యథా శౌక్ల్యహిమే రామ తిలతైలలవౌ యథా । యథా కుసుమసౌగన్ధ్యే తథౌష్ణ్యదహనౌ యథా
ఓ రామా, మంచులో తెలుపు ఉన్నట్లు, నువ్వులలో నూనె ఉన్నట్లు, పువ్వుల్లో పరిమళం ఉన్నట్లు, అగ్నిలో వేడి ఉన్నట్లు,
రఘునన్దన సంశ్లిష్టౌ చిత్తస్పన్దౌ తథైవ హి । అభిన్నౌ కేవలం మిథ్యా భేదః కల్పిత ఏతయోః
అలాగే, రఘునందన, మనస్సు మరియు దాని కదలికలు విడదీయరాని విధంగా కలిసివుంటాయి. వీటిద్దరిలో తేడా ఉందనేది ఊహ మాత్రమే, అది నిజం కాదు.
చిత్తచిత్తపరిస్పన్దపక్షయోర్ ఏకసఙ్క్షయే । స్వయం గుణగుణిస్థిత్యా నశ్యతో ద్వౌ న సంశయః
మనస్సు లేదా దాని కదలికలు ఏదైనా ఒకటి ఆగిపోతే, రెండూ సహజంగానే అంతరించిపోతాయి. ఇది నిస్సందేహం.
ద్వౌ క్రమౌ చిత్తనాశస్య యోగో జ్ఞానం చ రాఘవ । యోగస్ తద్వృత్తిరోధో హి జ్ఞానం సమ్యగవేక్షణమ్
రాఘవా, మనస్సు లయమయ్యే రెండు మార్గాలు ఉన్నాయి — ఒకటి యోగం, మరొకటి జ్ఞానం. యోగం అంటే మనస్సు యొక్క చలనాలను ఆపడం; జ్ఞానం అంటే స్పష్టంగా, సరిగ్గా ఆలోచించడం.
కయా కీదృక్షయా వృత్త్యా ప్రాణాపాననిబద్ధయా । యోగనామ్న్యా మనశ్ శాన్తిమ్ ఏత్య్ అనన్తసుఖప్రదామ్
ఏ విధంగా, ఎలాంటి ప్రయత్నంతో, ఎలాంటి చర్యతో ప్రాణాపానాలను నియంత్రిస్తూ యోగం అనే పేరుతో మనస్సు శాంతిని పొంది, అనంతమైన ఆనందాన్ని ఇస్తుందో చెప్పు.
దేహే ఽస్మిన్ దేహనాడీషు వాతస్ స్ఫురతి యో ఽభితః । స్ఖదాస్వ్ ఇవ భువో వారి స ప్రాణ ఇతి కీర్తితః
ఈ శరీరంలో, నాడుల్లో అన్ని వైపులా సంచరించే గాలి ప్రాణం అని పిలవబడుతుంది. భూమిలో నాళాల్లో నీరు ఉన్నట్లే, ఇది కూడా అంతటా విస్తరించి ఉంటుంది.
తస్య స్పన్దవశాద్ అన్తః క్రియావైచిత్ర్యమ్ ఈయుషః । అపానాదీని నామాని కల్పితాని కృతాత్మభిః
అది లోపల వివిధ విధాలుగా కదలడం వల్ల, ఆత్మను గ్రహించిన వారు దాని పనులను వేరు వేరు పేర్లతో — ఉదాహరణకి అపానాది పేర్లతో — పిలిచారు.
ఆమోదస్య యథా పుష్పం శౌక్ల్యస్య తుహినం యథా । తథైష రథ ఆధారశ్ చిత్తస్యాభిన్నతాం గతః
పువ్వుకు పరిమళం ఎలా విడదీయరాని సంబంధమో, మంచుకు తెలుపు ఎలా కలిసిపోయిందో, అలాగే ఈ రథం మనస్సుకు ఆధారంగా, విడదీయరాని భాగంగా మారింది.
అన్తఃప్రాణపరిస్పన్దాత్ సఙ్కల్పకలనోన్ముఖీ । సంవిత్ సఞ్జాయతే యైషా తచ్ చిత్తం విద్ధి రాఘవ
లోపల ప్రాణం కదలిక వల్ల, ఆలోచనలు, ఊహలు ఏర్పడేలా మనస్సు ఉద్భవిస్తుంది. రాఘవా! దీనినే మనస్సు అని తెలుసుకో.
ప్రాణస్పన్దం విదుస్ స్పన్దం తత్స్పన్దాద్ ఏవ సంవిదః । చక్రావర్తవిధాయిన్యో జలస్పన్దాద్ ఇవోర్మయః
ప్రాణం కదలికే, జ్ఞాన కదలిక అని జ్ఞానులు అంటారు. నీటిలో అలలు ఎలా కదలికతో పుడతాయో, అలాగే ప్రాణం కదలికతో మనస్సులో భావాలు ఉద్భవిస్తాయి.
