బలం బుద్ధిశ్ చ తేజశ్ చ దృష్టతత్త్వస్య వర్ధతే । సవసన్తస్య వృక్షస్య సౌన్దర్యాద్యా గుణా ఇవ
నిజాన్ని గ్రహించినవారిలో బలం, బుద్ధి, తేజస్సు పెరుగుతాయి. అది బాగా పెరిగిన వృక్షంలో అందం వంటి గుణాలు పెరగడం లాంటిది.
ఘనరసాయనపూరణశీతయా విమలయా సమయా సతతం ధియా । శిశిరరశ్మిర్ ఇవాతివిరాజతే విదితవేద్యసుఖం రఘునన్దన
ఓ రఘునందన, మనస్సు ఎప్పుడూ నిర్మలమైన, చల్లదనాన్ని పంచే, పోషకమైన జ్ఞానంతో నిండిపోయి ఉంటే, అది చంద్రుని శీతల కిరణాల్లా ప్రకాశిస్తుంది. అప్పుడు తెలిసిన జ్ఞానానందం మనసులో వెలుగుతుంది.
సమాసేన మునే భూయో దృష్టతత్త్వచమత్కృతిమ్ । కథయోదారవృత్తాన్తే కస్ తే వచసి తృప్యతి
ఓ మునీశ్వరా, నిజస్వరూపాన్ని గ్రహించిన వాడి అద్భుతాన్ని మళ్లీ సంక్షిప్తంగా చెప్పండి. మీ గొప్ప మాటలకు ఎవరైనా తృప్తిపడగలరా?
జీవన్ముక్తస్య బహుధా కథితం లక్షణం మయా । భూయో ఽపి చ మహాబాహో కథ్యమానమ్ ఇదం శృణు
జీవన్ముక్తుని లక్షణాలను నేను ఎన్నో విధాలుగా వివరించాను. అయినా, ఓ మహాబాహూ, ఇప్పుడు నేను మరికొంత చెబుతున్నాను, వినండి.
సుషుప్తవద్ ఇదం నిత్యం పశ్యత్య్ అపగతైషణః । అసద్రూపం ఇవాసక్తస్ సర్వత్రాఖిలమ్ ఆత్మవాన్
ఆత్మజ్ఞాని ఎప్పుడూ అన్ని విషయాలను నిద్రలో ఉన్నట్టు, కోరికలేని మనసుతో చూస్తాడు. అతడు ఎక్కడైనా, ఏదైనా అసత్యమైందిగా భావించి, ఎటు చూసినా తనలోనే స్థిరంగా ఉంటాడు.
కైవల్యమ్ ఇవ సమ్ప్రాప్తః పరిసుప్తమనా ఇవ । ఘూర్ణమాన ఇవానన్దీ తిష్ఠత్య్ అధిగతాత్మదృక్
తనంతట తాను ఉన్నట్టుగా, మనసు లోతుగా నిద్రపోయినట్టు, ఆనందంతో ఊగిపోతున్నట్టు, తన దృష్టి అంతర్ముఖంగా స్థిరంగా ఉండే వాడు అలా నిలబడతాడు.
న దత్తమ్ అప్య్ ఉపాదత్తే గృహీతమ్ అపి పాణినా । అన్తర్ముఖతయోదాత్తరూపయా సమయా ధియా
ఎవరైనా ఇచ్చినదాన్ని తీసుకోడు, చేతితో పట్టుకున్నదాన్ని కూడా తనదిగా భావించడు; మనసు లోపలికి లీనమై ఉన్నవాడిగా, ఉన్నతమైన ధ్యానంతో ఉంటాడు.
యన్త్రపుత్రకసఞ్చార ఇతీమం జనతాక్రమమ్ । అన్తస్సంలీనయా దృష్ట్యా పశ్యన్ హసతి శాన్తధీః
ఈ జనసమూహాన్ని యంత్రాల్లా కదిలే బొమ్మల్లాగా చూస్తూ, తన దృష్టి లోపలే లీనమై, ప్రశాంతమైన మనసుతో నవ్వుతాడు.
నాపేక్షతే భవిష్యచ్ చ వర్తమానే న తిష్ఠతి । న సంస్మరత్య్ అతీతం చ సర్వమ్ ఏవ కరోతి చ
భవిష్యత్తులో ఏమీ ఆశించడు, ప్రస్తుతంలో కూడా లీనమై ఉండడు, గతాన్ని గుర్తు చేసుకోడు, అయినా అన్ని పనులు చేస్తూ ఉంటాడు.
సుప్తః ప్రబుద్ధో భవతి ప్రబుద్ధో ఽపి చ సుప్తవత్ । సర్వకర్మకరో ఽప్య్ అన్తర్ న కరోతీవ కిఞ్చన
నిద్రలో ఉన్నప్పుడు ఆయన మేలుకున్నవాడవుతాడు; మేలుకున్నప్పటికీ ఆయన నిద్రలో ఉన్నవాడిలా ఉంటాడు. బయట అన్ని పనులు చేస్తున్నా, లోపల ఆయన ఏమి చేయడం లేదనిపిస్తుంది.
