కేశేన్ద్రనీలవలయా భ్రూవిలాసతరఙ్గితాః । నితమ్బపులినస్ఫీతాః కణ్ఠకమ్బువిభూషితాః
వారి జుట్టు నీలమణుల వలయాలతో అలంకరించబడి ఉంటుంది; వారి కనుబొమ్మలు చలికాలపు అలలలా ఆడిపాడుతుంటాయి; వారి నడుము నదికరకుల్లా విస్తారంగా ఉంటుంది, వారి మెడ శంఖాకారమైన ఆభరణాలతో అలంకరించబడి ఉంటుంది.
లలాటమణిపట్టాఢ్యా విలాసగ్రాహసఙ్కులాః । కటాక్షలోలశఫరా వర్ణకాఞ్చనవాలుకాః
వారి నుదుటిపై రత్నాల పట్టీలు మెరిసిపోతుంటాయి; ప్రేమభరితమైన చూపులతో ఆ ప్రాంతం కదలాడుతూ ఉంటుంది; వారి పక్క చూపులు చురుకైన చేపల్లా తేలియాడుతుంటాయి; వారి చర్మం బంగారు మణిపిసరల్లా మెరిసిపోతుంది.
ఏవంవిలోలలహరీభీమాత్ సంసారసాగరాత్ । ఉత్తీర్యతే చేన్ మగ్నేన తత్ పరం పౌరుషం భవేత్
ఇలా అలలు ఎప్పుడూ కదిలే ఈ భయంకరమైన సంసారసముద్రాన్ని ఎవడు మునగకుండా దాటి వెళ్తాడో, అతడే నిజమైన ధైర్యవంతుడు.
సత్యాం ప్రజ్ఞామహానావి వివేకే సతి నావికే । సంసారసాగరాద్ అస్మాద్ యో న తీర్ణో ధిగ్ అస్తు తమ్
నిజమైన జ్ఞానం అనే గొప్ప నావ ఉండగా, వివేకం నావికుడిగా ఉన్నపుడు, ఈ సంసారసముద్రాన్ని దాటి పోనివాడిని ఎవరైనా చూసినా, అతడిని తిట్టక తప్పదు.
అపారావారమ్ ఆక్రమ్య ప్రమేయీకృత్య సర్వతః । సంసారాబ్ధిం గాహతే యస్ స ఏవ పురుషస్ స్మృతః
ఈ అపారమైన సంసారసముద్రాన్ని అన్ని విధాలా అంచనా వేసి, పూర్తిగా గ్రహించి, దానిలో దూకే వాడే నిజమైన మనిషిగా పరిగణించబడతాడు.
విచార్యార్యైస్ సహాలోక్య ధియా సంసారసాగరమ్ । ఏతస్మింస్ తదను క్రీడా శోభతే రామ నాన్యథా
రామా, జ్ఞానులు మరియు మంచివాళ్లతో కలిసి, బుద్ధితో ఈ సంసారసముద్రాన్ని పరిశీలించిన తర్వాత మాత్రమే, ఇందులో ఆటవిడుపు నిజంగా అందంగా ఉంటుంది; లేకపోతే కాదు.
ఇహ భవ్యో భవాన్ సాధో విచారపరయా ధియా । త్వయా యూనైవ యేనాయం సంసారః ప్రవిచార్యతే
ఇక్కడ నీవు నిజంగా ధన్యుడవు ఓ సద్గుణసంపన్నుడా! ఎందుకంటే విచారణలో నిమగ్నమైన మనస్సుతో, నువ్వు యవ్వనంలోనే ఈ సంసారాన్ని లోతుగా పరిశీలించావు.
భవాన్ ఇవ విచార్యాదౌ సంసారమ్ అతికాన్తయా । మత్యా యో గాహతే లోకే నేహాసౌ పరిమజ్జతి
నీవు మొదటగా ఆలోచించి, ఈ లోకంలో ఉన్న అనిత్యమైన జీవనాన్ని స్పష్టంగా తెలుసుకొని దాటి పోయినట్టు, ఎవరు వివేకంతో ఈ లోకంలో ప్రవేశిస్తారో వారు దానిలో చిక్కుకోరు.
