నీరాగా నిరుపాసఙ్గా జీవన్ముక్తా మహాధియః । సమ్భవన్తీహ బహవస్ సుహోత్రజనకా ఇవ
రాగం, ఆసక్తి లేని, జీవించగానే ముక్తి పొందిన మహానుభావులు ఈ లోకంలో చాలామందే ఉన్నారు. సుహోత్రుడు, జనకుడు లాంటి వారు కూడా అటువంటివారే.
తస్మాత్ త్వమ్ అపి వై రామ వివేకోదితధీరధీః । జీవన్ముక్తో విహర భోస్ సమలోష్టాశ్మకాఞ్చనః
కాబట్టి రామా, నీవు కూడా వివేకంతో ప్రకాశించిన మనస్సుతో, మట్టి, రాయి, బంగారం అన్నీ సమంగా చూసే జీవన్ముక్తుడిగా ఈ లోకంలో సంచరించు.
ద్వివిధా ముక్తతా లోకే విద్యతే దేహధారిణామ్ । సదేహైకా విదేహాన్యా విభాగో ఽయం తయోశ్ శృణు
ఈ లోకంలో శరీరం ఉన్నవారికి రెండు విధాల ముక్తి ఉంది. ఒకటి శరీరంతో, మరొకటి శరీరం లేకుండా. ఈ రెండింటి మధ్య తేడా ఏమిటో విను.
అసంసఙ్గాత్ పదార్థానాం మనశ్శాన్తిర్ హి ముక్తతా । సత్య్ అసత్య్ అపి దేహే సా సమ్భవత్య్ అనఘాకృతే
విషయాల పట్ల ఆసక్తి లేకుండా ఉండటం వల్ల మనస్సు ప్రశాంతమవుతుంది. అదే నిజమైన విముక్తి. శరీరం నిజమైనదా, కాదా అన్నది ముఖ్యం కాదు; ఎవరి కార్యాలు పవిత్రంగా ఉంటాయో, వారిలో ఈ ప్రశాంతత కలుగుతుంది.
స్నేహసఙ్క్షయమ్ ఏవాఙ్గ విదుః కైవల్యమ్ ఉత్తమాః । తత్ సమ్భవతి దేహస్య భావే చాభావ ఏవ చ
ప్రియమైనవాడా, మేధావులు అనురాగం పూర్తిగా పోవడమే ఏకాంతమని అంటారు. ఇది శరీరం ఉన్నా, లేకపోయినా కలుగుతుంది.
యో జీవతి గతస్నేహం స జీవన్ముక్త ఉచ్యతే । సస్నేహజీవితో బద్ధో ముక్త ఏవ తృతీయకః
ఎవరైనా అనురాగం లేకుండా జీవిస్తే, వారిని జీవన్ముక్తుడు అంటారు. అనురాగంతో జీవించే వారు బంధనంలో ఉంటారు. మూడవవాడు మాత్రం నిజంగా విముక్తుడు.
యత్నో యత్నేన కర్తవ్యో మోక్షార్థం యుక్తిపూర్వకమ్ । యత్నయుక్తివిహీనస్య గోష్పదం దుస్తరం భవేత్
విముక్తి కోసం శ్రద్ధతో, వివేకంతో ప్రయత్నం చేయాలి. ప్రయత్నం, వివేకం లేని వారికి గేదె కాలి ముద్రను దాటి పోవడమే కష్టమవుతుంది.
న త్వ్ అనధ్యవసాయస్య దుఃఖాయ విపులాత్మనే । ఆత్మా పరవశః కార్యో మోహమ్ ఆశ్రిత్య కేవలమ్
ధృడనిశ్చయం లేని, మనస్సు విస్తృతంగా ఉండి బాధపడుతున్నవాడికి, తన ఆత్మ తన చేతిలో ఉండదు. అలాంటి వాడు మాయకు లోనై, పరాధీనుడవుతాడు.
సుమహద్ ధైర్యమ్ ఆలమ్బ్య మనసా వ్యవసాయినా । విచారయాత్మనాత్మానమ్ ఆత్మనశ్ చిరసిద్ధయే
బలమైన ధైర్యాన్ని ఆశ్రయించి, స్థిరమైన మనస్సుతో, మనిషి తన ఆత్మను తానే పరిశీలిస్తూ, శాశ్వతమైన సంపూర్ణతను సాధించాలి.
వితతాధ్యవసాయస్య జగద్ భవతి గోష్పదమ్ । విహతాధ్యవసాయస్య గోష్పదం వై జగద్ భవేత్
ధృడమైన సంకల్పం ఉన్నవాడికి ఈ లోకం ఆవు పాదంలో నీటి తుంపర లాంటిదే. కాని సంకల్పం లేకపోతే అదే లోకం అతనికి పెద్దదిగా, భయంకరంగా అనిపిస్తుంది.