అన్తస్ సర్వపరిత్యాగీ నిత్యమ్ అన్తర్ అనేషణః । కుర్వన్న్ అపి బహిః కార్యం సర్వమ్ ఏవావతిష్ఠతే
లోపల ఆయన అన్నింటినీ వదిలేసి, ఎప్పుడూ ఆశ లేకుండా ఉంటాడు. బయట అన్ని పనులు చేస్తున్నా, వాటిలో పూర్తిగా స్థిరంగా ఉంటాడు.
బహిః ప్రకృతసర్వేహో యథాప్రాప్తక్రియోన్ముఖః । స్వకర్మక్రమసమ్ప్రాప్తద్వన్ద్వకార్యానువృత్తిమాన్
బయట ఆయన సాధారణంగా వచ్చిన పనుల్లో నిమగ్నమై, ఏ పని ఎదురైనా చేయడానికి సిద్ధంగా ఉంటాడు. తనకు వచ్చిన కర్తవ్యాలను, వాటి అనుబంధమైన ద్వంద్వాలను అనుసరిస్తూ ముందుకు సాగుతాడు.
సమగ్రసుఖభోగాత్మా సర్వాశాస్వ్ ఇవ సంస్థితః । కరోత్య్ అఖిలకర్మాణి త్యక్తకర్తృత్వవిభ్రమః
అయన సంపూర్ణ సుఖాలను అనుభవించే స్థితిలో, అన్నీ ఆశల్లో స్థిరంగా ఉన్నవాడిలా ఉంటాడు. అన్ని పనులు చేస్తూ, చేసేవాడననే మోహాన్ని వదిలి ఉంటాడు.
ఉదాసీనవద్ ఆసీనః ప్రకృతిక్రమకర్మసు । నాభివాఞ్ఛతి న ద్వేష్టి న శోచతి న హృష్యతి
ప్రకృతి ప్రక్రియలో జరిగే పనుల్లో, అతడు ఉదాసీనుడిలా కూర్చుంటాడు. అతనికి ఆశ కూడా ఉండదు, ద్వేషం కూడా ఉండదు; దుఃఖించడు, ఆనందించడు కూడా.
అనుబన్ధపరో జన్తావ్ అసంసక్తేన చేతసా । భక్తే భక్తసమాచారశ్ శఠే శఠ ఇవ స్థితః
ప్రాణులతో సంబంధాలు కలిగి ఉన్నా, అతని మనసు ఎప్పుడూ అసక్తిగా ఉంటుంది. భక్తులతో ఉన్నప్పుడు భక్తుడిలా ప్రవర్తిస్తాడు; మోసగాళ్ల మధ్య మోసగాడిలా కనిపిస్తాడు.
బాలో బాలేషు వృద్ధేషు వృద్ధో వీరేషు వీర్యవాన్ । యువా యౌవనవృత్తేషు దుఃఖితేషు తు దుఃఖితః
పిల్లల మధ్య పిల్లవాడిలా, వృద్ధుల మధ్య వృద్ధుడిలా, వీరుల మధ్య ధైర్యవంతుడిగా, యువకుల మధ్య యువకుడిలా, బాధపడేవారి మధ్య బాధపడేవాడిలా ఉంటాడు.
ప్రవృత్తవాక్పుణ్యకథో దైన్యాద్ అపగతాశయః । ధీరధీర్ ఉదితానన్దః పేశలః పుణ్యకీర్తనః
అతడు మంచితనాన్ని గురించి స్పష్టంగా మాట్లాడతాడు; అతని హృదయం ఎప్పుడూ నిరాశ లేకుండా ఉంటుంది. స్థిరమైనవాడు, జ్ఞానవంతుడు, ఆనందంగా ఉంటాడు; మృదువుగా, సద్గుణాలను ప్రశంసిస్తూ ఉంటాడు.
ప్రాజ్ఞః ప్రసన్నమధురః పూర్ణస్ సుప్రతిభోదయః । నిరస్తఖేదదౌర్గత్యస్ సర్వస్మిన్ స్నిగ్ధబాన్ధవః
బుద్ధిమంతుడు, ఆనందంగా, మధురంగా మాట్లాడేవాడు, సంపూర్ణమైన జ్ఞానంతో ఉంటాడు. అతనికి అలసట, దురదృష్టం ఉండవు. ప్రతి ఒక్కరితో మైత్రీభావంతో, స్నేహపూర్వకంగా ఉంటాడు.
ఉదారచరితాకారస్ సమస్ సౌఖ్యమహోదధిః । సుస్నిగ్ధశ్ శీతలస్పర్శః పూర్ణశ్ చన్ద్ర ఇవోదితః
అతని స్వభావం, రూపం ఉదారంగా ఉంటాయి. అందరితో సమంగా ఉంటాడు. అతడు సుఖసముద్రంలా, ఎంతో మృదువుగా, చల్లని స్పర్శతో, పూర్ణ చంద్రుడిలా ప్రకాశిస్తాడు.