చిత్తం ప్రాణపరిస్పన్దమ్ ఆహుర్ ఆగమభూషణాః । తస్మిన్ సంరోధితే నూనమ్ ఉపశాన్తం భవేన్ మనః
వేదాలు నేర్చుకున్న గురువులు, మనస్సు అనేది ప్రాణం కదలికే అని చెబుతారు. ఆ కదలికను నిజంగా ఆపితే, మనస్సు ప్రశాంతంగా మారుతుంది.
మనస్స్పన్దోపశాన్త్యాయం సంసారః ప్రవిలీయతే । సూర్యాలోకపరిస్పన్దశాన్తౌ వ్యవహృతిర్ యథా
మనస్సు కలకలం తగ్గినప్పుడు, ఈ లోకజీవితం కూడా కరిగిపోతుంది. అది ఎలా అంటే, సూర్యుని వెలుగు లేనప్పుడు అన్ని పనులు ఆగిపోవడం లాగానే.
అనిశం చరతాం దేహగేహే గహనగామినామ్ । ప్రాణాదీనాం పరిస్పన్దో వాయూనాం రోధ్యతే కథమ్
ఈ శరీరమనే ఇంట్లో ఎప్పుడూ తిరుగుతూ లోతుగా పోతున్న ప్రాణవాయువు ప్రవాహాన్ని ఎలా ఆపగలం?
శాస్త్రసజ్జనసమ్పర్కాద్ వైరాగ్యాభ్యాసయోగతః । అనాస్థాయాం కృతాస్థాయాం పూర్వం సంసారవృత్తిషు
శాస్త్రాలు చదవడం, మంచి వారితో కలవడం, విరక్తి సాధన చేయడం, యోగాభ్యాసం చేయడం, పూర్వపు లోకబంధాలకు ఆసక్తిని వదిలిపెట్టడం వంటివల్ల
యథాభివాఞ్ఛితధ్యానాచ్ చిరమ్ ఏకతయోదితాత్ । ఏతత్తత్త్వఘనాభ్యాసాత్ ప్రాణస్పన్దో నిరుధ్యతే
మనసుకు నచ్చిన ధ్యానాన్ని, దీర్ఘకాలం ఏకాగ్రతతో చేయడం, ఈ సత్యాన్ని పదేపదే సాధన చేయడం వల్ల ప్రాణవాయువు కదలిక కూడా నియంత్రించబడుతుంది.
పూరకాదినిజాయామదృఢాభ్యాసాద్ అఖేదజాత్ । ఏకాన్తధ్యానసంయోగాత్ ప్రాణస్పన్దో నిరుధ్యతే
తన ఊపిరి పోసుకోవడం మొదలైన శ్వాసాభ్యాసాన్ని దృఢంగా, అలసట లేకుండా చేస్తూ, ఒంటరిగా ధ్యానం చేయడం వల్ల ప్రాణం కదలిక ఆగిపోతుంది.
ఓఙ్కారోచ్చారణప్రాన్తశబ్దతత్త్వానుధావనాత్ । సుషుప్తే సంవిదో జాతే ప్రాణస్పన్దో నిరుధ్యతే
ఓం అనే శబ్దాన్ని పలుకుతూ, ఆ శబ్ద తత్వాన్ని చివర వరకు అనుసరించి, మనసు గాఢ నిద్రలోకి వెళ్ళినప్పుడు ప్రాణం కదలిక ఆగిపోతుంది.
రేచకే నూనమ్ అభ్యస్తే ప్రాణే స్ఫారం ఖమ్ ఆగతే । న స్పృశత్య్ అఙ్గరన్ధ్రాణి ప్రాణస్పన్దో నిరుధ్యతే
బయటకు ఊదే శ్వాసను బాగా సాధన చేసి, ఆ శ్వాస ఆకాశంలో విస్తరించినప్పుడు, అది శరీరంలోని నాళాలను తాకదు; అప్పుడు ప్రాణం కదలిక ఆగిపోతుంది.
కుమ్భకే పూర్వవత్ కాలమ్ అనన్తం పరితిష్ఠతి । అభ్యాసాత్ స్తమ్భితే ప్రాణే ప్రాణస్పన్దో నిరుధ్యతే
ఊపిరిని ఆపే సాధనలో, మునుపటిలాగే, ఊపిరి చాలా సేపు నిలిచి ఉంటుంది. సాధన వల్ల ఊపిరి నిలిచిపోతే, ప్రాణం కదలిక ఆగిపోతుంది.
తాలుమూలగతాం యత్నాజ్ జిహ్వయాక్రమ్య ఘణ్టికామ్ । ఊర్ధ్వరన్ధ్రగతే ప్రాణే ప్రాణస్పన్దో నిరుధ్యతే
పెదవి మూలంలో ఉన్న ఘంటికను నాలుకతో జాగ్రత్తగా నొక్కి, శ్వాసను పై భాగంలోకి చేర్చినప్పుడు, శ్వాస చలనం ఆగిపోతుంది.
