అపి శీతరుచావ్ అర్కే సుకృష్ణే ఽపీన్దుమణ్డలే । అప్య్ అధః ప్రసరత్య్ అగ్నౌ విస్మయో ఽస్య న జాయతే
సూర్యుడు చల్లని కిరణాలు ప్రసరించినా, చంద్రుడు నలుపుగా కనిపించినా, అగ్ని క్రిందికి వ్యాపించినా, అతనికి ఆశ్చర్యం కలగదు.
చిదాత్మన ఇమా ఇత్థం ప్రస్ఫురన్తీహ శక్తయః । ఇత్య్ అస్యాశ్చర్యజాలేషు నాభ్యుదేతి కుతూహలమ్
ఈ లోకంలో చైతన్యశక్తులు ఇలా ప్రబలుతున్నాయని చూసినా, ఈ అద్భుతాలలో అతనికి ఆశ్చర్యం లేదా జిజ్ఞాస కలగదు.
న దయాదైన్యమ్ ఆదత్తే న క్రౌర్యమ్ అనుధావతి । న లజ్జామ్ అనుసన్ధత్తే నాలజ్జత్వం చ గచ్ఛతి
అతడు దయ లేదా దుఃఖాన్ని స్వీకరించడు, క్రూరతను వెంబడించడు. సిగ్గు పట్టుకోడు, సిగ్గు లేకుండా కూడా ఉండడు.
న కదాచన దీనాత్మా నోద్ధతాత్మా కదాచన । న ప్రమత్తో న ఖిన్నాత్మా నోద్విగ్నో న చ హర్షవాన్
ఆత్మవంతుడు ఎప్పుడూ మనసు మాడిపోవడం, గర్వపడడం, నిర్లక్ష్యంగా ఉండడం, నిరుత్సాహంగా ఉండడం, ఆందోళన చెందడం, లేదా అతిగా ఆనందపడడం చేయడు.
నాస్య చేతసి సుస్ఫారే శరదమ్బరనిర్మలే । కోపాదయః ప్రవర్తన్తే నభసీవ నవాఙ్కురాః
విశాలంగా, శరదృతువు ఆకాశంలా నిర్మలంగా ఉన్న అతని మనసులో కోపం వంటి భావాలు ఎప్పుడూ పుట్టవు; ఆకాశంలో మొక్కలు మొలకెత్తనట్టు.
అనారతపతజ్జాతభూతాయాం జగతస్ స్థితౌ । క్వ కథం కిల కాస్య స్యాత్ సుఖితా దుఃఖితాథ వా
ఈ లోకంలో ఎప్పటికప్పుడు పుట్టి, పోతూ ఉండే వస్తువుల మధ్య, ఎక్కడ, ఎలా, ఎవరికీ నిజమైన సంతోషమో, దుఃఖమో ఉండగలదు?
ఫేనాజవఞ్జవీభావే జలే భూతక్రమే తథా । క్వ కిలేహ కుతః కో ఽన్తః ప్రసఙ్గస్ సుఖదుఃఖయోః
నీటిలో నురుగు, బుడగలు, అలలు సహజంగా ఏర్పడినట్టు, భూతాల పరంపరలో, ఇక్కడ ఎవరి వల్ల, ఎలా సుఖదుఃఖాలకు నిజమైన స్థానం ఉంటుందీ?
భావాభావైర్ అపర్యన్తైర్ అజస్రం జన్తుసమ్భవైః । న విషీదన్తి నోద్యన్తి దృష్టసృష్టిక్రమా నరాః
సృష్టి క్రమాన్ని బాగా తెలుసుకున్న మనుషులు, జీవుల జననంతో ఎప్పటికీ ఆగని ఉండటం-లేకపోవడం వస్తున్నా, వారు దుఃఖించరు, ఆనందించరు.
నిమేషం ప్రతి యామిన్యా యథాన్యాస్ స్వప్నదృష్టయః । యథోత్పన్నవినాశిన్యస్ తథైతా లోకదృష్టయః
రాత్రి కలలో ప్రతి క్షణం కొత్త దృశ్యాలు వచ్చి పోయినట్లే, ఈ లోకంలో కనిపించే దృశ్యాలూ అలా పుట్టి, నశించిపోతుంటాయి.
అనారతసముత్పత్తావ్ అనారతవినాశిని । కః క్రమో దగ్ధసంసారే కారుణ్యానన్దయోర్ ఇహ
ఇక్కడ ఎప్పటికీ పుట్టడం, ఎప్పటికీ నశించడం జరుగుతుంటే, పూర్తిగా కాలిపోయిన ఈ సంసారంలో దయకానీ, ఆనందానికానీ ఏ క్రమం మిగిలి ఉంటుంది?
శుభాభావాత్ సుఖాభావే స్థితిం యాతే విలక్షణాః । కీదృశ్యః కథమ్ ఆయాతాః కా వా తా దుఃఖసంవిదః
మంచి జరగక, సుఖం లేకపోతే, ఈ వింత స్థితులు ఎలా వస్తాయి? అవి ఎలా ఏర్పడతాయి? ఆ దుఃఖ అనుభూతులు ఏమిటి?
