సమ్యగాలోకితే రూపే కాష్ఠపాషాణవాససామ్ । మనాగ్ అపి న భేదో ఽస్తి క్వాపి సఙ్కల్పనోన్ముఖః
కట్ట, రాయి, బట్టల రూపాలను సరిగ్గా చూసినప్పుడు, ఎక్కడా కొంచెమైనా తేడా ఉండదు; ఆ తేడా ఊహలో మాత్రమే కలుగుతుంది.
ఆదావ్ అన్తే చ సంశాన్తం స్వరూపమ్ అవినాశి యత్ । వస్తూనామ్ ఆత్మనశ్ చైవ తన్మయో భవ రాఘవ
ప్రారంభంలోనూ, చివర్లోనూ, అన్ని వస్తువులూ, ఆత్మయొక్క అసలు స్వరూపం శాంతంగా, నశించని స్వభావంతో ఉంటుంది. రాఘవా! ఆ స్వరూపంతోనే నీవు ఏకమవు.
ద్వైతాద్వైతసముద్భూతైర్ జరామరణవిభ్రమైః । స్ఫురత్య్ ఆత్మభిర్ ఆత్మైవ చిత్రైర్ అమ్బ్వ్ ఇవ వీచిభిః
ద్వైతం, అద్వైతం అనే భావాల వల్ల పుట్టే జనన మరణ భ్రమలతో, ఆత్మ తానే అనేక రూపాల్లో కనిపిస్తుంది. అది నీటిలో తరంగాలు ఎలా ఏర్పడతాయో అలాగే.
శుద్ధమ్ ఆత్మానమ్ ఆలమ్బ్య నిత్యమ్ అన్తస్స్థయా ధియా । యస్ స్థితస్ తం క ఆత్మేశం భోగో వఞ్చయితుం క్షమః
శుద్ధమైన ఆత్మను ఆధారంగా తీసుకుని, ఎప్పుడూ లోపల స్థిరమైన బుద్ధితో ఉన్నవాడిని, ఆత్మాధిపతిని, ఎవరూ అనుభవాల ద్వారా మోసం చేయలేరు.
కృతస్ఫారవిచారస్య మనో భోగాదయో ఽరయః । మనాగ్ అపి న భిన్దన్తి శైలం మన్దానిలా ఇవ
విస్తృతమైన విచారణ కలిగినవాడికి, అనుభవాలు మొదలైనవి శత్రువులే; అవి కొంచెం కూడా అతన్ని కదిలించవు, ఎలాగైతే మృదువైన గాలులు కొండను కదిలించలేవో అలా.
అవిచారిణమ్ అజ్ఞానం మూఢమ్ ఆశాపరాయణమ్ । నిగిరన్తీహ దుఃఖాని బకా మత్స్యమ్ ఇవాజలమ్
విచారణ లేని, అజ్ఞానంతో ముద్దుబడిన, ఆశలే ఆశ్రయంగా పెట్టుకున్నవారిని, ఇక్కడ బాధలు, బకాసురుడు నీటిలో చేపను మింగినట్లు మింగేస్తాయి.
జగద్ ఆత్మైవ సకలమ్ అవిద్యా నాస్తి కుత్రచిత్ । ఇతి దృష్టిమ్ అవష్టభ్య సమ్యగ్రూపాం స్థిరో భవ
ఈ లోకమంతా ఆత్మే, ఎక్కడా అజ్ఞానం లేదు అని స్పష్టంగా గ్రహించి, ఆ దృష్టిని బలంగా పట్టుకుని, నీ నిజమైన స్వరూపంలో స్థిరంగా ఉండు.