న తస్య సుకృతేనార్థో న భోగైర్ న చ కర్మభిః । న దుష్కృతైర్ న భోగానాం సన్త్యాగేన న బన్ధుభిః
అతనికి మంచి పనుల వల్ల, అనుభవాల వల్ల, కార్యాల వల్ల, చెడు పనుల వల్ల, అనుభవాలను వదిలిపెట్టినందువల్ల, బంధువుల వల్ల ఏ ప్రయోజనం ఉండదు.
న కార్యకరణారమ్భైర్ న నిష్క్రియతయా తథా । న బన్ధేన న మోక్షేణ న పాతాలేన నో దివా
పనులు ప్రారంభించినా, చేయకుండా ఉన్నా, బంధనంలో ఉన్నా, విముక్తుడైనా, పాతాళంలో ఉన్నా, స్వర్గంలో ఉన్నా అతనికి ఏ మార్పు ఉండదు.
యథావస్తు యదా దృష్టం జగద్ ఏకమయాత్మకమ్ । తదా బన్ధవిమోక్షార్థం న క్వచిత్ కృపణం మనః
ఈ లోకం ఒక్కటే అని నిజంగా తెలుసుకున్నప్పుడు, బంధనాల నుంచి విముక్తి కోరే మనస్సు ఎక్కడా బాధపడదు.
సమ్యగ్జ్ఞానాగ్నినా యస్య దగ్ధా సన్దేహజాలికా । నిశ్శఙ్కమ్ అలమ్ ఉడ్డీనస్ తస్య చిత్తవిహఙ్గమః
సరిగ్గా తెలిసిన జ్ఞానాగ్ని సందేహాల వలను కాల్చేసినవాడికి, మనస్సు అనే పక్షి ఎలాంటి భయం లేకుండా స్వేచ్ఛగా ఎగురుతుంది.
యస్య భ్రాన్తివినిర్ముక్తం మనస్ సమరసం స్థితమ్ । స నాస్తమ్ ఏతి నోదేతి వ్యోమవత్ సర్వవృత్తిషు
ఎవరికి మనస్సు మాయ తప్పించి సమంగా నిలిచిందో, వారు ఆకాశంలా అన్నిటిలోనూ స్థిరంగా ఉంటారు; వారు ఎప్పుడూ మాయలోకి పోరు, వెలుగులోకి రారు.
మఞ్జూషాయాం నిషణ్ణస్య యథా బాలస్య చేష్టతే । అఙ్గావల్య్ అనుసన్ధానవర్జితా జ్ఞస్య వై తథా
ఒక చిన్నపిల్ల మనపు పెట్టెలో కూర్చొని యథేచ్ఛంగా చేతికాళ్లు కదిలించుకున్నట్టు, జ్ఞాని కూడా ఉద్దేశపూర్వక ఆలోచన లేకుండా సహజంగా ప్రవర్తిస్తాడు.
ఘూర్ణన్ క్షీవ ఇవానన్దీ మన్దీకృతపునర్భవః । అనుపాదేయబుద్ధ్యా తు న స్మరత్య్ అకృతం కృతమ్
పునర్జన్మాన్ని అధిగమించినవాడు మద్యం తాగినవాడిలా ఆనందంగా తిరుగుతాడు. అతని మనసు ఏదీ పట్టుకోదు, చేసిన పనిని గానీ, చేయని పనిని గానీ గుర్తు పెట్టుకోడు.
సర్వం సర్వప్రకారేణ గృహ్ణాతి చ జహాతి చ । అనుపాదేయసర్వార్థో బాలవచ్ చ విచేష్టతే
అతడు అన్నిటినీ స్వీకరిస్తాడు, అన్నిటినీ వదిలిపెడతాడు. ఏ వస్తువుపైనా ఆశ పెట్టుకోకుండా, చిన్నపిల్లలా స్వేచ్ఛగా ప్రవర్తిస్తాడు.
స తిష్ఠన్న్ అపి కార్యేషు దేశకాలక్రియాక్రమైః । న కార్యసుఖదుఃఖాభ్యాం మనాగ్ అపి హి గృహ్యతే
అతడు పనుల్లో ఉండినా, దేశం, కాలం, క్రమాన్ని అనుసరించినా, ఆ పనుల వల్ల కలిగే సుఖం లేదా దుఃఖం అతనికి ఏమాత్రం అంటవు.
బహిః ప్రకృతసర్వార్థో ఽప్య్ అన్తః పునర్ అనీహయా । న సత్తాం యోజయత్య్ అర్థే న ఫలాన్య్ అనుధావతి
బయటగా అన్ని విషయాలతో వ్యవహరించినా, లోపల మాత్రం అతడు ఎలాంటి ఆశ లేకుండా ఉంటాడు. ఏ వస్తువుతోనూ తనను కలిపుకోడు, వాటి ఫలితాల కోసం పరుగెత్తడు.
నోపేక్షతే దుఃఖదశాం న సుఖాశామ్ అపేక్షతే । కార్యోదయే నైతి ముదం కార్యనాశే న ఖిద్యతే
అతడు బాధలో ఉన్నప్పుడు దానిని నిర్లక్ష్యం చేయడు, సుఖం కోసం ఆశపడడు. పనిలో విజయం వచ్చినా ఆనందించడు, పని విఫలమైనా మనస్సు బాధపడదు.