అనర్థప్రాప్తికార్యైకప్రయత్నపరతా తు యా । సోక్తా ప్రోన్మత్తచేష్టేతి న కిఞ్చిత్ ప్రాప్యతే ఽనయా
అనర్థాలను తెచ్చే పనుల్లోనే మనసు పెట్టి, వాటికోసం శ్రమపడే వాడిని మూర్ఖుడని అంటారు. ఇలాంటి ప్రయత్నాల వల్ల ఏమీ లాభం ఉండదు.
క్రియాయాస్ స్పన్దధర్మిణ్యాస్ స్వార్థసాధకతా స్వయమ్ । సాధుసఙ్గమసచ్ఛాస్త్రతీక్ష్ణయోన్నీయతే ధియా
మన ప్రయోజనాన్ని సాధించేందుకు చేసే కృషి, మంచి బుద్ధి, సద్గురువుల సాంగత్యం, సత్యమైన గ్రంథాల వల్ల మరింత మెరుగవుతుంది.
అనన్తం సమతానన్దం పరమార్థం స్వకం విదుః । తద్ యేభ్యః ప్రాప్యతే యత్నాత్ తే సేవ్యాశ్ శాస్త్రసాధవః
అనంతమైన సమత్వానందాన్ని, పరమార్థాన్ని తెలుసుకున్నవారి దగ్గరే శ్రమతో అది పొందవచ్చు. అలాంటి సత్యశాస్త్ర పండితులను సేవించాలి.
సచ్ఛాస్త్రాదిగుణో మత్యా సచ్ఛాస్త్రాదిగుణాన్ మతిః । వర్ధేతే తే మిథో ఽభ్యాసాత్ సరోబ్దావ్ ఇవ కాలతః
సత్యశాస్త్ర గుణాలు, మంచి బుద్ధి పరస్పరం సాధన వల్ల పెరుగుతాయి. ఇవి సరస్సు, వర్షపు నీళ్ళు కాలక్రమంలో ఒకదానికొకటి పెంచుకున్నట్లే.
ఆ బాల్యాద్ అలమ్ అభ్యస్తైశ్ శాస్త్రసత్సఙ్గమాదిభిః । గుణైః పురుషయత్నేన స్వో ఽర్థస్ సమ్ప్రాప్యతే హితః
బాల్యంనుంచి శాస్త్రాలు చదవడం, సత్పురుషులతో స్నేహం చేయడం, అలాంటి మంచి లక్షణాలు అలవాటు చేసుకోవడం వంటివి మనం కష్టపడి సాధిస్తే, మనకు మేలు కలిగే ఫలితాన్ని మనమే పొందగలం.
పౌరుషేణ జితా దైత్యాస్ స్థాపితా భువనక్రియాః । రచితాని జగన్తీహ విష్ణునా న తు దైవతః
మనుష్యుడి ప్రయత్నంతోనే రాక్షసులు జయించబడ్డారు, లోక వ్యవహారాలు స్థాపించబడ్డాయి, విష్ణువు ఈ జగత్తును సృష్టించాడు — ఇవన్నీ దైవబలం వల్ల కాదు.
జగతి పురుషకారకారణే ఽస్మిన్ కురు రఘునాథ చిరం తథా ప్రయత్నమ్ । వ్రజసి తరుసరీసృపాభిధానాం సుభగ యథా న దశామ్ అశఙ్క ఏవ
ఈ లోకంలో మనుష్యుని ప్రయత్నమే కారణం అని గుర్తుంచుకుని, రఘునాథా, నువ్వు దీర్ఘకాలం పట్టుదలతో శ్రమించు. అప్పుడు, ఓ భాగ్యశాలి, చెట్లు లేదా పాముల స్థితికి పడిపోవాల్సిన భయం నీకు ఉండదు.
నాకృతిర్ న చ కర్మాణి నాస్పదం న పరాక్రమః । తన్ మిథ్యాజ్ఞానవత్ ప్రౌఢం దైవం నామ కిమ్ ఉచ్యతే
రూపం కాదు, పనులు కావు, స్థలం కాదు, పరాక్రమం కాదు — ఇవేవీ దైవం అనబడేది కావు. అప్పుడు, అసలు దైవం అంటే ఏమిటి? అది తప్పుడు అర్థంతో ఊహించబడినదే.
స్వకర్మఫలసమ్ప్రాప్తావ్ ఇదమ్ ఇత్థమ్ ఇతీవ యాః । గిరస్ తా దైవనామ్నైతాః ప్రసిద్ధిం సముపాగతాః
తన పనుల ఫలితాలు వచ్చినప్పుడు, 'ఇలా జరిగింది' అని చెప్పడం, అందరూ 'దైవం' అని పిలుస్తూ, ఆ మాటలకు ప్రాచుర్యం వచ్చింది.
తథైవ మూఢమతిభిర్ దైవమ్ అస్తీతి నిశ్చయః । ఆత్తో దురవబోధేన రజ్జావ్ ఇవ భుజఙ్గమః
అలాగే, అజ్ఞానులు, అర్థం చేసుకోలేక, దైవం ఉందని గట్టిగా నమ్ముతారు. అది కట్టెను పాము అనుకుంటున్నట్టు.
