శుభాభావాత్ సుఖాభావే స్థితిం యాతే విలక్షణాః । కీదృశ్యః కథమ్ ఆయాతాః కా వా తా దుఃఖసంవిదః
మంచి జరగక, సుఖం లేకపోతే, ఈ వింత స్థితులు ఎలా వస్తాయి? అవి ఎలా ఏర్పడతాయి? ఆ దుఃఖ అనుభూతులు ఏమిటి?
సుఖమ్ అన్తే తదన్తోత్థా స్వబీజం వితనోతి యా । శాన్తం దుఃఖదశా సేయం కథమ్ అన్తరితే సుఖే
సంతోషం ముగిసిన తర్వాత, అదే మూలం నుంచి మళ్లీ పుట్టుకొస్తుంది. అయితే సంతోషం లేని సమయంలో, ఆ నిశ్శబ్దమైన బాధ స్థితి ఎలా ఉంటుంది?
క్షీణాభ్యాం సుఖదుఃఖాభ్యాం హేయోపాదేయయోః క్షయే । ఈప్సితానీప్సితే క్వ స్తో గలితే ఽథ శుభాశుభే
సంతోషం, బాధ రెండూ పూర్తిగా పోయినప్పుడు, తీసుకోవాల్సినది, వదిలేయాల్సినది అన్నీ అంతమైపోయినప్పుడు, ఇష్టమైనవి, అనిష్టమైనవి ఎక్కడ ఉంటాయి? మంచిదీ, చెడ్డదీ అన్న భావన ఎక్కడ మిగిలిపోతుంది?
రమ్యారమ్యదృశోర్ నాశాచ్ ఛాన్తే భోగాభివాఞ్ఛనే । నైరాశ్యసన్తతిప్రౌఢే హిమవద్ విగలేన్ మనః
ఆనందదాయకమైనదీ, బాధాకరమైనదీ అన్న భావనలు పోయినప్పుడు, అనుభవాల పట్ల కోరిక కూడా నిశ్శబ్దమైతే, నిరాశ ప్రవాహం బలంగా ఉన్నప్పుడు, మనసు మంచు లాగ溶ిపోతుంది.
ఆ మూలాన్ మనసి క్షీణే సఙ్కల్పస్య కథైవ కా । తిలేష్వ్ ఏవాతిదగ్ధేషు తైలస్య కలనా కుతః
మనసులో సంకల్పాల మూలం పూర్తిగా పోయినప్పుడు, ఏ痕迹 మిగిలిపోతుంది? ఎండిపోయిన నువ్వుల్లో నూనె ఎలా దొరుకుతుంది?
భావేష్వ్ అభావఘనభావనయా మహాత్మా నిర్ముక్తసఙ్కలనమ్ అమ్బరవత్ స్థితేషు । చిత్తం ప్రతి స్వముదితో విదితైకరూపీ జ్ఞస్ తిష్ఠతి స్వపితి జీవతి నిత్యతృప్తః
మహాత్ముడు అన్ని ఊహల నుంచి విముక్తుడై, వస్తువుల్లో శూన్యతను ఆలోచిస్తూ, ఆకాశంలా నిశ్చలంగా ఉంటాడు. అప్పుడు మనస్సు తన స్వరూపాన్ని తెలుసుకుని, ఏకరూపంగా ఉండి, నిలబడుతుంది, నిద్రపోతుంది, జీవిస్తుంది—ఎప్పుడూ తృప్తిగా ఉంటుంది.
యథాలాతపరిస్పన్దాద్ అగ్నిచక్రం ప్రవర్తతే । అసద్ ఏవ సదాభాసం చిత్తస్పన్దాత్ తథా జగత్
ఎలా ఒక అగ్నికర్రను తిప్పితే అగ్ని వలయం కనిపిస్తుందో, అలాగే ఈ లోకం నిజంగా లేనిది అయినా, మనస్సు కదలిక వల్ల నిజమైనదిలా అనిపిస్తుంది.
యథా జలపరిస్పన్దాద్ వ్యతిరిక్త ఇవామ్భసః । దృశ్యతే వర్తులావర్తశ్ చిత్తస్పన్దాత్ తథా జగత్
ఎలా నీటిలో కదలిక వల్ల వృత్తాకారపు చక్రం నీటికి వేరుగా కనిపిస్తుందో, అలాగే మనస్సు కదలిక వల్ల ఈ లోకం ఉద్భవిస్తుంది.
యథా వ్యోమ్నీక్షితస్పన్దాత్ పిఞ్ఛమౌక్తికమణ్డలమ్ । దృశ్యతే సద్ ఇవాసత్యం చిత్తస్పన్దాత్ తథా జగత్
ఎలా ఆకాశంలో పక్షిపొగ్గు కదలికతో ముత్యాల దండం ఉన్నట్టు కనిపిస్తుందో, అది నిజంగా లేకపోయినా నిజమైనదిలా అనిపిస్తుందో, అలాగే మనస్సు కదలిక వల్ల ఈ లోకం కనబడుతుంది.
