నయనే రూపనిర్మగ్నే క్షోభః క ఇవ దేహినః । గర్దభే పల్వలోన్మగ్నే కైవ సేనాపతేః క్షతిః
కళ్ళు రూపాలను చూస్తున్నప్పుడు, దేహధారికి ఏమి కలత వస్తుంది? గాడిద మట్టిలో చిక్కుకుపోతే, సేనాధిపతికి ఏమి నష్టం జరుగుతుంది?
రూపకర్దమమ్ ఏతన్ మానయ నాస్వాదయాధమ । నశ్యత్య్ ఏతన్ నిమేషేణ భవన్తమ్ అపి హింసతి
ఈ రూపాల మట్టిని గౌరవంగా చూడాలి కానీ, దాని రుచి చూడకూడదు, ఓ మహోన్నతుడా. ఇది క్షణంలోనే నశించిపోతుంది, నిన్ను కూడా హానిచేస్తుంది.
యేనైవ సఖ్యం క్రియతే య ఏవాభ్యనుగమ్యతే । తదీయైః కర్మభిః క్షిప్రం ప్రాజ్ఞశ్ శూరో ఽపి బధ్యతే
ఏదిని మనిషి స్నేహంగా భావిస్తాడో, దానిని అనుసరిస్తాడో, వాటి పనుల వల్ల తెలివైనవాడు, ధైర్యవంతుడైనా త్వరగా బంధించబడతాడు.
ఉత్పన్నధ్వంసి సమ్పాతమాత్రహృద్యమ్ అసన్మయమ్ । రూపమ్ ఆశ్రయ మా నేత్ర వినాశాయావినాశినే
ఓ కన్ను, క్షణికంగా పుట్టి, నశించే, క్షణమైన ఆనందాన్ని మాత్రమే ఇస్తున్న, అసత్యమైన రూపాన్ని ఆశ్రయించవద్దు. అది నశించడానికే దారి తీస్తుంది, శాశ్వతానికి కాదు.
సాక్షివత్ త్వం స్థితం నేత్ర రూపం ఆత్మని తిష్ఠతి । ఆలోకః కాలవశతస్ త్వమ్ ఏకః కిం ప్రతప్యసే
కన్ను చూసినట్టు రూపం మనసులో నిలుస్తుంది. నువ్వు ఒక్కటే వెలుగు, కాలప్రవాహానికి లోబడి ఉన్నావు. మరి ఎందుకు బాధపడుతున్నావు?
సలిలస్పన్దవద్ దృష్టిః పిఞ్ఛికేవామ్బరోత్థితా । స్వజాతిబన్ధాత్ స్ఫురతి తవ చిత్త కిమ్ ఆగతమ్
నీ మనస్సు నీ స్వభావంలోనే అలజడిగా లేచినట్టు, నీళ్ళలో అలలు పుట్టినట్టు, గాలిలో నీటి చినుకులు పైకి ఎగసినట్టు, ఏమి వచ్చి నీ మనస్సు ఇలా కదిలిపోతోందో చెప్పు.
స్వల్పామ్భసీవ శఫరే చిత్తే స్ఫురణధర్మిణి । స్వయం స్ఫురత్య్ అహఙ్కార త్వమ్ అయం ప్రోత్థితః కుతః
ఎక్కువ నీళ్ళు లేని చోట చేప ఎలా తేలియాడుతుందో, అలాగే సహజంగా చురుకుగా ఉండే మనస్సులో 'నేను' అనే భావన తానే తాను ఉద్భవిస్తుంది. ఈ 'నేను ఉన్నాను' అనే భావం ఎక్కడి నుండి వచ్చిందో తెలుసుకో.
ఆలోకరూపయోర్ నిత్యం జడయోస్ స్ఫురతోర్ మిథః । ఆధారాధేయయోశ్ చిత్త వ్యర్థమ్ ఆకులతా తవ
ఓ మనస్సా! రూపం, దర్శనం రెండూ ఎప్పుడూ స్థిరంగా లేవు, అవి జడమయమైనవే. ఆధారం, ఆధేయం మధ్య నీ కలవరమంతా వ్యర్థమే.
రూపాలోకమనస్కారాః పరస్పరమ్ అసఙ్గినః । సంసక్తా ఇవ లక్ష్యన్తే వదనాదర్శబిమ్బవత్
రూపాలు, దర్శనాలు, మనస్సులో ఏర్పడే భావాలు పరస్పరం కలిసిపోయినట్టుగా కనిపిస్తాయి గానీ, వాస్తవానికి అవి కలిసినవే కావు. అవన్నీ అద్దంలో ముఖ ప్రతిబింబంలా మాత్రమే కనిపిస్తాయి.
అజ్ఞానజన్తునా హ్య్ ఏతే శ్లిష్టా జాతా నిరన్తరాః । అజ్ఞానే జ్ఞానగలితే పృథక్ తిష్ఠన్త్య్ అసన్మయాః
అజ్ఞానంతో ఇవి అన్నీ కలిసిపోయి, ఒకటిగా కనిపిస్తాయి. కానీ జ్ఞానం వల్ల అజ్ఞానం తొలగిపోయినప్పుడు, అవి వాస్తవంగా లేనివిగా వేరువేరుగా నిలుస్తాయి.