హ్యస్తనీ దుష్క్రియాభ్యేతి శోభాం సత్క్రియయా యథా । అద్యైవం ప్రాక్తనీ తస్మాద్ యత్నాత్ సత్కార్యవాన్ భవ
నిన్న చేసిన చెడు పనులు, ఈరోజు మంచి పనులతో మెరుస్తాయి. అలాగే, పూర్వపు పనులు మారిపోతాయి. అందుకే, నీవు మంచి పనులు చేయడంలో శ్రద్ధ పెట్టు.
మూఢానుమానసంసిద్ధం దైవం యస్యాస్తి దుర్మతేః । దైవాద్ దాహో ఽస్తు మా వేతి వక్తవ్యం తేన పావకే
ఎవరికైనా దైవం మీద అజ్ఞాన విశ్వాసం ఉంటే, అగ్ని అంటినప్పుడు, 'దైవం వల్ల కాలిపోనీ, కాలిపోకపోనీ' అని అగ్నికి చెప్పాలి.
దైవమ్ ఏవేహ చేత్ కర్మ పుంసః కిమ్ ఇవ చేష్టయా । స్నానదానాశనాచారం దైవమ్ ఏవ కరిష్యతి
ఈ లోకంలో మనుష్యుని కార్యానికి కారణం కేవలం విధి అయితే, మనిషి చేసే ప్రయత్నానికి ఏమి ప్రయోజనం? స్నానం, దానం, భోజనం, ఇతర నడవడి అన్నీ కూడా విధే చేస్తుందా?
కిం వా శాస్త్రోపదేశేన మూకో ఽయం పురుషః కిల । సఞ్చార్యతే తు దైవేన కిం కస్యేహోపదిశ్యతే
ఈ మనిషి మౌనంగా ఉంటే, ధర్మశాస్త్రాల బోధన వల్ల ఏమి లాభం? అతడిని విధే నడిపిస్తే, ఎవరికి ఏమి చెప్పాలి?
న చ నిస్స్పన్దతా లోకే దృష్టేహ శవతాం వినా । స్పన్దాశ్ చ ఫలసమ్ప్రాప్తిస్ తస్మాద్ దైవం నిరర్థకమ్
ఈ లోకంలో చనిపోయినవాళ్లను తప్ప మరెవరిలోనూ నిశ్చలత కనిపించదు. కదలిక వల్లే ఫలితాలు లభిస్తాయి. అందువల్ల విధికి అసలు అర్థం లేదు.
న చామూర్తేన దైవేన మూర్తస్య సహకర్తృతా । హస్తాదీన్ ఈహతశ్ చైవ న దైవేన క్వచిత్ కృతమ్
రూపం లేని విధి, శరీరంతో ఉన్నవారికి సహాయపడదు. చేతులు మొదలైనవాటితో చేసే పనులు మన ప్రయత్నంతోనే జరుగుతాయి, వాటిని విధి ఎప్పుడూ చేయదు.
మనోబుద్ధివద్ అప్య్ ఏతద్ దైవం నేహానుభూయతే । ఆగోపాలం కిల ప్రాజ్ఞైస్ తేన దైవమ్ అసత్ సదా
మనస్సు, బుద్ధి లాంటివి మనం ఇక్కడ అనుభవించగలుగుతున్నా, అదృష్టం అనే దానిని మాత్రం ఎవరూ చూడలేరు. అందుకే, జ్ఞానులు అదృష్టాన్ని గోవులను కాపాడే కాపరిలా ఉందని అంటారు. అంటే, అదృష్టం ఎప్పుడూ అసత్యమే.
బుద్ధేశ్ చేత్ పృథగ్ అన్యో ఽర్థస్ సైవ చేత్ కాన్యతా తయోః । కల్పనా వా ప్రమాణం చేత్ పౌరుషం కిం న కల్ప్యతే
బుద్ధికి బయట ఇంకేదైనా వేరే వస్తువు ఉంటే, అది కూడా అదే అయిపోతుంది కదా? అలా అయితే, ఆ రెండింటికీ తేడా ఏముంది? ఊహే ప్రమాణంగా ఉంటే, మనుషుల ప్రయత్నాన్ని కూడా ఊహించవచ్చు కదా?
నామూర్తేస్ తేన సఙ్గో ఽస్తి నభసేవ వపుష్మతః । మూర్తం చ దృశ్యతే లగ్నం తస్మాద్ దైవం న విద్యతే
ఆకారములేని దానికి, శరీరం ఉన్నదానితో ఎలాంటి సంబంధమూ ఉండదు. అది ఆకాశానికి శరీరంతో ఉన్నదానికి లాగే. కానీ, శరీరం ఉన్నదాన్ని మాత్రం మనం అనుసంధానమైనట్టు చూస్తాం. అందుకే, అదృష్టం అనే దాని అసలు లేనే లేదు.