సమస్తకలనోన్ముక్తే నకిఞ్చిన్నామ్ని సూక్ష్మఖే । ధ్యానాత్ సంవిది లీనాయాం ప్రాణస్పన్దో నిరుధ్యతే
మనస్సులోని అన్ని ఆలోచనలు పోయి, 'ఏమీ లేదు' అనే సూక్ష్మ స్థితిలో మనసు లీనమైతే, అప్పుడు శ్వాస చలనం ఆగిపోతుంది.
ద్వాదశాఙ్గులపర్యన్తే నాసాగ్రే విమలామ్బరే । సమ్యగ్ దృశోః ప్రశామ్యన్త్యోః ప్రాణస్పన్దో నిరుధ్యతే
ముక్కు అంచున, పన్నెండు వేళ్ల పొడవు ఉన్న నిర్మలమైన ఆకాశంలో, చూపు పూర్తిగా నిశ్చలమై నిలిచినప్పుడు, శ్వాస చలనం ఆగిపోతుంది.
అభ్యాసాద్ ఊర్ధ్వరన్ధ్రేణ తాలూర్ధ్వద్వాదశాన్తగే । ప్రాణే గలితసంవిత్తౌ ప్రాణస్పన్దో నిరుధ్యతే
అభ్యాసం వల్ల, శ్వాస పై భాగం ద్వారా పెదవి పైభాగానికి పన్నెండు వేళ్ల దూరం చేరి, అవగాహన లీనమైతే, అప్పుడు శ్వాస చలనం ఆగిపోతుంది.
భ్రూమధ్యే తారకాలోకశాన్తావ్ అస్తమ్ ఉపాగతే । చేతనే కేతనే బుద్ధేః ప్రాణస్పన్దో నిరుధ్యతే
కన్నుబొమ్మల మధ్యలో తారలా ప్రకాశించే శాంతి వెలుగు మాయమై, మనస్సు ప్రశాంతమై, బుద్ధి నిశ్శబ్దమై ఉన్నప్పుడు, ఊపిరి చలనం కూడా ఆగిపోతుంది.
చిరం కాలం హృదేకాన్తవ్యోమసంవేదనాన్ మునేః । అవాసనమనోధ్యానాత్ ప్రాణస్పన్దో నిరుధ్యతే
ఒక ముని చాలా కాలం హృదయంలోని అంతర్ముఖ ఆకాశాన్ని తెలుసుకుంటూ, మనస్సు వాసనలూ ధ్యానాలూ లేకుండా నిశ్చలంగా ఉన్నప్పుడు, ఊపిరి కదలిక కూడా ఆగిపోతుంది.
బ్రహ్మఞ్ జగతి భూతానాం హృదయం తత్ కిమ్ ఉచ్యతే । ఇదం సర్వం మహాదర్శే యస్మింస్ తత్ ప్రతిబిమ్బతి
ఓ బ్రహ్మన్, ఈ లోకంలోని అన్ని జీవుల హృదయం అని ఏది అంటారు? ఈ జగత్తు అంతా ప్రతిబింబించే గొప్ప అద్దంలా ఉన్నదే హృదయం.
సాధో జగతి భూతానాం ద్వివిధం హృదయం స్థితమ్ । ఉపాదేయం చ హేయం చ విభాగో ఽయం తయోశ్ శృణు
ఓ సద్గురు, ఈ లోకంలోని జీవులకు రెండు విధాల హృదయం ఉంది. ఒకటి స్వీకరించదగ్గది, మరొకటి వదిలేయదగ్గది. ఆ రెండింటి తేడా విను.
ఇయత్తయా పరిచ్ఛిన్నే దేహే యద్ వక్షసో ఽన్తరే । హేయం తద్ ధృదయం విద్ధి తనావ్ ఏకతటే స్థితమ్
ఈ పరిమితమైన శరీరంలో, ఛాతీ లోపల, సన్నని శరీరపు ఒక వైపున ఉన్న హృదయం వదిలేయాల్సినదిగా తెలుసుకో.
సంవిన్మాత్రం తు హృదయమ్ ఉపాదేయం నృణాం స్మృతమ్ । తద్ అన్తరే చ బాహ్యే చ న చ బాహ్యే న చాన్తరే
కానీ మనుషులలో స్వీకరించదగిన హృదయం అనగా, కేవలం చైతన్యమే అని చెబుతారు. అది లోపల కూడా కాదు, బయట కూడా కాదు, అయినా లోపల బయట రెండింటిలోనూ ఉంది.
తత్ తత్ప్రధానం హృదయం తత్రేదం సమవస్థితమ్ । తద్ ఆదర్శః పదార్థానాం తత్ కోశస్ సర్వసమ్పదామ్
ప్రతి సందర్భంలో ప్రధానమైన హృదయంలోనే ఈ జగత్తు నిలిచి ఉంటుంది. అది అన్ని వస్తువులకు అద్దంలా, అన్ని సంపదలకు నిల్వగా ఉంటుంది.