సుఖమ్ అన్తే తదన్తోత్థా స్వబీజం వితనోతి యా । శాన్తం దుఃఖదశా సేయం కథమ్ అన్తరితే సుఖే
సంతోషం ముగిసిన తర్వాత, అదే మూలం నుంచి మళ్లీ పుట్టుకొస్తుంది. అయితే సంతోషం లేని సమయంలో, ఆ నిశ్శబ్దమైన బాధ స్థితి ఎలా ఉంటుంది?
క్షీణాభ్యాం సుఖదుఃఖాభ్యాం హేయోపాదేయయోః క్షయే । ఈప్సితానీప్సితే క్వ స్తో గలితే ఽథ శుభాశుభే
సంతోషం, బాధ రెండూ పూర్తిగా పోయినప్పుడు, తీసుకోవాల్సినది, వదిలేయాల్సినది అన్నీ అంతమైపోయినప్పుడు, ఇష్టమైనవి, అనిష్టమైనవి ఎక్కడ ఉంటాయి? మంచిదీ, చెడ్డదీ అన్న భావన ఎక్కడ మిగిలిపోతుంది?
రమ్యారమ్యదృశోర్ నాశాచ్ ఛాన్తే భోగాభివాఞ్ఛనే । నైరాశ్యసన్తతిప్రౌఢే హిమవద్ విగలేన్ మనః
ఆనందదాయకమైనదీ, బాధాకరమైనదీ అన్న భావనలు పోయినప్పుడు, అనుభవాల పట్ల కోరిక కూడా నిశ్శబ్దమైతే, నిరాశ ప్రవాహం బలంగా ఉన్నప్పుడు, మనసు మంచు లాగ溶ిపోతుంది.
ఆ మూలాన్ మనసి క్షీణే సఙ్కల్పస్య కథైవ కా । తిలేష్వ్ ఏవాతిదగ్ధేషు తైలస్య కలనా కుతః
మనసులో సంకల్పాల మూలం పూర్తిగా పోయినప్పుడు, ఏ痕迹 మిగిలిపోతుంది? ఎండిపోయిన నువ్వుల్లో నూనె ఎలా దొరుకుతుంది?
భావేష్వ్ అభావఘనభావనయా మహాత్మా నిర్ముక్తసఙ్కలనమ్ అమ్బరవత్ స్థితేషు । చిత్తం ప్రతి స్వముదితో విదితైకరూపీ జ్ఞస్ తిష్ఠతి స్వపితి జీవతి నిత్యతృప్తః
మహాత్ముడు అన్ని ఊహల నుంచి విముక్తుడై, వస్తువుల్లో శూన్యతను ఆలోచిస్తూ, ఆకాశంలా నిశ్చలంగా ఉంటాడు. అప్పుడు మనస్సు తన స్వరూపాన్ని తెలుసుకుని, ఏకరూపంగా ఉండి, నిలబడుతుంది, నిద్రపోతుంది, జీవిస్తుంది—ఎప్పుడూ తృప్తిగా ఉంటుంది.
యథాలాతపరిస్పన్దాద్ అగ్నిచక్రం ప్రవర్తతే । అసద్ ఏవ సదాభాసం చిత్తస్పన్దాత్ తథా జగత్
ఎలా ఒక అగ్నికర్రను తిప్పితే అగ్ని వలయం కనిపిస్తుందో, అలాగే ఈ లోకం నిజంగా లేనిది అయినా, మనస్సు కదలిక వల్ల నిజమైనదిలా అనిపిస్తుంది.
యథా జలపరిస్పన్దాద్ వ్యతిరిక్త ఇవామ్భసః । దృశ్యతే వర్తులావర్తశ్ చిత్తస్పన్దాత్ తథా జగత్
ఎలా నీటిలో కదలిక వల్ల వృత్తాకారపు చక్రం నీటికి వేరుగా కనిపిస్తుందో, అలాగే మనస్సు కదలిక వల్ల ఈ లోకం ఉద్భవిస్తుంది.
యథా వ్యోమ్నీక్షితస్పన్దాత్ పిఞ్ఛమౌక్తికమణ్డలమ్ । దృశ్యతే సద్ ఇవాసత్యం చిత్తస్పన్దాత్ తథా జగత్
ఎలా ఆకాశంలో పక్షిపొగ్గు కదలికతో ముత్యాల దండం ఉన్నట్టు కనిపిస్తుందో, అది నిజంగా లేకపోయినా నిజమైనదిలా అనిపిస్తుందో, అలాగే మనస్సు కదలిక వల్ల ఈ లోకం కనబడుతుంది.
యేన ప్రస్పన్దతే చిత్తం యేన న స్పన్దతే ఽథ వా । తద్ బ్రహ్మన్ బ్రూహి మే యేన చికిత్స్యేత తద్ ఏవ హి
మనస్సు ఏదివల్ల కదులుతుందో, ఏదివల్ల కదలదో, ఆ విషయం నాకు చెప్పు. అదే పరబ్రహ్మం. దానివల్ల మనస్సు నయం అవుతుంది.