పూర్వం ధియా విచార్యైతే భోగా భోగిభయప్రదాః । భోక్తవ్యాశ్ చరమం రామ గరుడేనేవ పన్నగాః
ముందుగా ఆలోచిస్తే, ఈ అనుభవాలు అనుభవించేవారికి భయాన్ని కలిగిస్తాయని తెలుస్తుంది. అయినా రామా, చివరికి అవి అనుభవించాల్సిందే — అది గరుడుడు పాములను తినడం లాంటిది.
విచార్య తత్త్వమ్ ఆలోక్య సేవ్యన్తే యా విభూతయః । తా ఉదర్కోదయా జన్తోశ్ శేషా దుఃఖాయ కేవలమ్
తత్వాన్ని తెలుసుకొని, ఆలోచించి అనుసరించిన సంపదలు మంచిని కలిగిస్తాయి. మిగతావి జీవికి కేవలం బాధను మాత్రమే ఇస్తాయి.
బలం బుద్ధిశ్ చ తేజశ్ చ దృష్టతత్త్వస్య వర్ధతే । సవసన్తస్య వృక్షస్య సౌన్దర్యాద్యా గుణా ఇవ
నిజాన్ని గ్రహించినవారిలో బలం, బుద్ధి, తేజస్సు పెరుగుతాయి. అది బాగా పెరిగిన వృక్షంలో అందం వంటి గుణాలు పెరగడం లాంటిది.
ఘనరసాయనపూరణశీతయా విమలయా సమయా సతతం ధియా । శిశిరరశ్మిర్ ఇవాతివిరాజతే విదితవేద్యసుఖం రఘునన్దన
ఓ రఘునందన, మనస్సు ఎప్పుడూ నిర్మలమైన, చల్లదనాన్ని పంచే, పోషకమైన జ్ఞానంతో నిండిపోయి ఉంటే, అది చంద్రుని శీతల కిరణాల్లా ప్రకాశిస్తుంది. అప్పుడు తెలిసిన జ్ఞానానందం మనసులో వెలుగుతుంది.
సమాసేన మునే భూయో దృష్టతత్త్వచమత్కృతిమ్ । కథయోదారవృత్తాన్తే కస్ తే వచసి తృప్యతి
ఓ మునీశ్వరా, నిజస్వరూపాన్ని గ్రహించిన వాడి అద్భుతాన్ని మళ్లీ సంక్షిప్తంగా చెప్పండి. మీ గొప్ప మాటలకు ఎవరైనా తృప్తిపడగలరా?
జీవన్ముక్తస్య బహుధా కథితం లక్షణం మయా । భూయో ఽపి చ మహాబాహో కథ్యమానమ్ ఇదం శృణు
జీవన్ముక్తుని లక్షణాలను నేను ఎన్నో విధాలుగా వివరించాను. అయినా, ఓ మహాబాహూ, ఇప్పుడు నేను మరికొంత చెబుతున్నాను, వినండి.
సుషుప్తవద్ ఇదం నిత్యం పశ్యత్య్ అపగతైషణః । అసద్రూపం ఇవాసక్తస్ సర్వత్రాఖిలమ్ ఆత్మవాన్
ఆత్మజ్ఞాని ఎప్పుడూ అన్ని విషయాలను నిద్రలో ఉన్నట్టు, కోరికలేని మనసుతో చూస్తాడు. అతడు ఎక్కడైనా, ఏదైనా అసత్యమైందిగా భావించి, ఎటు చూసినా తనలోనే స్థిరంగా ఉంటాడు.