మనఃకలనయా హ్య్ ఏతే సుసమ్బద్ధాః పరస్పరమ్ । రూపాలోకమనస్కారా దారూణి జతునా యథా
మనసు ఊహతో రూపాలు, దృశ్యాలు, మనస్సులోని భావనలు ఒకదానికొకటి బలంగా కలిసిపోతాయి. ఇవి కలిపిన చెక్క ముక్కలు లాగా జతగా ఉంటాయి.
స్వమనోమననే తన్తౌ మనోఽభ్యాసేన యత్నతః । విచారాచ్ ఛేదమ్ ఆయాతే ఛిన్నైవాజ్ఞానభావనా
తన మనస్సును పదే పదే పరిశీలిస్తూ, జాగ్రత్తగా ఆలోచిస్తూ, ఆ ఆలోచనల దారాన్ని కోసినప్పుడు, అజ్ఞానంతో ఏర్పడిన భావన కూడా పూర్తిగా తొలగిపోతుంది.
అజ్ఞానసఙ్క్షయాత్ క్షీణే మనస్య్ ఏతే పునర్ మిథః । రూపాలోకమనస్కారాస్ సఙ్ఘటన్తే న కేచన
అజ్ఞానం పూర్తిగా పోయి, మనస్సు స్వచ్ఛంగా మారినప్పుడు, రూపాలు, దృశ్యాలు, మనస్సులోని భావనలు ఇకపుడు కలిసిపోవు.
సర్వేషాం చిత్తమ్ ఏవాన్తర్ ఇన్ద్రియాణాం ప్రబోధకమ్ । తద్ ఏవ తస్మాద్ ఉచ్ఛేద్యం పిశాచ ఇవ మన్దిరాత్
ప్రతి ఒక్కరి లోపల ఇంద్రియాలకు జాగృతి కలిగించేది మనసే. అందుకే, ఆ మనసును గుడిలోని పిశాచాన్ని తరిమినట్లే పూర్తిగా తొలగించాలి.
చిత్త వల్గసి మిథ్యైవ దృష్టో ఽన్తో భవతో మయా । ఆద్యన్తేషు సుతుచ్ఛస్ త్వం వర్తమానే ఽపి న హ్య్ అసి
ఓ మనసా, నీవు వృథాగా ఎగురుతావు. నీ అంతం నేను చూశాను. ఆది, అంత్యాల్లో నీవు పూర్తిగా ఖాళీగానే ఉన్నావు; ప్రస్తుతం కూడా నిజంగా నీవు లేవు.
ముధా పఞ్చభిర్ ఆకారైః కిమ్ అన్తః పరివల్గసి । యస్ త్వాం త్వ్ ఆమ్ ఇతి జానాతి తస్యైతత్ పరివల్గ్యతే
నీవు ఈ ఐదు రూపాలతో లోపల ఎందుకు వృథాగా ఎగురుతావు? 'నీవు' అని, 'నేను' అని తెలిసినవారికే ఈ ఎగురుట జరుగుతుంది.
త్వద్వల్గనం మే కుమనో న మనాగ్ అపి తుష్టయే । మాయానరస్పన్ద ఇవ వ్యర్థం వృత్తిషు దహ్యసే
నీ ఈ ఎగురుట వల్ల నాకు క్షణమంతైనా సంతృప్తి లేదు, దుష్టమనసా! మాయ మనిషి కదలికలా, నీ క్రియల్లో నీవు వృథాగా కాలిపోతున్నావు.
తిష్ఠ వా గచ్ఛ వా చిత్త నాసి మే శఠ జీవసి । ప్రకృత్యాసి మృతం నిత్యం విచారాత్ సుమృతం స్థితమ్
ఓ మాయా మనస్సా! నువ్వు నిల్చున్నా, పోయినా నాకు ప్రాణమున్నదానివి కావు. సహజంగా నీవు ఎప్పుడూ మృతమే. విచారణ వల్ల నీవు మరింత స్థిరంగా చనిపోయినట్టే.
నిస్తత్త్వం త్వం జడం భ్రాతశ్ శఠ నిత్యమృతాకృతే । మూఢ ఏవ త్వయాజ్ఞేన వఞ్చ్యతే న విచారవాన్
నీవు అసలు విలువలేని, జడమైనదివి, నా సహోదరా! మాయా స్వభావం కలిగి ఎప్పుడూ మృతమై కనిపించే వాడివి. నిన్ను అజ్ఞానులు మాత్రమే మోసపోతారు, వివేకం ఉన్నవారు కాదు.
