చిత్తం ప్రాణపరిస్పన్దమ్ ఆహుర్ ఆగమభూషణాః । తస్మిన్ సంరోధితే నూనమ్ ఉపశాన్తం భవేన్ మనః
వేదాలు నేర్చుకున్న గురువులు, మనస్సు అనేది ప్రాణం కదలికే అని చెబుతారు. ఆ కదలికను నిజంగా ఆపితే, మనస్సు ప్రశాంతంగా మారుతుంది.
మనస్స్పన్దోపశాన్త్యాయం సంసారః ప్రవిలీయతే । సూర్యాలోకపరిస్పన్దశాన్తౌ వ్యవహృతిర్ యథా
మనస్సు కలకలం తగ్గినప్పుడు, ఈ లోకజీవితం కూడా కరిగిపోతుంది. అది ఎలా అంటే, సూర్యుని వెలుగు లేనప్పుడు అన్ని పనులు ఆగిపోవడం లాగానే.
అనిశం చరతాం దేహగేహే గహనగామినామ్ । ప్రాణాదీనాం పరిస్పన్దో వాయూనాం రోధ్యతే కథమ్
ఈ శరీరమనే ఇంట్లో ఎప్పుడూ తిరుగుతూ లోతుగా పోతున్న ప్రాణవాయువు ప్రవాహాన్ని ఎలా ఆపగలం?
శాస్త్రసజ్జనసమ్పర్కాద్ వైరాగ్యాభ్యాసయోగతః । అనాస్థాయాం కృతాస్థాయాం పూర్వం సంసారవృత్తిషు
శాస్త్రాలు చదవడం, మంచి వారితో కలవడం, విరక్తి సాధన చేయడం, యోగాభ్యాసం చేయడం, పూర్వపు లోకబంధాలకు ఆసక్తిని వదిలిపెట్టడం వంటివల్ల
యథాభివాఞ్ఛితధ్యానాచ్ చిరమ్ ఏకతయోదితాత్ । ఏతత్తత్త్వఘనాభ్యాసాత్ ప్రాణస్పన్దో నిరుధ్యతే
మనసుకు నచ్చిన ధ్యానాన్ని, దీర్ఘకాలం ఏకాగ్రతతో చేయడం, ఈ సత్యాన్ని పదేపదే సాధన చేయడం వల్ల ప్రాణవాయువు కదలిక కూడా నియంత్రించబడుతుంది.
పూరకాదినిజాయామదృఢాభ్యాసాద్ అఖేదజాత్ । ఏకాన్తధ్యానసంయోగాత్ ప్రాణస్పన్దో నిరుధ్యతే
తన ఊపిరి పోసుకోవడం మొదలైన శ్వాసాభ్యాసాన్ని దృఢంగా, అలసట లేకుండా చేస్తూ, ఒంటరిగా ధ్యానం చేయడం వల్ల ప్రాణం కదలిక ఆగిపోతుంది.
ఓఙ్కారోచ్చారణప్రాన్తశబ్దతత్త్వానుధావనాత్ । సుషుప్తే సంవిదో జాతే ప్రాణస్పన్దో నిరుధ్యతే
ఓం అనే శబ్దాన్ని పలుకుతూ, ఆ శబ్ద తత్వాన్ని చివర వరకు అనుసరించి, మనసు గాఢ నిద్రలోకి వెళ్ళినప్పుడు ప్రాణం కదలిక ఆగిపోతుంది.
రేచకే నూనమ్ అభ్యస్తే ప్రాణే స్ఫారం ఖమ్ ఆగతే । న స్పృశత్య్ అఙ్గరన్ధ్రాణి ప్రాణస్పన్దో నిరుధ్యతే
బయటకు ఊదే శ్వాసను బాగా సాధన చేసి, ఆ శ్వాస ఆకాశంలో విస్తరించినప్పుడు, అది శరీరంలోని నాళాలను తాకదు; అప్పుడు ప్రాణం కదలిక ఆగిపోతుంది.
కుమ్భకే పూర్వవత్ కాలమ్ అనన్తం పరితిష్ఠతి । అభ్యాసాత్ స్తమ్భితే ప్రాణే ప్రాణస్పన్దో నిరుధ్యతే
ఊపిరిని ఆపే సాధనలో, మునుపటిలాగే, ఊపిరి చాలా సేపు నిలిచి ఉంటుంది. సాధన వల్ల ఊపిరి నిలిచిపోతే, ప్రాణం కదలిక ఆగిపోతుంది.
తాలుమూలగతాం యత్నాజ్ జిహ్వయాక్రమ్య ఘణ్టికామ్ । ఊర్ధ్వరన్ధ్రగతే ప్రాణే ప్రాణస్పన్దో నిరుధ్యతే
పెదవి మూలంలో ఉన్న ఘంటికను నాలుకతో జాగ్రత్తగా నొక్కి, శ్వాసను పై భాగంలోకి చేర్చినప్పుడు, శ్వాస చలనం ఆగిపోతుంది.