యద్ ఉపగతస్ సుగతః పరం ప్రధానం యద్ ఉపగతో ధ్రువతాం నృపశ్ చ కశ్చిత్ । యద్ ఉపగతాః పదమ్ ఉత్తమం మహాన్తః ప్రయతనకర్మతరోర్ మహాఫలం తత్
మహానుభావులు పొందిన పరమ స్థితి, కొంతమంది రాజులు చేరుకున్న స్థిరత్వం, గొప్పవారు పొందిన ఉత్తమ లక్ష్యం—ఇవి అన్నీ ప్రయత్నం అనే వృక్షానికి ఫలితాలు.
బ్రహ్మణస్ సముపాయాన్తి జగన్తీమాని రాఘవ । స్థైర్యం యాన్త్య్ అవివేకేన శామ్యన్త్య్ అఙ్గ వివేకతః
ఓ రాఘవా, ఈ లోకాలు బ్రహ్మం నుండి ఉద్భవిస్తాయి. అవి వివేకం లేకపోవడం వల్ల స్థిరంగా ఉంటాయి. కానీ, ప్రియమైనవాడా, వివేకంతో అవి శాంతిస్తాయి.
జగజ్జాలజలావర్తవృత్తయో బ్రహ్మవారిధౌ । సఙ్ఖ్యాతుం కేన శక్యన్తే భాసాం చ త్రసరేణవః
బ్రహ్మమయ సముద్రంలో ఈ జగత్తుల వలయాలు ఎన్ని ఉంటాయో, లేదా వెలుగుకిరణాలు ధూళిపాటికలవంటి ఎన్నెన్ని ఉంటాయో, వాటిని ఎవరు లెక్కపెట్టగలరు?
అసమ్యక్ప్రేక్షణం విద్ధి కారణం జగతస్ స్థితౌ । సంసారశాన్తావ్ ఏకాన్తకారణం సమ్యగీక్షణమ్
ఈ లోకం నిలిచిపోవడానికి కారణం తప్పుడు దృష్టి అని తెలుసుకో. సంసార బాధలు పోవడానికి ఒక్క నిజమైన దృష్టే అసలైన కారణం.
అయం హి రామ దుష్పారో ఘోరస్ సంసారసాగరః । వినా యుక్తిప్రయత్నాభ్యామ్ అస్మాన్ నామ న తీర్యతే
ఓ రామా, ఈ సంసార సముద్రం దాటి పోవడం చాలా కష్టం, భయంకరంగా కూడా ఉంది. యుక్తి, ప్రయత్నం లేకుండా దీన్ని దాటి వెళ్లడం అసాధ్యం.
అయం హి సాగరః పూర్ణో మోహామ్బుభరపూరితః । అగాధమరణావర్తః కల్లోలాకులకోటరః
ఈ సముద్రం పూర్తిగా మాయ అనే నీటితో నిండిపోయింది. ఇది లోతు లేని మరణపు చక్రాల్లో మునిగిపోయి, ఎప్పుడూ అలలు ఎగిసిపడే గుహలతో కలుషితమై ఉంది.
ప్రభ్రమత్పుణ్యదిణ్డీరో జ్వలన్నరకవాడవః । తృష్ణావిలోలలహరిర్ మనోజలమతఙ్గజః
ఇది పుణ్యపు డప్పుల శబ్దంతో ఉలికిపడుతోంది, నరకాగ్ని ఇక్కడ మండుతోంది, తృష్ణ వల్ల అలలు ఎప్పుడూ కదులుతున్నాయి, మనస్సు ఏనుగు లాగా నీళ్లలో అల్లాడుతోంది.
ఆలీనజీవితసరిద్ భోగరత్నసముద్గకః । క్రుద్ధరోగోరగాకీర్ణ ఇన్ద్రియగ్రాహఘర్ఘరః
ఇందులో జీవితం అనే నదులు లోపల కలిసిపోయాయి, అనుభవాల రత్నాలు దాగిపోయాయి, కోపంతో ఉన్న వ్యాధి పాములు ఇందులో తిరుగుతున్నాయి, ఇంద్రియాలు మొసళ్ళలా గర్జిస్తూ కలకలం సృష్టిస్తున్నాయి.
పశ్యాస్మిన్ ప్రసృతా రామ వీచయశ్ చారుచఞ్చలాః । ఇమా ముగ్ధాఙ్గనానామ్న్యశ్ శిఖరాకర్షణక్షమాః
రామా! ఇందులో విస్తరించిన అలలు ఎంత అందంగా, చంచలంగా ఉన్నాయో చూడు. ఇవి అమాయకమైన స్త్రీల పేర్లుగా, పర్వత శిఖరాలను కూడా ఆకర్షించగల శక్తితో ఉన్నాయి.
ఛదశ్రీపద్మరాగాఢ్యా నేత్రనీలోత్పలాకులాః । దన్తముక్తాఫలాకీర్ణాస్ స్మితఫేనోపశోభితాః
వారి చెక్కలు పద్మరాగ రత్నాల మెరుపుతో అలంకరించబడి ఉంటాయి; వారి కళ్ళు నీలకమలాలతో నిండిపోయి ఉంటాయి; వారి పళ్ళు ముత్యాల్లా మెరిసిపోతుంటాయి, నవ్వులోని నురుగు వారి చిరునవ్వును మరింత అందంగా చేస్తుంది.