వయమ్ ఆజ్ఞాతవన్తస్ త్వాం మౌర్ఖ్యేణానుసృతం భవేత్ । మృతమ్ అస్మాకమ్ అద్యాసి దీపానాం తిమిరం యథా
మేము నిన్ను గుర్తించాము; నీవు అజ్ఞానంతోనే కొనసాగుతావు. ఈ రోజు నీవు మాకు చనిపోయినట్టివి, దీపాలకు చీకటి లేనట్టుగా.
శఠేన భవతా దీర్ఘం కాలం దేహగృహం మమ । ఉపరుద్ధమ్ అభూత్ పూర్వం సాధుసంసర్గవర్జితమ్
ఓ మాయా మనస్సా! నీవు చాలా కాలంగా నా శరీరమనే ఇంటిని మంచి వారి సాంగత్యం లేకుండా అడ్డగించావు.
జడే ప్రేతసమాకారే గతే త్వయి మనశ్శఠే । సర్వసజ్జనసంసేవ్యం ఇదం దేహగృహం స్థితమ్
ఓ మాయాచేసే మనసా, నీవు మృతదేహంలా నిశ్చలంగా మారినపుడు, ఈ శరీరమనే ఇల్లు అన్ని మంచి మనుషులకు సేవ చేయటానికి సిద్ధంగా ఉంటుంది.
పూర్వమ్ ఏవాసి నాస్య్ ఏవ సమ్ప్రత్య్ అపి జడం శఠమ్ । న భవిష్యసి చేదానీం కిం వేతాల న లజ్జసే
నీవు ముందు కూడా దీనికి నిజమైనది కాదు, ఇప్పుడూ కాదు; నీవు మాయాచేసే, నిశ్చలమైనదివి. ఇప్పటికైనా నీవు పోకపోతే, ఓ వేటాళా, నీకు సిగ్గు లేదా?
సహ తృష్ణాపిశాచీభిస్ సహ కోపాదిగుహ్యకైః । నిర్గచ్ఛ చిత్తవేతాల శరీరసదనాన్ మమ
తృష్ణ అనే పిశాచులతో, కోపం మొదలైన రాక్షసులతో కలిసి, ఓ మనస్సు వేటాళా, నా శరీరమనే ఇల్లు వదిలి బయటికి పో.
దిష్ట్యా వివేకమన్త్రేణ నిర్గతో దేహమన్దిరాత్ । ప్రమత్తచిత్తవేతాలః కువృకః కన్దరాద్ ఇవ
అదృష్టవశాత్తు, వివేకమనే మంత్రంతో, ఆ అజాగ్రత్త మనస్సు వేటాళం, దుష్టమృగం గుహను విడిచిపెట్టినట్టు, శరీరమనే మందిరాన్ని వదిలి వెళ్లింది.
అహో ను చిత్రం సుమహజ్ జడేన క్షణభఙ్గినా । మనశ్శఠేన సర్వో ఽయం నీతో వివశతాం జనః
అయ్యో! ఎంత ఆశ్చర్యంగా ఉంది! ఎంత గొప్పదిగా ఉంది! ఈ జడమైన, క్షణకాలమే ఉండే, మాయాచేసే మనసు చేత అందరూ ఎంత బలహీనులయ్యారో చూడండి.
కస్ తే పరాక్రమః కిం తే బలం కస్ తే సమాశ్రయః । యది వల్గసి మామ్ ఏవ జనతాం బాధసే తథా
నీకు ఏ శక్తి ఉంది? నీ బలమేంటి? నువ్వు దేని మీద ఆధారపడుతున్నావు? నువ్వు నన్ను బాధిస్తే, అదే విధంగా జనాన్ని కూడా బాధిస్తావు.
శఠాత్మైవాసి న మయా దీనచిత్తక మార్యసే । మృతమ్ ఇత్య్ అవబుద్ధం త్వమ్ అద్య కేవలమ్ అజ్ఞ హే
నీ స్వభావం మాయాచేసే విధంగా ఉంది, నిన్ను నేను జయించలేదు, ఓ దుర్బలమైన మనసా! నువ్వు ఇప్పుడు చనిపోయినట్టే అని నాకు స్పష్టమైంది, ఓ అజ్ఞానమయమైనదా!
ఏతావన్తమ్ అహం కాలం త్వాం జ్ఞాత్వా జీవదాస్థితమ్ । క్లిష్టః ప్రభూతభఙ్గాసు చిరం సంసృతిరాత్రిషు
ఇంత కాలంగా నిన్ను జీవించేవాడిగా భావించాను. జన్మ మరణాల చక్రంలో ఎన్నో కష్టాలు, ఎన్నో కలతలు అనుభవించాను.
చిత్తం మృతం హి నాస్తీహ త్వ్ ఇత్య్ అద్యావగతం మయా । తేన త్వదాశాం సన్త్యజ్య తిష్ఠామ్య్ ఆత్మని కేవలః
నేడు నాకు స్పష్టంగా తెలిసింది — మనస్సు అనేది ఇక్కడ మరణించినదిగా లేదు. అందువల్ల దానిపట్ల ఆశలు వదిలేసి, నేను నాలోనే స్థిరంగా ఉన్నాను.