అయుక్తే యుక్తతా యుక్త్యా ప్రేక్ష్యమాణా ప్రదృశ్యతే । పాపస్య హి భయాల్ లోకో ధర్మే రామ ప్రవర్తతే
అనుచితమైనదానిలో కూడా యుక్తి ద్వారా యుక్తత కనిపిస్తుంది; రామా, పాపానికి భయపడి ప్రజలు ధర్మ మార్గంలో నడుస్తారు.
అసత్యే సత్యతా సాధో శాశ్వతీ పరిలక్ష్యతే । శూన్యేన ధ్యానయోగేన శాశ్వతం పదమ్ ఆప్యతే
ఓ మహాత్మా, అసత్యంలో కూడా శాశ్వతమైన నిజత్వం కనిపిస్తుంది. శూన్యభావంలో ధ్యానం చేసి, ఆలోచనలన్నీ విడిచిపెట్టి, నిత్యమైన స్థితిని పొందవచ్చు.
యన్ నాస్తి తద్ ఉదేత్య్ ఆశు దేశకాలవిలాసతః । శశకాశ్ శృఙ్గవన్తో హి దృశ్యన్తే శమ్బరస్థితౌ
ఏది లేనిది, అది కూడా దేశకాల ప్రభావంతో త్వరగా కనిపిస్తుంది. ఎడారి మాయలో కొమ్ములున్న కుందేళ్లు కనిపించడమే ఇందుకు ఉదాహరణ.
యే వజ్రసారాస్ సుదృఢా దృశ్యన్తే తే క్షయం గతాః । కల్పస్యాన్తే యథేన్ద్వర్కధరాబ్ధివిబుధాద్రయః
వజ్రంలా గట్టి వారు, ఎంత బలమైన వారైనా, చివరకు నశించిపోతారు. యుగాంతంలో చంద్రుడు, సూర్యుడు, భూమి, సముద్రం, దేవతలు, పర్వతాలు కూడా అంతే.
ఇతి పశ్యన్ మహాబాహో భావాభావభవక్రమమ్ । హర్షామర్షవిషాదేహాస్ సన్త్యజ్య సమతాం వ్రజ
ఈ విధంగా, ఓ బలవంతుడా, ఉనికి, లేనివి, మార్పు అన్నిటినీ గమనిస్తూ, ఆనందం, కోపం, విషాదం అన్నీ విడిచిపెట్టి సమత్వాన్ని పొందు.
అసత్ సద్ అవభాతీహ సద్ అసచ్ చాపి దృశ్యతే । ఆస్థానాస్థే పరిత్యజ్య తేనాశు సమతాం వ్రజ
ఇక్కడ అసత్యం నిజంగా కనిపిస్తుంది, నిజం కూడా అసత్యంగా అనిపిస్తుంది. అందుకే, ఆకర్షణా-ద్వేషాలను వదిలేసి, త్వరగా సమభావాన్ని పొందు.
ముక్తౌ రాఘవ లోకే ఽస్మిన్ న ప్రాప్తిస్ సమ్భవత్య్ అలమ్ । అప్రవృత్త్యా వివేకస్య మగ్నా హి జనకోటయః
ఓ రాఘవా, ఈ లోకంలో వివేకం లేకుండా విముక్తి లభించదు. ఎందుకంటే, వివేకం లేకపోవడం వల్ల అనేక జనులు మాయలో మునిగిపోతున్నారు.
ముక్తౌ రాఘవ లోకే ఽస్మిన్ ప్రాప్తిర్ అస్తి సదైవ హి । ప్రవృత్త్యా హి వివేకస్య ముక్తాశ్ చ జనకోటయః
ఓ రాఘవా, ఈ లోకంలో వివేకంతో విముక్తి ఎప్పుడూ సాధ్యమే. ఎందుకంటే, వివేకం ఉన్నవారు అనేక మంది విముక్తులయ్యారు.
ప్రవివేకావివేకాభ్యాం సులభాలభ్యతాం గతా । ముక్తిర్ మనఃక్షయప్రాప్త్యా వివేకం తేన దీపయ
వివేకం ఉంటే విముక్తి సులభంగా లభిస్తుంది, లేకపోతే కష్టంగా ఉంటుంది. అందుకే, మనస్సు లయమవగానే వివేకాన్ని వెలిగించు.