నానాత్వమ్ అస్తి కలనాసు న వస్తుతో ఽన్తర్ నానావిధాసు సరసీషు జలాద్ ఇవాన్యత్ । ఇత్య్ ఏకనిశ్చయమయః పురుషో విముక్త ఇత్య్ ఉచ్యతే సమవలోకితసమ్యగర్థః
వాస్తవానికి ఏ విధమైన భేదాలు లేవు, మన ఊహల్లో మాత్రమే వేర్వేరు అనిపిస్తాయి. ఎన్నో సరస్సుల్లోని నీళ్లలో నిజంగా తేడా ఏమీ ఉండదు కదా! ఈ సత్యాన్ని స్పష్టంగా గ్రహించి, అన్ని విషయాలను యథార్థంగా చూసేవాడు నిజంగా విముక్తుడు అని అంటారు.
ఇదమ్ అన్తః కలయతో భోగాన్ ప్రతి వివేకినః । పురస్స్థితాన్ అపి సదా స్పృహైవాఙ్గ న జాయతే
ప్రియమైనవాడా, ఈ అనుభవాలు అంతా మనసులో కలిగే ఊహలే అని స్పష్టంగా తెలుసుకున్న వివేకి, ఎన్ని ఆనందాలు ఎదుట ఉన్నా వాటిపట్ల అసలు ఆశ కలగదు.
చక్షుర్ ఆలోకనాయైవ జీవస్ తు సుఖదుఃఖయోః । భారాయైవ బలీవర్దో భోక్తా ద్రవ్యస్య నాయకః
కళ్ళు చూడటానికి మాత్రమే ఉంటాయి; జీవుడు సుఖదుఃఖాలను అనుభవిస్తాడు; ఎద్దు భారాన్ని మోయడానికి మాత్రమే ఉంటుంది; అనుభవించేవాడు వస్తువులపై యజమాని కాదు.
నయనే రూపనిర్మగ్నే క్షోభః క ఇవ దేహినః । గర్దభే పల్వలోన్మగ్నే కైవ సేనాపతేః క్షతిః
కళ్ళు రూపాలను చూస్తున్నప్పుడు, దేహధారికి ఏమి కలత వస్తుంది? గాడిద మట్టిలో చిక్కుకుపోతే, సేనాధిపతికి ఏమి నష్టం జరుగుతుంది?
రూపకర్దమమ్ ఏతన్ మానయ నాస్వాదయాధమ । నశ్యత్య్ ఏతన్ నిమేషేణ భవన్తమ్ అపి హింసతి
ఈ రూపాల మట్టిని గౌరవంగా చూడాలి కానీ, దాని రుచి చూడకూడదు, ఓ మహోన్నతుడా. ఇది క్షణంలోనే నశించిపోతుంది, నిన్ను కూడా హానిచేస్తుంది.
యేనైవ సఖ్యం క్రియతే య ఏవాభ్యనుగమ్యతే । తదీయైః కర్మభిః క్షిప్రం ప్రాజ్ఞశ్ శూరో ఽపి బధ్యతే
ఏదిని మనిషి స్నేహంగా భావిస్తాడో, దానిని అనుసరిస్తాడో, వాటి పనుల వల్ల తెలివైనవాడు, ధైర్యవంతుడైనా త్వరగా బంధించబడతాడు.
ఉత్పన్నధ్వంసి సమ్పాతమాత్రహృద్యమ్ అసన్మయమ్ । రూపమ్ ఆశ్రయ మా నేత్ర వినాశాయావినాశినే
ఓ కన్ను, క్షణికంగా పుట్టి, నశించే, క్షణమైన ఆనందాన్ని మాత్రమే ఇస్తున్న, అసత్యమైన రూపాన్ని ఆశ్రయించవద్దు. అది నశించడానికే దారి తీస్తుంది, శాశ్వతానికి కాదు.
సాక్షివత్ త్వం స్థితం నేత్ర రూపం ఆత్మని తిష్ఠతి । ఆలోకః కాలవశతస్ త్వమ్ ఏకః కిం ప్రతప్యసే
కన్ను చూసినట్టు రూపం మనసులో నిలుస్తుంది. నువ్వు ఒక్కటే వెలుగు, కాలప్రవాహానికి లోబడి ఉన్నావు. మరి ఎందుకు బాధపడుతున్నావు?
