యద్ ఉపగతస్ సుగతః పరం ప్రధానం యద్ ఉపగతో ధ్రువతాం నృపశ్ చ కశ్చిత్ । యద్ ఉపగతాః పదమ్ ఉత్తమం మహాన్తః ప్రయతనకర్మతరోర్ మహాఫలం తత్
మహానుభావులు పొందిన పరమ స్థితి, కొంతమంది రాజులు చేరుకున్న స్థిరత్వం, గొప్పవారు పొందిన ఉత్తమ లక్ష్యం—ఇవి అన్నీ ప్రయత్నం అనే వృక్షానికి ఫలితాలు.
బ్రహ్మణస్ సముపాయాన్తి జగన్తీమాని రాఘవ । స్థైర్యం యాన్త్య్ అవివేకేన శామ్యన్త్య్ అఙ్గ వివేకతః
ఓ రాఘవా, ఈ లోకాలు బ్రహ్మం నుండి ఉద్భవిస్తాయి. అవి వివేకం లేకపోవడం వల్ల స్థిరంగా ఉంటాయి. కానీ, ప్రియమైనవాడా, వివేకంతో అవి శాంతిస్తాయి.
జగజ్జాలజలావర్తవృత్తయో బ్రహ్మవారిధౌ । సఙ్ఖ్యాతుం కేన శక్యన్తే భాసాం చ త్రసరేణవః
బ్రహ్మమయ సముద్రంలో ఈ జగత్తుల వలయాలు ఎన్ని ఉంటాయో, లేదా వెలుగుకిరణాలు ధూళిపాటికలవంటి ఎన్నెన్ని ఉంటాయో, వాటిని ఎవరు లెక్కపెట్టగలరు?
అసమ్యక్ప్రేక్షణం విద్ధి కారణం జగతస్ స్థితౌ । సంసారశాన్తావ్ ఏకాన్తకారణం సమ్యగీక్షణమ్
ఈ లోకం నిలిచిపోవడానికి కారణం తప్పుడు దృష్టి అని తెలుసుకో. సంసార బాధలు పోవడానికి ఒక్క నిజమైన దృష్టే అసలైన కారణం.
అయం హి రామ దుష్పారో ఘోరస్ సంసారసాగరః । వినా యుక్తిప్రయత్నాభ్యామ్ అస్మాన్ నామ న తీర్యతే
ఓ రామా, ఈ సంసార సముద్రం దాటి పోవడం చాలా కష్టం, భయంకరంగా కూడా ఉంది. యుక్తి, ప్రయత్నం లేకుండా దీన్ని దాటి వెళ్లడం అసాధ్యం.
అయం హి సాగరః పూర్ణో మోహామ్బుభరపూరితః । అగాధమరణావర్తః కల్లోలాకులకోటరః
ఈ సముద్రం పూర్తిగా మాయ అనే నీటితో నిండిపోయింది. ఇది లోతు లేని మరణపు చక్రాల్లో మునిగిపోయి, ఎప్పుడూ అలలు ఎగిసిపడే గుహలతో కలుషితమై ఉంది.
ప్రభ్రమత్పుణ్యదిణ్డీరో జ్వలన్నరకవాడవః । తృష్ణావిలోలలహరిర్ మనోజలమతఙ్గజః
ఇది పుణ్యపు డప్పుల శబ్దంతో ఉలికిపడుతోంది, నరకాగ్ని ఇక్కడ మండుతోంది, తృష్ణ వల్ల అలలు ఎప్పుడూ కదులుతున్నాయి, మనస్సు ఏనుగు లాగా నీళ్లలో అల్లాడుతోంది.