కైవల్యమ్ ఇవ సమ్ప్రాప్తః పరిసుప్తమనా ఇవ । ఘూర్ణమాన ఇవానన్దీ తిష్ఠత్య్ అధిగతాత్మదృక్
తనంతట తాను ఉన్నట్టుగా, మనసు లోతుగా నిద్రపోయినట్టు, ఆనందంతో ఊగిపోతున్నట్టు, తన దృష్టి అంతర్ముఖంగా స్థిరంగా ఉండే వాడు అలా నిలబడతాడు.
న దత్తమ్ అప్య్ ఉపాదత్తే గృహీతమ్ అపి పాణినా । అన్తర్ముఖతయోదాత్తరూపయా సమయా ధియా
ఎవరైనా ఇచ్చినదాన్ని తీసుకోడు, చేతితో పట్టుకున్నదాన్ని కూడా తనదిగా భావించడు; మనసు లోపలికి లీనమై ఉన్నవాడిగా, ఉన్నతమైన ధ్యానంతో ఉంటాడు.
యన్త్రపుత్రకసఞ్చార ఇతీమం జనతాక్రమమ్ । అన్తస్సంలీనయా దృష్ట్యా పశ్యన్ హసతి శాన్తధీః
ఈ జనసమూహాన్ని యంత్రాల్లా కదిలే బొమ్మల్లాగా చూస్తూ, తన దృష్టి లోపలే లీనమై, ప్రశాంతమైన మనసుతో నవ్వుతాడు.
నాపేక్షతే భవిష్యచ్ చ వర్తమానే న తిష్ఠతి । న సంస్మరత్య్ అతీతం చ సర్వమ్ ఏవ కరోతి చ
భవిష్యత్తులో ఏమీ ఆశించడు, ప్రస్తుతంలో కూడా లీనమై ఉండడు, గతాన్ని గుర్తు చేసుకోడు, అయినా అన్ని పనులు చేస్తూ ఉంటాడు.
సుప్తః ప్రబుద్ధో భవతి ప్రబుద్ధో ఽపి చ సుప్తవత్ । సర్వకర్మకరో ఽప్య్ అన్తర్ న కరోతీవ కిఞ్చన
నిద్రలో ఉన్నప్పుడు ఆయన మేలుకున్నవాడవుతాడు; మేలుకున్నప్పటికీ ఆయన నిద్రలో ఉన్నవాడిలా ఉంటాడు. బయట అన్ని పనులు చేస్తున్నా, లోపల ఆయన ఏమి చేయడం లేదనిపిస్తుంది.
అన్తస్ సర్వపరిత్యాగీ నిత్యమ్ అన్తర్ అనేషణః । కుర్వన్న్ అపి బహిః కార్యం సర్వమ్ ఏవావతిష్ఠతే
లోపల ఆయన అన్నింటినీ వదిలేసి, ఎప్పుడూ ఆశ లేకుండా ఉంటాడు. బయట అన్ని పనులు చేస్తున్నా, వాటిలో పూర్తిగా స్థిరంగా ఉంటాడు.
బహిః ప్రకృతసర్వేహో యథాప్రాప్తక్రియోన్ముఖః । స్వకర్మక్రమసమ్ప్రాప్తద్వన్ద్వకార్యానువృత్తిమాన్
బయట ఆయన సాధారణంగా వచ్చిన పనుల్లో నిమగ్నమై, ఏ పని ఎదురైనా చేయడానికి సిద్ధంగా ఉంటాడు. తనకు వచ్చిన కర్తవ్యాలను, వాటి అనుబంధమైన ద్వంద్వాలను అనుసరిస్తూ ముందుకు సాగుతాడు.
సమగ్రసుఖభోగాత్మా సర్వాశాస్వ్ ఇవ సంస్థితః । కరోత్య్ అఖిలకర్మాణి త్యక్తకర్తృత్వవిభ్రమః
అయన సంపూర్ణ సుఖాలను అనుభవించే స్థితిలో, అన్నీ ఆశల్లో స్థిరంగా ఉన్నవాడిలా ఉంటాడు. అన్ని పనులు చేస్తూ, చేసేవాడననే మోహాన్ని వదిలి ఉంటాడు.