సలిలస్పన్దవద్ దృష్టిః పిఞ్ఛికేవామ్బరోత్థితా । స్వజాతిబన్ధాత్ స్ఫురతి తవ చిత్త కిమ్ ఆగతమ్
నీ మనస్సు నీ స్వభావంలోనే అలజడిగా లేచినట్టు, నీళ్ళలో అలలు పుట్టినట్టు, గాలిలో నీటి చినుకులు పైకి ఎగసినట్టు, ఏమి వచ్చి నీ మనస్సు ఇలా కదిలిపోతోందో చెప్పు.
స్వల్పామ్భసీవ శఫరే చిత్తే స్ఫురణధర్మిణి । స్వయం స్ఫురత్య్ అహఙ్కార త్వమ్ అయం ప్రోత్థితః కుతః
ఎక్కువ నీళ్ళు లేని చోట చేప ఎలా తేలియాడుతుందో, అలాగే సహజంగా చురుకుగా ఉండే మనస్సులో 'నేను' అనే భావన తానే తాను ఉద్భవిస్తుంది. ఈ 'నేను ఉన్నాను' అనే భావం ఎక్కడి నుండి వచ్చిందో తెలుసుకో.
ఆలోకరూపయోర్ నిత్యం జడయోస్ స్ఫురతోర్ మిథః । ఆధారాధేయయోశ్ చిత్త వ్యర్థమ్ ఆకులతా తవ
ఓ మనస్సా! రూపం, దర్శనం రెండూ ఎప్పుడూ స్థిరంగా లేవు, అవి జడమయమైనవే. ఆధారం, ఆధేయం మధ్య నీ కలవరమంతా వ్యర్థమే.
రూపాలోకమనస్కారాః పరస్పరమ్ అసఙ్గినః । సంసక్తా ఇవ లక్ష్యన్తే వదనాదర్శబిమ్బవత్
రూపాలు, దర్శనాలు, మనస్సులో ఏర్పడే భావాలు పరస్పరం కలిసిపోయినట్టుగా కనిపిస్తాయి గానీ, వాస్తవానికి అవి కలిసినవే కావు. అవన్నీ అద్దంలో ముఖ ప్రతిబింబంలా మాత్రమే కనిపిస్తాయి.
అజ్ఞానజన్తునా హ్య్ ఏతే శ్లిష్టా జాతా నిరన్తరాః । అజ్ఞానే జ్ఞానగలితే పృథక్ తిష్ఠన్త్య్ అసన్మయాః
అజ్ఞానంతో ఇవి అన్నీ కలిసిపోయి, ఒకటిగా కనిపిస్తాయి. కానీ జ్ఞానం వల్ల అజ్ఞానం తొలగిపోయినప్పుడు, అవి వాస్తవంగా లేనివిగా వేరువేరుగా నిలుస్తాయి.
మనఃకలనయా హ్య్ ఏతే సుసమ్బద్ధాః పరస్పరమ్ । రూపాలోకమనస్కారా దారూణి జతునా యథా
మనసు ఊహతో రూపాలు, దృశ్యాలు, మనస్సులోని భావనలు ఒకదానికొకటి బలంగా కలిసిపోతాయి. ఇవి కలిపిన చెక్క ముక్కలు లాగా జతగా ఉంటాయి.
స్వమనోమననే తన్తౌ మనోఽభ్యాసేన యత్నతః । విచారాచ్ ఛేదమ్ ఆయాతే ఛిన్నైవాజ్ఞానభావనా
తన మనస్సును పదే పదే పరిశీలిస్తూ, జాగ్రత్తగా ఆలోచిస్తూ, ఆ ఆలోచనల దారాన్ని కోసినప్పుడు, అజ్ఞానంతో ఏర్పడిన భావన కూడా పూర్తిగా తొలగిపోతుంది.