యేన ప్రస్పన్దతే చిత్తం యేన న స్పన్దతే ఽథ వా । తద్ బ్రహ్మన్ బ్రూహి మే యేన చికిత్స్యేత తద్ ఏవ హి
మనస్సు ఏదివల్ల కదులుతుందో, ఏదివల్ల కదలదో, ఆ విషయం నాకు చెప్పు. అదే పరబ్రహ్మం. దానివల్ల మనస్సు నయం అవుతుంది.
యథా శౌక్ల్యహిమే రామ తిలతైలలవౌ యథా । యథా కుసుమసౌగన్ధ్యే తథౌష్ణ్యదహనౌ యథా
ఓ రామా, మంచులో తెలుపు ఉన్నట్లు, నువ్వులలో నూనె ఉన్నట్లు, పువ్వుల్లో పరిమళం ఉన్నట్లు, అగ్నిలో వేడి ఉన్నట్లు,
రఘునన్దన సంశ్లిష్టౌ చిత్తస్పన్దౌ తథైవ హి । అభిన్నౌ కేవలం మిథ్యా భేదః కల్పిత ఏతయోః
అలాగే, రఘునందన, మనస్సు మరియు దాని కదలికలు విడదీయరాని విధంగా కలిసివుంటాయి. వీటిద్దరిలో తేడా ఉందనేది ఊహ మాత్రమే, అది నిజం కాదు.
చిత్తచిత్తపరిస్పన్దపక్షయోర్ ఏకసఙ్క్షయే । స్వయం గుణగుణిస్థిత్యా నశ్యతో ద్వౌ న సంశయః
మనస్సు లేదా దాని కదలికలు ఏదైనా ఒకటి ఆగిపోతే, రెండూ సహజంగానే అంతరించిపోతాయి. ఇది నిస్సందేహం.
ద్వౌ క్రమౌ చిత్తనాశస్య యోగో జ్ఞానం చ రాఘవ । యోగస్ తద్వృత్తిరోధో హి జ్ఞానం సమ్యగవేక్షణమ్
రాఘవా, మనస్సు లయమయ్యే రెండు మార్గాలు ఉన్నాయి — ఒకటి యోగం, మరొకటి జ్ఞానం. యోగం అంటే మనస్సు యొక్క చలనాలను ఆపడం; జ్ఞానం అంటే స్పష్టంగా, సరిగ్గా ఆలోచించడం.
కయా కీదృక్షయా వృత్త్యా ప్రాణాపాననిబద్ధయా । యోగనామ్న్యా మనశ్ శాన్తిమ్ ఏత్య్ అనన్తసుఖప్రదామ్
ఏ విధంగా, ఎలాంటి ప్రయత్నంతో, ఎలాంటి చర్యతో ప్రాణాపానాలను నియంత్రిస్తూ యోగం అనే పేరుతో మనస్సు శాంతిని పొంది, అనంతమైన ఆనందాన్ని ఇస్తుందో చెప్పు.
దేహే ఽస్మిన్ దేహనాడీషు వాతస్ స్ఫురతి యో ఽభితః । స్ఖదాస్వ్ ఇవ భువో వారి స ప్రాణ ఇతి కీర్తితః
ఈ శరీరంలో, నాడుల్లో అన్ని వైపులా సంచరించే గాలి ప్రాణం అని పిలవబడుతుంది. భూమిలో నాళాల్లో నీరు ఉన్నట్లే, ఇది కూడా అంతటా విస్తరించి ఉంటుంది.
తస్య స్పన్దవశాద్ అన్తః క్రియావైచిత్ర్యమ్ ఈయుషః । అపానాదీని నామాని కల్పితాని కృతాత్మభిః
అది లోపల వివిధ విధాలుగా కదలడం వల్ల, ఆత్మను గ్రహించిన వారు దాని పనులను వేరు వేరు పేర్లతో — ఉదాహరణకి అపానాది పేర్లతో — పిలిచారు.
ఆమోదస్య యథా పుష్పం శౌక్ల్యస్య తుహినం యథా । తథైష రథ ఆధారశ్ చిత్తస్యాభిన్నతాం గతః
పువ్వుకు పరిమళం ఎలా విడదీయరాని సంబంధమో, మంచుకు తెలుపు ఎలా కలిసిపోయిందో, అలాగే ఈ రథం మనస్సుకు ఆధారంగా, విడదీయరాని భాగంగా మారింది.
అన్తఃప్రాణపరిస్పన్దాత్ సఙ్కల్పకలనోన్ముఖీ । సంవిత్ సఞ్జాయతే యైషా తచ్ చిత్తం విద్ధి రాఘవ
లోపల ప్రాణం కదలిక వల్ల, ఆలోచనలు, ఊహలు ఏర్పడేలా మనస్సు ఉద్భవిస్తుంది. రాఘవా! దీనినే మనస్సు అని తెలుసుకో.
ప్రాణస్పన్దం విదుస్ స్పన్దం తత్స్పన్దాద్ ఏవ సంవిదః । చక్రావర్తవిధాయిన్యో జలస్పన్దాద్ ఇవోర్మయః
ప్రాణం కదలికే, జ్ఞాన కదలిక అని జ్ఞానులు అంటారు. నీటిలో అలలు ఎలా కదలికతో పుడతాయో, అలాగే ప్రాణం కదలికతో మనస్సులో భావాలు ఉద్భవిస్తాయి.