ఆలీనజీవితసరిద్ భోగరత్నసముద్గకః । క్రుద్ధరోగోరగాకీర్ణ ఇన్ద్రియగ్రాహఘర్ఘరః
ఇందులో జీవితం అనే నదులు లోపల కలిసిపోయాయి, అనుభవాల రత్నాలు దాగిపోయాయి, కోపంతో ఉన్న వ్యాధి పాములు ఇందులో తిరుగుతున్నాయి, ఇంద్రియాలు మొసళ్ళలా గర్జిస్తూ కలకలం సృష్టిస్తున్నాయి.
పశ్యాస్మిన్ ప్రసృతా రామ వీచయశ్ చారుచఞ్చలాః । ఇమా ముగ్ధాఙ్గనానామ్న్యశ్ శిఖరాకర్షణక్షమాః
రామా! ఇందులో విస్తరించిన అలలు ఎంత అందంగా, చంచలంగా ఉన్నాయో చూడు. ఇవి అమాయకమైన స్త్రీల పేర్లుగా, పర్వత శిఖరాలను కూడా ఆకర్షించగల శక్తితో ఉన్నాయి.
ఛదశ్రీపద్మరాగాఢ్యా నేత్రనీలోత్పలాకులాః । దన్తముక్తాఫలాకీర్ణాస్ స్మితఫేనోపశోభితాః
వారి చెక్కలు పద్మరాగ రత్నాల మెరుపుతో అలంకరించబడి ఉంటాయి; వారి కళ్ళు నీలకమలాలతో నిండిపోయి ఉంటాయి; వారి పళ్ళు ముత్యాల్లా మెరిసిపోతుంటాయి, నవ్వులోని నురుగు వారి చిరునవ్వును మరింత అందంగా చేస్తుంది.
కేశేన్ద్రనీలవలయా భ్రూవిలాసతరఙ్గితాః । నితమ్బపులినస్ఫీతాః కణ్ఠకమ్బువిభూషితాః
వారి జుట్టు నీలమణుల వలయాలతో అలంకరించబడి ఉంటుంది; వారి కనుబొమ్మలు చలికాలపు అలలలా ఆడిపాడుతుంటాయి; వారి నడుము నదికరకుల్లా విస్తారంగా ఉంటుంది, వారి మెడ శంఖాకారమైన ఆభరణాలతో అలంకరించబడి ఉంటుంది.
లలాటమణిపట్టాఢ్యా విలాసగ్రాహసఙ్కులాః । కటాక్షలోలశఫరా వర్ణకాఞ్చనవాలుకాః
వారి నుదుటిపై రత్నాల పట్టీలు మెరిసిపోతుంటాయి; ప్రేమభరితమైన చూపులతో ఆ ప్రాంతం కదలాడుతూ ఉంటుంది; వారి పక్క చూపులు చురుకైన చేపల్లా తేలియాడుతుంటాయి; వారి చర్మం బంగారు మణిపిసరల్లా మెరిసిపోతుంది.
ఏవంవిలోలలహరీభీమాత్ సంసారసాగరాత్ । ఉత్తీర్యతే చేన్ మగ్నేన తత్ పరం పౌరుషం భవేత్
ఇలా అలలు ఎప్పుడూ కదిలే ఈ భయంకరమైన సంసారసముద్రాన్ని ఎవడు మునగకుండా దాటి వెళ్తాడో, అతడే నిజమైన ధైర్యవంతుడు.
సత్యాం ప్రజ్ఞామహానావి వివేకే సతి నావికే । సంసారసాగరాద్ అస్మాద్ యో న తీర్ణో ధిగ్ అస్తు తమ్
నిజమైన జ్ఞానం అనే గొప్ప నావ ఉండగా, వివేకం నావికుడిగా ఉన్నపుడు, ఈ సంసారసముద్రాన్ని దాటి పోనివాడిని ఎవరైనా చూసినా, అతడిని తిట్టక తప్పదు.
అపారావారమ్ ఆక్రమ్య ప్రమేయీకృత్య సర్వతః । సంసారాబ్ధిం గాహతే యస్ స ఏవ పురుషస్ స్మృతః
ఈ అపారమైన సంసారసముద్రాన్ని అన్ని విధాలా అంచనా వేసి, పూర్తిగా గ్రహించి, దానిలో దూకే వాడే నిజమైన మనిషిగా పరిగణించబడతాడు.