యథా శౌక్ల్యహిమే రామ తిలతైలలవౌ యథా । యథా కుసుమసౌగన్ధ్యే తథౌష్ణ్యదహనౌ యథా
ఓ రామా, మంచులో తెలుపు ఉన్నట్లు, నువ్వులలో నూనె ఉన్నట్లు, పువ్వుల్లో పరిమళం ఉన్నట్లు, అగ్నిలో వేడి ఉన్నట్లు,
రఘునన్దన సంశ్లిష్టౌ చిత్తస్పన్దౌ తథైవ హి । అభిన్నౌ కేవలం మిథ్యా భేదః కల్పిత ఏతయోః
అలాగే, రఘునందన, మనస్సు మరియు దాని కదలికలు విడదీయరాని విధంగా కలిసివుంటాయి. వీటిద్దరిలో తేడా ఉందనేది ఊహ మాత్రమే, అది నిజం కాదు.
చిత్తచిత్తపరిస్పన్దపక్షయోర్ ఏకసఙ్క్షయే । స్వయం గుణగుణిస్థిత్యా నశ్యతో ద్వౌ న సంశయః
మనస్సు లేదా దాని కదలికలు ఏదైనా ఒకటి ఆగిపోతే, రెండూ సహజంగానే అంతరించిపోతాయి. ఇది నిస్సందేహం.
ద్వౌ క్రమౌ చిత్తనాశస్య యోగో జ్ఞానం చ రాఘవ । యోగస్ తద్వృత్తిరోధో హి జ్ఞానం సమ్యగవేక్షణమ్
రాఘవా, మనస్సు లయమయ్యే రెండు మార్గాలు ఉన్నాయి — ఒకటి యోగం, మరొకటి జ్ఞానం. యోగం అంటే మనస్సు యొక్క చలనాలను ఆపడం; జ్ఞానం అంటే స్పష్టంగా, సరిగ్గా ఆలోచించడం.
కయా కీదృక్షయా వృత్త్యా ప్రాణాపాననిబద్ధయా । యోగనామ్న్యా మనశ్ శాన్తిమ్ ఏత్య్ అనన్తసుఖప్రదామ్
ఏ విధంగా, ఎలాంటి ప్రయత్నంతో, ఎలాంటి చర్యతో ప్రాణాపానాలను నియంత్రిస్తూ యోగం అనే పేరుతో మనస్సు శాంతిని పొంది, అనంతమైన ఆనందాన్ని ఇస్తుందో చెప్పు.
దేహే ఽస్మిన్ దేహనాడీషు వాతస్ స్ఫురతి యో ఽభితః । స్ఖదాస్వ్ ఇవ భువో వారి స ప్రాణ ఇతి కీర్తితః
ఈ శరీరంలో, నాడుల్లో అన్ని వైపులా సంచరించే గాలి ప్రాణం అని పిలవబడుతుంది. భూమిలో నాళాల్లో నీరు ఉన్నట్లే, ఇది కూడా అంతటా విస్తరించి ఉంటుంది.
తస్య స్పన్దవశాద్ అన్తః క్రియావైచిత్ర్యమ్ ఈయుషః । అపానాదీని నామాని కల్పితాని కృతాత్మభిః
అది లోపల వివిధ విధాలుగా కదలడం వల్ల, ఆత్మను గ్రహించిన వారు దాని పనులను వేరు వేరు పేర్లతో — ఉదాహరణకి అపానాది పేర్లతో — పిలిచారు.
ఆమోదస్య యథా పుష్పం శౌక్ల్యస్య తుహినం యథా । తథైష రథ ఆధారశ్ చిత్తస్యాభిన్నతాం గతః
పువ్వుకు పరిమళం ఎలా విడదీయరాని సంబంధమో, మంచుకు తెలుపు ఎలా కలిసిపోయిందో, అలాగే ఈ రథం మనస్సుకు ఆధారంగా, విడదీయరాని భాగంగా మారింది.
అన్తఃప్రాణపరిస్పన్దాత్ సఙ్కల్పకలనోన్ముఖీ । సంవిత్ సఞ్జాయతే యైషా తచ్ చిత్తం విద్ధి రాఘవ
లోపల ప్రాణం కదలిక వల్ల, ఆలోచనలు, ఊహలు ఏర్పడేలా మనస్సు ఉద్భవిస్తుంది. రాఘవా! దీనినే మనస్సు అని తెలుసుకో.
ప్రాణస్పన్దం విదుస్ స్పన్దం తత్స్పన్దాద్ ఏవ సంవిదః । చక్రావర్తవిధాయిన్యో జలస్పన్దాద్ ఇవోర్మయః
ప్రాణం కదలికే, జ్ఞాన కదలిక అని జ్ఞానులు అంటారు. నీటిలో అలలు ఎలా కదలికతో పుడతాయో, అలాగే ప్రాణం కదలికతో మనస్సులో భావాలు ఉద్భవిస్తాయి.