అజ్ఞానసఙ్క్షయాత్ క్షీణే మనస్య్ ఏతే పునర్ మిథః । రూపాలోకమనస్కారాస్ సఙ్ఘటన్తే న కేచన
అజ్ఞానం పూర్తిగా పోయి, మనస్సు స్వచ్ఛంగా మారినప్పుడు, రూపాలు, దృశ్యాలు, మనస్సులోని భావనలు ఇకపుడు కలిసిపోవు.
సర్వేషాం చిత్తమ్ ఏవాన్తర్ ఇన్ద్రియాణాం ప్రబోధకమ్ । తద్ ఏవ తస్మాద్ ఉచ్ఛేద్యం పిశాచ ఇవ మన్దిరాత్
ప్రతి ఒక్కరి లోపల ఇంద్రియాలకు జాగృతి కలిగించేది మనసే. అందుకే, ఆ మనసును గుడిలోని పిశాచాన్ని తరిమినట్లే పూర్తిగా తొలగించాలి.
చిత్త వల్గసి మిథ్యైవ దృష్టో ఽన్తో భవతో మయా । ఆద్యన్తేషు సుతుచ్ఛస్ త్వం వర్తమానే ఽపి న హ్య్ అసి
ఓ మనసా, నీవు వృథాగా ఎగురుతావు. నీ అంతం నేను చూశాను. ఆది, అంత్యాల్లో నీవు పూర్తిగా ఖాళీగానే ఉన్నావు; ప్రస్తుతం కూడా నిజంగా నీవు లేవు.
ముధా పఞ్చభిర్ ఆకారైః కిమ్ అన్తః పరివల్గసి । యస్ త్వాం త్వ్ ఆమ్ ఇతి జానాతి తస్యైతత్ పరివల్గ్యతే
నీవు ఈ ఐదు రూపాలతో లోపల ఎందుకు వృథాగా ఎగురుతావు? 'నీవు' అని, 'నేను' అని తెలిసినవారికే ఈ ఎగురుట జరుగుతుంది.
త్వద్వల్గనం మే కుమనో న మనాగ్ అపి తుష్టయే । మాయానరస్పన్ద ఇవ వ్యర్థం వృత్తిషు దహ్యసే
నీ ఈ ఎగురుట వల్ల నాకు క్షణమంతైనా సంతృప్తి లేదు, దుష్టమనసా! మాయ మనిషి కదలికలా, నీ క్రియల్లో నీవు వృథాగా కాలిపోతున్నావు.
తిష్ఠ వా గచ్ఛ వా చిత్త నాసి మే శఠ జీవసి । ప్రకృత్యాసి మృతం నిత్యం విచారాత్ సుమృతం స్థితమ్
ఓ మాయా మనస్సా! నువ్వు నిల్చున్నా, పోయినా నాకు ప్రాణమున్నదానివి కావు. సహజంగా నీవు ఎప్పుడూ మృతమే. విచారణ వల్ల నీవు మరింత స్థిరంగా చనిపోయినట్టే.
నిస్తత్త్వం త్వం జడం భ్రాతశ్ శఠ నిత్యమృతాకృతే । మూఢ ఏవ త్వయాజ్ఞేన వఞ్చ్యతే న విచారవాన్
నీవు అసలు విలువలేని, జడమైనదివి, నా సహోదరా! మాయా స్వభావం కలిగి ఎప్పుడూ మృతమై కనిపించే వాడివి. నిన్ను అజ్ఞానులు మాత్రమే మోసపోతారు, వివేకం ఉన్నవారు కాదు.
వయమ్ ఆజ్ఞాతవన్తస్ త్వాం మౌర్ఖ్యేణానుసృతం భవేత్ । మృతమ్ అస్మాకమ్ అద్యాసి దీపానాం తిమిరం యథా
మేము నిన్ను గుర్తించాము; నీవు అజ్ఞానంతోనే కొనసాగుతావు. ఈ రోజు నీవు మాకు చనిపోయినట్టివి, దీపాలకు చీకటి లేనట్టుగా.