కేశేన్ద్రనీలవలయా భ్రూవిలాసతరఙ్గితాః । నితమ్బపులినస్ఫీతాః కణ్ఠకమ్బువిభూషితాః
వారి జుట్టు నీలమణుల వలయాలతో అలంకరించబడి ఉంటుంది; వారి కనుబొమ్మలు చలికాలపు అలలలా ఆడిపాడుతుంటాయి; వారి నడుము నదికరకుల్లా విస్తారంగా ఉంటుంది, వారి మెడ శంఖాకారమైన ఆభరణాలతో అలంకరించబడి ఉంటుంది.
లలాటమణిపట్టాఢ్యా విలాసగ్రాహసఙ్కులాః । కటాక్షలోలశఫరా వర్ణకాఞ్చనవాలుకాః
వారి నుదుటిపై రత్నాల పట్టీలు మెరిసిపోతుంటాయి; ప్రేమభరితమైన చూపులతో ఆ ప్రాంతం కదలాడుతూ ఉంటుంది; వారి పక్క చూపులు చురుకైన చేపల్లా తేలియాడుతుంటాయి; వారి చర్మం బంగారు మణిపిసరల్లా మెరిసిపోతుంది.
ఏవంవిలోలలహరీభీమాత్ సంసారసాగరాత్ । ఉత్తీర్యతే చేన్ మగ్నేన తత్ పరం పౌరుషం భవేత్
ఇలా అలలు ఎప్పుడూ కదిలే ఈ భయంకరమైన సంసారసముద్రాన్ని ఎవడు మునగకుండా దాటి వెళ్తాడో, అతడే నిజమైన ధైర్యవంతుడు.
సత్యాం ప్రజ్ఞామహానావి వివేకే సతి నావికే । సంసారసాగరాద్ అస్మాద్ యో న తీర్ణో ధిగ్ అస్తు తమ్
నిజమైన జ్ఞానం అనే గొప్ప నావ ఉండగా, వివేకం నావికుడిగా ఉన్నపుడు, ఈ సంసారసముద్రాన్ని దాటి పోనివాడిని ఎవరైనా చూసినా, అతడిని తిట్టక తప్పదు.
అపారావారమ్ ఆక్రమ్య ప్రమేయీకృత్య సర్వతః । సంసారాబ్ధిం గాహతే యస్ స ఏవ పురుషస్ స్మృతః
ఈ అపారమైన సంసారసముద్రాన్ని అన్ని విధాలా అంచనా వేసి, పూర్తిగా గ్రహించి, దానిలో దూకే వాడే నిజమైన మనిషిగా పరిగణించబడతాడు.
విచార్యార్యైస్ సహాలోక్య ధియా సంసారసాగరమ్ । ఏతస్మింస్ తదను క్రీడా శోభతే రామ నాన్యథా
రామా, జ్ఞానులు మరియు మంచివాళ్లతో కలిసి, బుద్ధితో ఈ సంసారసముద్రాన్ని పరిశీలించిన తర్వాత మాత్రమే, ఇందులో ఆటవిడుపు నిజంగా అందంగా ఉంటుంది; లేకపోతే కాదు.
ఇహ భవ్యో భవాన్ సాధో విచారపరయా ధియా । త్వయా యూనైవ యేనాయం సంసారః ప్రవిచార్యతే
ఇక్కడ నీవు నిజంగా ధన్యుడవు ఓ సద్గుణసంపన్నుడా! ఎందుకంటే విచారణలో నిమగ్నమైన మనస్సుతో, నువ్వు యవ్వనంలోనే ఈ సంసారాన్ని లోతుగా పరిశీలించావు.
భవాన్ ఇవ విచార్యాదౌ సంసారమ్ అతికాన్తయా । మత్యా యో గాహతే లోకే నేహాసౌ పరిమజ్జతి
నీవు మొదటగా ఆలోచించి, ఈ లోకంలో ఉన్న అనిత్యమైన జీవనాన్ని స్పష్టంగా తెలుసుకొని దాటి పోయినట్టు, ఎవరు వివేకంతో ఈ లోకంలో ప్రవేశిస్తారో వారు దానిలో చిక్కుకోరు.
పూర్వం ధియా విచార్యైతే భోగా భోగిభయప్రదాః । భోక్తవ్యాశ్ చరమం రామ గరుడేనేవ పన్నగాః
ముందుగా ఆలోచిస్తే, ఈ అనుభవాలు అనుభవించేవారికి భయాన్ని కలిగిస్తాయని తెలుస్తుంది. అయినా రామా, చివరికి అవి అనుభవించాల్సిందే — అది గరుడుడు పాములను తినడం లాంటిది.
విచార్య తత్త్వమ్ ఆలోక్య సేవ్యన్తే యా విభూతయః । తా ఉదర్కోదయా జన్తోశ్ శేషా దుఃఖాయ కేవలమ్
తత్వాన్ని తెలుసుకొని, ఆలోచించి అనుసరించిన సంపదలు మంచిని కలిగిస్తాయి. మిగతావి జీవికి కేవలం బాధను మాత్రమే ఇస్తాయి.