వినియోక్తాథ భూతానామ్ అస్త్య్ అన్యస్ తజ్ జగత్త్రయే । శేరతాం భూతవృన్దాని దైవం సర్వం కరిష్యతి
ఈ మూడు లోకాలలోని ప్రాణులకు విధులు కేటాయించే వేరే ఎవరో ఉన్నారంటే, ఆ అదృష్టమే అందరినీ నిద్రపోనిచ్చుకోనివ్వాలి. అదృష్టమే అన్నీ చేయాలి.
దైవేనేత్థం నియుక్తో ఽస్మి కిం కరోమీదృశం స్థితమ్ । సమాశ్వాసనవాగ్ ఏషా న దైవం పరమార్థతః
నా వ్రుద్ధి ఇలా జరుగుతోంది, దీనిలో నేను ఏమి చేయగలను? పరిస్థితి ఇలానే ఉంది. ఇలా ఓదార్చే మాటలు నిజమైన విధి కాదు.
మూఢైః ప్రకల్పితం దైవం తత్పరాస్ తే క్షయం గతాః । ప్రాజ్ఞాస్ తు పురుషార్థేన పదమ్ ఉత్తమమ్ ఆగతాః
విధి అనేది మూర్ఖులు ఊహించుకున్నదే; దానికి మాత్రమే ఆధారపడినవారు నశించిపోయారు. కానీ జ్ఞానులు తమ స్వంత ప్రయత్నంతోనే ఉన్నత స్థితిని సాధించారు.
యే శూరా యే చ విక్రాన్తా యే ప్రాజ్ఞా యే చ పణ్డితాః । తైస్ తైః కైర్ ఇవ లోకే ఽస్మిన్ వద దైవం ప్రచక్ష్యతే
ఈ లోకంలో ధైర్యవంతులు, పరాక్రమశాలులు, జ్ఞానులు, పండితులు — వీరిలా ఉన్నవారు ఎవరు విధి ఉందని చెబుతారు?
కాలవిద్భిర్ వినిర్ణీతా యస్యాస్తి చిరజీవితా । స చేజ్ జీవతి సఞ్ఛిన్నశిరాస్ తద్ దైవమ్ ఉత్తమమ్
కాలాన్ని బాగా తెలిసిన వారు ఎవరికైనా దీర్ఘాయువు ఉందని నిర్ణయించినా, ఆ వ్యక్తి తల నరికి పడినా ఇంకా బ్రతికుంటే, అదే నిజమైన విధి.
కాలవిద్భిర్ వినిర్ణీతం పాణ్డిత్యం యస్య రాఘవ । అనధ్యాపిత ఏవాసౌ తజ్జ్ఞశ్ చేద్ దైవమ్ ఉత్తమమ్
కాలాన్ని బాగా తెలిసినవారు ఎవరో నిర్ణయించిన విద్య ఎవరికైతే ఉందో, ఆ వ్యక్తి చదువుకోకుండానే జ్ఞానాన్ని పొందితే, రాఘవా, అది అత్యుత్తమమైన విధి.
విశ్వామిత్రేణ మునినా దైవమ్ ఉత్సృజ్య దూరతః । పౌరుషేణైవ సమ్ప్రాప్తం బ్రాహ్మణ్యం రామ నాన్యథా
విశ్వామిత్రుడు అనే ముని, రామా, విధిని పక్కన పెట్టి, కేవలం తన ప్రయత్నంతోనే బ్రాహ్మణత్వాన్ని పొందాడు; వేరే విధంగా కాదు.
అమీభిర్ అపరై రామ పురుషైర్ మునితాం గతైః । పౌరుషేణైవ సమ్ప్రాప్తా చిరం గగనగామితా
రామా, మునిత్వాన్ని పొందిన ఈ ఇతరులు కూడా, తమ ప్రయత్నంతోనే చాలా కాలం తర్వాత ఆకాశ మార్గాన్ని చేరుకున్నారు.
ఉత్సాద్య దేవసఙ్ఘాతాంశ్ చక్రుస్ త్రిభువనోదరే । పౌరుషేణైవ యత్నేన సామ్రాజ్యం దానవేశ్వరాః
దేవతల సమూహాలను ఓడించి, దానవాధిపతులు త్రిలొకాల్లో రాజ్యాధికారం కేవలం తమ ప్రయత్నంతోనే సాధించారు.
ఆలూనశీర్ణమ్ ఆభోగి జగద్ ఆజహ్రుర్ ఓజసా । పౌరుషేణైవ యత్నేన దానవేభ్యస్ సురేశ్వరాః
దానవులు ఈ లోకాన్ని దోచి, పాడుచేసినప్పుడు, దేవతల అధిపతులు తమ శక్తితో, మానవ ప్రయత్నంతో, ఆ లోకాన్ని తిరిగి పొందారు.
రామ పౌరుషయుక్త్యైవ సలిలం ధార్యతే న వా । చిరం కరణ్డకే యుక్త్యా న దైవం తత్ర కారణమ్
రామా, నీటిని పాత్రలో నిలిపే విషయం ప్రయత్నంతో, జాగ్రత్తతోనే సాధ్యమవుతుంది; అదృష్టం వల్ల కాదు. నీరు కుండలో ఎక్కువసేపు ఉండటానికి కారణం మనం వేసే జాగ్రత్తే, అదృష్టం కాదు.