విచార్యార్యైస్ సహాలోక్య ధియా సంసారసాగరమ్ । ఏతస్మింస్ తదను క్రీడా శోభతే రామ నాన్యథా
రామా, జ్ఞానులు మరియు మంచివాళ్లతో కలిసి, బుద్ధితో ఈ సంసారసముద్రాన్ని పరిశీలించిన తర్వాత మాత్రమే, ఇందులో ఆటవిడుపు నిజంగా అందంగా ఉంటుంది; లేకపోతే కాదు.
ఇహ భవ్యో భవాన్ సాధో విచారపరయా ధియా । త్వయా యూనైవ యేనాయం సంసారః ప్రవిచార్యతే
ఇక్కడ నీవు నిజంగా ధన్యుడవు ఓ సద్గుణసంపన్నుడా! ఎందుకంటే విచారణలో నిమగ్నమైన మనస్సుతో, నువ్వు యవ్వనంలోనే ఈ సంసారాన్ని లోతుగా పరిశీలించావు.
భవాన్ ఇవ విచార్యాదౌ సంసారమ్ అతికాన్తయా । మత్యా యో గాహతే లోకే నేహాసౌ పరిమజ్జతి
నీవు మొదటగా ఆలోచించి, ఈ లోకంలో ఉన్న అనిత్యమైన జీవనాన్ని స్పష్టంగా తెలుసుకొని దాటి పోయినట్టు, ఎవరు వివేకంతో ఈ లోకంలో ప్రవేశిస్తారో వారు దానిలో చిక్కుకోరు.
పూర్వం ధియా విచార్యైతే భోగా భోగిభయప్రదాః । భోక్తవ్యాశ్ చరమం రామ గరుడేనేవ పన్నగాః
ముందుగా ఆలోచిస్తే, ఈ అనుభవాలు అనుభవించేవారికి భయాన్ని కలిగిస్తాయని తెలుస్తుంది. అయినా రామా, చివరికి అవి అనుభవించాల్సిందే — అది గరుడుడు పాములను తినడం లాంటిది.
విచార్య తత్త్వమ్ ఆలోక్య సేవ్యన్తే యా విభూతయః । తా ఉదర్కోదయా జన్తోశ్ శేషా దుఃఖాయ కేవలమ్
తత్వాన్ని తెలుసుకొని, ఆలోచించి అనుసరించిన సంపదలు మంచిని కలిగిస్తాయి. మిగతావి జీవికి కేవలం బాధను మాత్రమే ఇస్తాయి.
బలం బుద్ధిశ్ చ తేజశ్ చ దృష్టతత్త్వస్య వర్ధతే । సవసన్తస్య వృక్షస్య సౌన్దర్యాద్యా గుణా ఇవ
నిజాన్ని గ్రహించినవారిలో బలం, బుద్ధి, తేజస్సు పెరుగుతాయి. అది బాగా పెరిగిన వృక్షంలో అందం వంటి గుణాలు పెరగడం లాంటిది.
ఘనరసాయనపూరణశీతయా విమలయా సమయా సతతం ధియా । శిశిరరశ్మిర్ ఇవాతివిరాజతే విదితవేద్యసుఖం రఘునన్దన
ఓ రఘునందన, మనస్సు ఎప్పుడూ నిర్మలమైన, చల్లదనాన్ని పంచే, పోషకమైన జ్ఞానంతో నిండిపోయి ఉంటే, అది చంద్రుని శీతల కిరణాల్లా ప్రకాశిస్తుంది. అప్పుడు తెలిసిన జ్ఞానానందం మనసులో వెలుగుతుంది.
