నంతో మనకు ఇష్టమైనదైనా, ఇష్టంలేనిదైనా వస్తే, దానిని 'దైవం' అని అంటారు.
భావీ త్వ్ అవశ్యమ్ ఏవార్థః పురుషార్థైకసాధనః । యస్ సో ఽస్మింల్ లోకసఙ్ఘాతే దైవశబ్దేన కథ్యతే
ఈ లోకంలో మనుష్యుని ప్రయత్నంతో తప్పక జరిగే ఫలితాన్ని 'దైవం' అని పిలుస్తారు.
న తు రాఘవ లోకస్య కస్యచిత్ కిఞ్చిద్ ఏవ హి । దైవమ్ ఆకాశకల్పం హి కరోతి న కరోతి వా
రాఘవా, నిజంగా ఈ లోకంలో ఎవరికీ దైవం ఏమీ చేయదు; అది ఆకాశంలా ఉంటుంది, చేస్తుందో లేదో మనకు తేడా ఉండదు.
పురుషార్థస్య సిద్ధస్య శుభాశుభఫలోదయే । ఇదమ్ ఇత్థం స్థితిర్ ఇతి యోక్తిస్ తద్ దైవమ్ ఉచ్యతే
మనుష్యుని ప్రయత్నం ఫలించి, మంచి లేదా చెడు ఫలితం వచ్చినప్పుడు, 'ఇది ఇలా జరిగింది' అని చెప్పడాన్నే దైవం అంటారు.
ఇత్థం మమాభవద్ బుద్ధిర్ ఇత్థం మే నిశ్చయో హ్య్ అభూత్ । ఇతి కర్మఫలావాప్తిర్ యోక్తిస్ తద్ దైవమ్ ఉచ్యతే
ఇలా నా మనసులో ఆలోచన కలిగింది, ఇలా నేను నిశ్చయించుకున్నాను, అలా నేను చేసిన పనికి ఫలితం వచ్చింది — ఈ విధంగా ఆలోచించడం, ఇదే అదృష్టమని అంటారు.
ఇష్టానిష్టఫలావాప్తావ్ ఏవమ్ ఇత్యర్థవాచకమ్ । ఆశ్వాసనామాత్రవచో దైవమ్ ఇత్య్ ఏవ కథ్యతే
మనకు ఇష్టమైన లేదా ఇష్టంలేని ఫలితాలు వచ్చినప్పుడు 'ఇలా జరిగింది' అని చెప్పడం కేవలం మనసుకు ఓదార్పు మాట మాత్రమే; ఇదే అదృష్టమని అంటారు.
భగవన్ సర్వధర్మజ్ఞ ప్రాగ్ యత్ కర్మోపసఞ్చితమ్ । తద్ ఏతద్ దైవమ్ ఇత్య్ ఉక్తమ్ అపమృష్టం కథం త్వయా
భగవంతుడా, అన్ని ధర్మాలను తెలిసినవాడవు, మనం ముందుగా చేసిన పనులే అదృష్టమని అంటారు; అలాంటిది నువ్వు ఎలా తేలికగా కొట్టిపారేస్తావు?
సాధు రాఘవ జానాసి శృణు వక్ష్యామి తే ఽఖిలమ్ । దైవం నాస్తీతి తే యేన స్థిరా బుద్ధిర్ భవిష్యతి
బాగున్నావు రాఘవా, నీవు బాగా అర్థం చేసుకున్నావు. విను, నేను నీకు అన్నీ చెప్పుతాను. అదృష్టం లేదని నీకు స్థిరమైన నమ్మకం కలిగేలా చెబుతాను.
యా మగ్నా వాసనా పూర్వం బభూవ కిల భూరిశః । సైవేయం కర్మభావేన నౄణాం పరిణతిం గతా
మనిషిలో గతంలో బలంగా ఉన్న వాసన ఇప్పుడు కర్మఫలంగా పరిపక్వతను పొందింది.
జన్తుర్ యద్వాసనో నామ తత్కర్మా భవతి క్షణాత్ । అన్యకర్మాన్యభావశ్ చేత్య్ ఏతన్ నైవోపపద్యతే
ప్రాణికి ఏ వాసన ఉంటే, వెంటనే ఆ వాసన ప్రకారం పని జరుగుతుంది; వేరే పని లేకపోవడం, వేరే వాసన లేకపోవడం అసాధ్యం.
గ్రామగో గ్రామమ్ ఆప్నోతి పత్తనార్థీ చ పత్తనమ్ । యో యో యద్వాసనస్ తత్ తత్ స స ప్రయతతే తథా
ఎవరికి గ్రామం కావాలనిపిస్తే వారు గ్రామాన్ని పొందుతారు; పట్టణం కోరేవారు పట్టణాన్ని పొందుతారు. ఎవరి వాసన ఎలా ఉంటే, వారు అలాగే ప్రయత్నిస్తారు.
యద్ ఏవ తీవ్రసంవేగాద్ ఇహ కర్మ కృతం పురా । తద్ ఏవ దైవశబ్దేన పర్యాయేణ హి కథ్యతే
ఇక్కడ గతంలో ఏ పని తీవ్రమైన సంకల్పంతో చేయబడిందో, దానినే 'దైవం' అని పిలుస్తారు.
ఏవం దైవం స్వకర్మాణి కర్మ ప్రౌఢా స్వవాసనా । వాసనా మనసో నాన్యా మనో హి పురుషస్ స్మృతః
ఇలా, విధి అనేది మనమే చేసిన పనులే; ఆ పనులు మన మనసులో ఉండే వాసనల పరిపక్వ రూపం. వాసన అనేది మనసుకు వేరుగా కాదు, ఎందుకంటే మనసే మనిషి అని చెప్పబడింది.
యద్ దైవం తాని కర్మాణి కర్మ సాధో మనో హి తత్ । మనో హి పురుషస్ తస్మాద్ దైవం నాస్తీతి నిశ్చయః
విధి అని పిలవబడేది ఆ పనులే; ఆ పనులు మనసే. మనసే మనిషి కాబట్టి, విధి అనేది దానికి వేరుగా లేదని నిశ్చయంగా చెప్పవచ్చు.