చిత్తం ప్రాణపరిస్పన్దమ్ ఆహుర్ ఆగమభూషణాః । తస్మిన్ సంరోధితే నూనమ్ ఉపశాన్తం భవేన్ మనః
వేదాలు నేర్చుకున్న గురువులు, మనస్సు అనేది ప్రాణం కదలికే అని చెబుతారు. ఆ కదలికను నిజంగా ఆపితే, మనస్సు ప్రశాంతంగా మారుతుంది.
మనస్స్పన్దోపశాన్త్యాయం సంసారః ప్రవిలీయతే । సూర్యాలోకపరిస్పన్దశాన్తౌ వ్యవహృతిర్ యథా
మనస్సు కలకలం తగ్గినప్పుడు, ఈ లోకజీవితం కూడా కరిగిపోతుంది. అది ఎలా అంటే, సూర్యుని వెలుగు లేనప్పుడు అన్ని పనులు ఆగిపోవడం లాగానే.
అనిశం చరతాం దేహగేహే గహనగామినామ్ । ప్రాణాదీనాం పరిస్పన్దో వాయూనాం రోధ్యతే కథమ్
ఈ శరీరమనే ఇంట్లో ఎప్పుడూ తిరుగుతూ లోతుగా పోతున్న ప్రాణవాయువు ప్రవాహాన్ని ఎలా ఆపగలం?
శాస్త్రసజ్జనసమ్పర్కాద్ వైరాగ్యాభ్యాసయోగతః । అనాస్థాయాం కృతాస్థాయాం పూర్వం సంసారవృత్తిషు
శాస్త్రాలు చదవడం, మంచి వారితో కలవడం, విరక్తి సాధన చేయడం, యోగాభ్యాసం చేయడం, పూర్వపు లోకబంధాలకు ఆసక్తిని వదిలిపెట్టడం వంటివల్ల
యథాభివాఞ్ఛితధ్యానాచ్ చిరమ్ ఏకతయోదితాత్ । ఏతత్తత్త్వఘనాభ్యాసాత్ ప్రాణస్పన్దో నిరుధ్యతే
మనసుకు నచ్చిన ధ్యానాన్ని, దీర్ఘకాలం ఏకాగ్రతతో చేయడం, ఈ సత్యాన్ని పదేపదే సాధన చేయడం వల్ల ప్రాణవాయువు కదలిక కూడా నియంత్రించబడుతుంది.
పూరకాదినిజాయామదృఢాభ్యాసాద్ అఖేదజాత్ । ఏకాన్తధ్యానసంయోగాత్ ప్రాణస్పన్దో నిరుధ్యతే
తన ఊపిరి పోసుకోవడం మొదలైన శ్వాసాభ్యాసాన్ని దృఢంగా, అలసట లేకుండా చేస్తూ, ఒంటరిగా ధ్యానం చేయడం వల్ల ప్రాణం కదలిక ఆగిపోతుంది.
ఓఙ్కారోచ్చారణప్రాన్తశబ్దతత్త్వానుధావనాత్ । సుషుప్తే సంవిదో జాతే ప్రాణస్పన్దో నిరుధ్యతే
ఓం అనే శబ్దాన్ని పలుకుతూ, ఆ శబ్ద తత్వాన్ని చివర వరకు అనుసరించి, మనసు గాఢ నిద్రలోకి వెళ్ళినప్పుడు ప్రాణం కదలిక ఆగిపోతుంది.
రేచకే నూనమ్ అభ్యస్తే ప్రాణే స్ఫారం ఖమ్ ఆగతే । న స్పృశత్య్ అఙ్గరన్ధ్రాణి ప్రాణస్పన్దో నిరుధ్యతే
బయటకు ఊదే శ్వాసను బాగా సాధన చేసి, ఆ శ్వాస ఆకాశంలో విస్తరించినప్పుడు, అది శరీరంలోని నాళాలను తాకదు; అప్పుడు ప్రాణం కదలిక ఆగిపోతుంది.
కుమ్భకే పూర్వవత్ కాలమ్ అనన్తం పరితిష్ఠతి । అభ్యాసాత్ స్తమ్భితే ప్రాణే ప్రాణస్పన్దో నిరుధ్యతే
ఊపిరిని ఆపే సాధనలో, మునుపటిలాగే, ఊపిరి చాలా సేపు నిలిచి ఉంటుంది. సాధన వల్ల ఊపిరి నిలిచిపోతే, ప్రాణం కదలిక ఆగిపోతుంది.
తాలుమూలగతాం యత్నాజ్ జిహ్వయాక్రమ్య ఘణ్టికామ్ । ఊర్ధ్వరన్ధ్రగతే ప్రాణే ప్రాణస్పన్దో నిరుధ్యతే
పెదవి మూలంలో ఉన్న ఘంటికను నాలుకతో జాగ్రత్తగా నొక్కి, శ్వాసను పై భాగంలోకి చేర్చినప్పుడు, శ్వాస చలనం ఆగిపోతుంది.