సమస్తకలనోన్ముక్తే నకిఞ్చిన్నామ్ని సూక్ష్మఖే । ధ్యానాత్ సంవిది లీనాయాం ప్రాణస్పన్దో నిరుధ్యతే
మనస్సులోని అన్ని ఆలోచనలు పోయి, 'ఏమీ లేదు' అనే సూక్ష్మ స్థితిలో మనసు లీనమైతే, అప్పుడు శ్వాస చలనం ఆగిపోతుంది.
ద్వాదశాఙ్గులపర్యన్తే నాసాగ్రే విమలామ్బరే । సమ్యగ్ దృశోః ప్రశామ్యన్త్యోః ప్రాణస్పన్దో నిరుధ్యతే
ముక్కు అంచున, పన్నెండు వేళ్ల పొడవు ఉన్న నిర్మలమైన ఆకాశంలో, చూపు పూర్తిగా నిశ్చలమై నిలిచినప్పుడు, శ్వాస చలనం ఆగిపోతుంది.
అభ్యాసాద్ ఊర్ధ్వరన్ధ్రేణ తాలూర్ధ్వద్వాదశాన్తగే । ప్రాణే గలితసంవిత్తౌ ప్రాణస్పన్దో నిరుధ్యతే
అభ్యాసం వల్ల, శ్వాస పై భాగం ద్వారా పెదవి పైభాగానికి పన్నెండు వేళ్ల దూరం చేరి, అవగాహన లీనమైతే, అప్పుడు శ్వాస చలనం ఆగిపోతుంది.
భ్రూమధ్యే తారకాలోకశాన్తావ్ అస్తమ్ ఉపాగతే । చేతనే కేతనే బుద్ధేః ప్రాణస్పన్దో నిరుధ్యతే
కన్నుబొమ్మల మధ్యలో తారలా ప్రకాశించే శాంతి వెలుగు మాయమై, మనస్సు ప్రశాంతమై, బుద్ధి నిశ్శబ్దమై ఉన్నప్పుడు, ఊపిరి చలనం కూడా ఆగిపోతుంది.
చిరం కాలం హృదేకాన్తవ్యోమసంవేదనాన్ మునేః । అవాసనమనోధ్యానాత్ ప్రాణస్పన్దో నిరుధ్యతే
ఒక ముని చాలా కాలం హృదయంలోని అంతర్ముఖ ఆకాశాన్ని తెలుసుకుంటూ, మనస్సు వాసనలూ ధ్యానాలూ లేకుండా నిశ్చలంగా ఉన్నప్పుడు, ఊపిరి కదలిక కూడా ఆగిపోతుంది.
బ్రహ్మఞ్ జగతి భూతానాం హృదయం తత్ కిమ్ ఉచ్యతే । ఇదం సర్వం మహాదర్శే యస్మింస్ తత్ ప్రతిబిమ్బతి
ఓ బ్రహ్మన్, ఈ లోకంలోని అన్ని జీవుల హృదయం అని ఏది అంటారు? ఈ జగత్తు అంతా ప్రతిబింబించే గొప్ప అద్దంలా ఉన్నదే హృదయం.
సాధో జగతి భూతానాం ద్వివిధం హృదయం స్థితమ్ । ఉపాదేయం చ హేయం చ విభాగో ఽయం తయోశ్ శృణు
ఓ సద్గురు, ఈ లోకంలోని జీవులకు రెండు విధాల హృదయం ఉంది. ఒకటి స్వీకరించదగ్గది, మరొకటి వదిలేయదగ్గది. ఆ రెండింటి తేడా విను.
ఇయత్తయా పరిచ్ఛిన్నే దేహే యద్ వక్షసో ఽన్తరే । హేయం తద్ ధృదయం విద్ధి తనావ్ ఏకతటే స్థితమ్
ఈ పరిమితమైన శరీరంలో, ఛాతీ లోపల, సన్నని శరీరపు ఒక వైపున ఉన్న హృదయం వదిలేయాల్సినదిగా తెలుసుకో.
సంవిన్మాత్రం తు హృదయమ్ ఉపాదేయం నృణాం స్మృతమ్ । తద్ అన్తరే చ బాహ్యే చ న చ బాహ్యే న చాన్తరే
కానీ మనుషులలో స్వీకరించదగిన హృదయం అనగా, కేవలం చైతన్యమే అని చెబుతారు. అది లోపల కూడా కాదు, బయట కూడా కాదు, అయినా లోపల బయట రెండింటిలోనూ ఉంది.
తత్ తత్ప్రధానం హృదయం తత్రేదం సమవస్థితమ్ । తద్ ఆదర్శః పదార్థానాం తత్ కోశస్ సర్వసమ్పదామ్
ప్రతి సందర్భంలో ప్రధానమైన హృదయంలోనే ఈ జగత్తు నిలిచి ఉంటుంది. అది అన్ని వస్తువులకు అద్దంలా, అన్ని సంపదలకు నిల్వగా ఉంటుంది.