సమాసేన మునే భూయో దృష్టతత్త్వచమత్కృతిమ్ । కథయోదారవృత్తాన్తే కస్ తే వచసి తృప్యతి
ఓ మునీశ్వరా, నిజస్వరూపాన్ని గ్రహించిన వాడి అద్భుతాన్ని మళ్లీ సంక్షిప్తంగా చెప్పండి. మీ గొప్ప మాటలకు ఎవరైనా తృప్తిపడగలరా?
జీవన్ముక్తస్య బహుధా కథితం లక్షణం మయా । భూయో ఽపి చ మహాబాహో కథ్యమానమ్ ఇదం శృణు
జీవన్ముక్తుని లక్షణాలను నేను ఎన్నో విధాలుగా వివరించాను. అయినా, ఓ మహాబాహూ, ఇప్పుడు నేను మరికొంత చెబుతున్నాను, వినండి.
సుషుప్తవద్ ఇదం నిత్యం పశ్యత్య్ అపగతైషణః । అసద్రూపం ఇవాసక్తస్ సర్వత్రాఖిలమ్ ఆత్మవాన్
ఆత్మజ్ఞాని ఎప్పుడూ అన్ని విషయాలను నిద్రలో ఉన్నట్టు, కోరికలేని మనసుతో చూస్తాడు. అతడు ఎక్కడైనా, ఏదైనా అసత్యమైందిగా భావించి, ఎటు చూసినా తనలోనే స్థిరంగా ఉంటాడు.
కైవల్యమ్ ఇవ సమ్ప్రాప్తః పరిసుప్తమనా ఇవ । ఘూర్ణమాన ఇవానన్దీ తిష్ఠత్య్ అధిగతాత్మదృక్
తనంతట తాను ఉన్నట్టుగా, మనసు లోతుగా నిద్రపోయినట్టు, ఆనందంతో ఊగిపోతున్నట్టు, తన దృష్టి అంతర్ముఖంగా స్థిరంగా ఉండే వాడు అలా నిలబడతాడు.
న దత్తమ్ అప్య్ ఉపాదత్తే గృహీతమ్ అపి పాణినా । అన్తర్ముఖతయోదాత్తరూపయా సమయా ధియా
ఎవరైనా ఇచ్చినదాన్ని తీసుకోడు, చేతితో పట్టుకున్నదాన్ని కూడా తనదిగా భావించడు; మనసు లోపలికి లీనమై ఉన్నవాడిగా, ఉన్నతమైన ధ్యానంతో ఉంటాడు.
యన్త్రపుత్రకసఞ్చార ఇతీమం జనతాక్రమమ్ । అన్తస్సంలీనయా దృష్ట్యా పశ్యన్ హసతి శాన్తధీః
ఈ జనసమూహాన్ని యంత్రాల్లా కదిలే బొమ్మల్లాగా చూస్తూ, తన దృష్టి లోపలే లీనమై, ప్రశాంతమైన మనసుతో నవ్వుతాడు.
నాపేక్షతే భవిష్యచ్ చ వర్తమానే న తిష్ఠతి । న సంస్మరత్య్ అతీతం చ సర్వమ్ ఏవ కరోతి చ
భవిష్యత్తులో ఏమీ ఆశించడు, ప్రస్తుతంలో కూడా లీనమై ఉండడు, గతాన్ని గుర్తు చేసుకోడు, అయినా అన్ని పనులు చేస్తూ ఉంటాడు.
సుప్తః ప్రబుద్ధో భవతి ప్రబుద్ధో ఽపి చ సుప్తవత్ । సర్వకర్మకరో ఽప్య్ అన్తర్ న కరోతీవ కిఞ్చన
నిద్రలో ఉన్నప్పుడు ఆయన మేలుకున్నవాడవుతాడు; మేలుకున్నప్పటికీ ఆయన నిద్రలో ఉన్నవాడిలా ఉంటాడు. బయట అన్ని పనులు చేస్తున్నా, లోపల ఆయన ఏమి చేయడం లేదనిపిస్తుంది.