ఉదాసీనవద్ ఆసీనః ప్రకృతిక్రమకర్మసు । నాభివాఞ్ఛతి న ద్వేష్టి న శోచతి న హృష్యతి
ప్రకృతి ప్రక్రియలో జరిగే పనుల్లో, అతడు ఉదాసీనుడిలా కూర్చుంటాడు. అతనికి ఆశ కూడా ఉండదు, ద్వేషం కూడా ఉండదు; దుఃఖించడు, ఆనందించడు కూడా.
అనుబన్ధపరో జన్తావ్ అసంసక్తేన చేతసా । భక్తే భక్తసమాచారశ్ శఠే శఠ ఇవ స్థితః
ప్రాణులతో సంబంధాలు కలిగి ఉన్నా, అతని మనసు ఎప్పుడూ అసక్తిగా ఉంటుంది. భక్తులతో ఉన్నప్పుడు భక్తుడిలా ప్రవర్తిస్తాడు; మోసగాళ్ల మధ్య మోసగాడిలా కనిపిస్తాడు.
బాలో బాలేషు వృద్ధేషు వృద్ధో వీరేషు వీర్యవాన్ । యువా యౌవనవృత్తేషు దుఃఖితేషు తు దుఃఖితః
పిల్లల మధ్య పిల్లవాడిలా, వృద్ధుల మధ్య వృద్ధుడిలా, వీరుల మధ్య ధైర్యవంతుడిగా, యువకుల మధ్య యువకుడిలా, బాధపడేవారి మధ్య బాధపడేవాడిలా ఉంటాడు.
ప్రవృత్తవాక్పుణ్యకథో దైన్యాద్ అపగతాశయః । ధీరధీర్ ఉదితానన్దః పేశలః పుణ్యకీర్తనః
అతడు మంచితనాన్ని గురించి స్పష్టంగా మాట్లాడతాడు; అతని హృదయం ఎప్పుడూ నిరాశ లేకుండా ఉంటుంది. స్థిరమైనవాడు, జ్ఞానవంతుడు, ఆనందంగా ఉంటాడు; మృదువుగా, సద్గుణాలను ప్రశంసిస్తూ ఉంటాడు.
ప్రాజ్ఞః ప్రసన్నమధురః పూర్ణస్ సుప్రతిభోదయః । నిరస్తఖేదదౌర్గత్యస్ సర్వస్మిన్ స్నిగ్ధబాన్ధవః
బుద్ధిమంతుడు, ఆనందంగా, మధురంగా మాట్లాడేవాడు, సంపూర్ణమైన జ్ఞానంతో ఉంటాడు. అతనికి అలసట, దురదృష్టం ఉండవు. ప్రతి ఒక్కరితో మైత్రీభావంతో, స్నేహపూర్వకంగా ఉంటాడు.
ఉదారచరితాకారస్ సమస్ సౌఖ్యమహోదధిః । సుస్నిగ్ధశ్ శీతలస్పర్శః పూర్ణశ్ చన్ద్ర ఇవోదితః
అతని స్వభావం, రూపం ఉదారంగా ఉంటాయి. అందరితో సమంగా ఉంటాడు. అతడు సుఖసముద్రంలా, ఎంతో మృదువుగా, చల్లని స్పర్శతో, పూర్ణ చంద్రుడిలా ప్రకాశిస్తాడు.
న తస్య సుకృతేనార్థో న భోగైర్ న చ కర్మభిః । న దుష్కృతైర్ న భోగానాం సన్త్యాగేన న బన్ధుభిః
అతనికి మంచి పనుల వల్ల, అనుభవాల వల్ల, కార్యాల వల్ల, చెడు పనుల వల్ల, అనుభవాలను వదిలిపెట్టినందువల్ల, బంధువుల వల్ల ఏ ప్రయోజనం ఉండదు.