సర్వేషామ్ ఏవ జన్తూనాం సంవిద్ ధృదయమ్ ఉచ్యతే । న దేహావయవైకాంశో జడో జీర్ణోపలోపమః
ప్రతి జీవికి హృదయం అనగా చైతన్యమే అని అంటారు. అది శరీరంలోని ఒక జడ భాగం కాదు, పాడైన రాయిలా కూడా కాదు.
తస్మాత్ సంవిన్మయే శుద్ధే హృదయే ఽత్ర వివాసనమ్ । బలాన్ నియోజితే చిత్తే ప్రాణస్పన్దో నిరుధ్యతే
కాబట్టి, ఈ నిర్మలమైన, చైతన్యంతో నిండిన హృదయంలో మనస్సును బలవంతంగా నిలిపితే, ప్రాణాశ్వాసం కదలిక ఆగిపోతుంది.
ఏభిః క్రమైర్ అథాన్యైశ్ చ నానాసఙ్కల్పకల్పితైః । నానాదైశికవక్త్రస్థైః ప్రాణస్పన్దో నిరుధ్యతే
ఈ విధానాలతో పాటు,色色 సంకల్పాలతో ఊహించబడిన ఇతర మార్గాలు, వివిధ ప్రాంతాల గురువుల ద్వారా చెప్పబడిన పద్ధతులు కూడా, ప్రాణాశ్వాసాన్ని ఆపగలవు.
అభ్యాసేన నిరాబాధమ్ ఏతాస్ తా యోగయుక్తయః । ఉపాయతామ్ ఉపాయాన్తి భవ్యస్య భవభేదనే
అభ్యాసంతో, ఎలాంటి ఆటంకం లేకుండా ఉండే ఈ యోగపద్ధతులు, ముక్తిని కోరువారికి సంసార బంధాన్ని తొలగించడంలో ఉపయోగకరమైన మార్గాలవిగా మారుతాయి.
అభ్యాసాద్ దృఢతాం యాతాద్ వైరాగ్యపరిలాఞ్ఛితాత్ । యథావాసనమ్ ఆయామః ప్రాణానాం సఫలస్ స్మృతః
అభ్యాసం వల్ల, విరక్తితో కూడిన స్థిరత కలిగినప్పుడు, యథాస్థానంగా ప్రాణాయామాన్ని చేయడం ఫలప్రదమని చెప్పబడింది.
భ్రూనాసాతాలుసంస్థాసు ద్వాదశాఙ్గులకోటిషు । అభ్యాసాచ్ ఛామ్యతి ప్రాణో దూరే గిరినదీ యథా
దీర్ఘకాలం సాధనచేసినప్పుడు, నాసికా మూలం దగ్గర, తాలువు క్రింద ఉన్న పన్నెండు వేల్ల దూరంలో ప్రాణం నిశ్చలంగా నిలుస్తుంది. ఇది నది దూరంగా వెళ్ళిపోతున్నట్టు ఉంటుంది.
భూయో భూయశ్ చిరాభ్యాసాజ్ జిహ్వాప్రాన్తేన తాలుని । ఘణ్టికా స్పృశ్యతే ప్రాణా యేనోర్ధ్వేన వహన్త్య్ అలమ్
పునఃపునః దీర్ఘకాల సాధన వల్ల నాలుక చివర తాలువును, ఘంటిక దగ్గర తాకుతుంది. దీని వలన పైకి పోయే శ్వాసలు సులభంగా నియంత్రించబడతాయి.
వికల్పబహులాస్ త్వ్ ఏతే స్వభ్యాసేన సమాధయః । పరమోపశమాయాశు సమ్ప్రయాన్త్య్ అవికల్పతామ్
ప్రారంభంలో ఈ ధ్యాన స్థితులు మనస్సులో అనేక భావాలు కలిగినవే అయినా, స్వయంగా సాధనచేసినప్పుడు అవి త్వరగా భేదభావాలు లేకుండా, పరమశాంతికి చేరుతాయి.
ఆత్మారామో వీతశోకో భవత్య్ అన్తస్సుఖః పుమాన్ । అభ్యాసాద్ ఏవ నాన్యస్మాత్ తస్మాద్ అభ్యాసవాన్ భవ
సాధన వల్ల మాత్రమే మనిషి తనలో ఆనందంగా, దుఃఖం లేకుండా, అంతరంగా సంతోషంగా మారుతాడు. ఇతర మార్గాల్లో కాదు. అందుకే నీవు ఎప్పుడూ సాధనలో స్థిరంగా ఉండాలి.
అభ్యాసేన పరిస్పన్దే ప్రాణానాం క్షయమ్ ఆగతే । మనః ప్రశమమ్ ఆయాతి నిర్వాణమ్ అవశిష్యతే
సాధన వల్ల ఊపిరి కదలికలు ఆగిపోయినప్పుడు, మనస్సు ప్రశాంతమవుతుంది, మిగిలేది కేవలం మోక్షమే.