ఆత్మావలోకనే యత్నః కర్తవ్యో భూతిమ్ ఇచ్ఛతా । సర్వదుఃఖశిరశ్ఛేద ఆత్మాలోకేన జాయతే
సంపదను కోరుకునే వాడు తనలోని ఆత్మను పరిశీలించడానికి ప్రయత్నించాలి. ఎందుకంటే ఆత్మజ్యోతితో అన్ని బాధలకు మూలమైన దుఃఖం పూర్తిగా తొలగిపోతుంది.
నీరాగా నిరుపాసఙ్గా జీవన్ముక్తా మహాధియః । సమ్భవన్తీహ బహవస్ సుహోత్రజనకా ఇవ
రాగం, ఆసక్తి లేని, జీవించగానే ముక్తి పొందిన మహానుభావులు ఈ లోకంలో చాలామందే ఉన్నారు. సుహోత్రుడు, జనకుడు లాంటి వారు కూడా అటువంటివారే.
తస్మాత్ త్వమ్ అపి వై రామ వివేకోదితధీరధీః । జీవన్ముక్తో విహర భోస్ సమలోష్టాశ్మకాఞ్చనః
కాబట్టి రామా, నీవు కూడా వివేకంతో ప్రకాశించిన మనస్సుతో, మట్టి, రాయి, బంగారం అన్నీ సమంగా చూసే జీవన్ముక్తుడిగా ఈ లోకంలో సంచరించు.
ద్వివిధా ముక్తతా లోకే విద్యతే దేహధారిణామ్ । సదేహైకా విదేహాన్యా విభాగో ఽయం తయోశ్ శృణు
ఈ లోకంలో శరీరం ఉన్నవారికి రెండు విధాల ముక్తి ఉంది. ఒకటి శరీరంతో, మరొకటి శరీరం లేకుండా. ఈ రెండింటి మధ్య తేడా ఏమిటో విను.
అసంసఙ్గాత్ పదార్థానాం మనశ్శాన్తిర్ హి ముక్తతా । సత్య్ అసత్య్ అపి దేహే సా సమ్భవత్య్ అనఘాకృతే
విషయాల పట్ల ఆసక్తి లేకుండా ఉండటం వల్ల మనస్సు ప్రశాంతమవుతుంది. అదే నిజమైన విముక్తి. శరీరం నిజమైనదా, కాదా అన్నది ముఖ్యం కాదు; ఎవరి కార్యాలు పవిత్రంగా ఉంటాయో, వారిలో ఈ ప్రశాంతత కలుగుతుంది.
స్నేహసఙ్క్షయమ్ ఏవాఙ్గ విదుః కైవల్యమ్ ఉత్తమాః । తత్ సమ్భవతి దేహస్య భావే చాభావ ఏవ చ
ప్రియమైనవాడా, మేధావులు అనురాగం పూర్తిగా పోవడమే ఏకాంతమని అంటారు. ఇది శరీరం ఉన్నా, లేకపోయినా కలుగుతుంది.
యో జీవతి గతస్నేహం స జీవన్ముక్త ఉచ్యతే । సస్నేహజీవితో బద్ధో ముక్త ఏవ తృతీయకః
ఎవరైనా అనురాగం లేకుండా జీవిస్తే, వారిని జీవన్ముక్తుడు అంటారు. అనురాగంతో జీవించే వారు బంధనంలో ఉంటారు. మూడవవాడు మాత్రం నిజంగా విముక్తుడు.
యత్నో యత్నేన కర్తవ్యో మోక్షార్థం యుక్తిపూర్వకమ్ । యత్నయుక్తివిహీనస్య గోష్పదం దుస్తరం భవేత్
విముక్తి కోసం శ్రద్ధతో, వివేకంతో ప్రయత్నం చేయాలి. ప్రయత్నం, వివేకం లేని వారికి గేదె కాలి ముద్రను దాటి పోవడమే కష్టమవుతుంది.
న త్వ్ అనధ్యవసాయస్య దుఃఖాయ విపులాత్మనే । ఆత్మా పరవశః కార్యో మోహమ్ ఆశ్రిత్య కేవలమ్
ధృడనిశ్చయం లేని, మనస్సు విస్తృతంగా ఉండి బాధపడుతున్నవాడికి, తన ఆత్మ తన చేతిలో ఉండదు. అలాంటి వాడు మాయకు లోనై, పరాధీనుడవుతాడు.
సుమహద్ ధైర్యమ్ ఆలమ్బ్య మనసా వ్యవసాయినా । విచారయాత్మనాత్మానమ్ ఆత్మనశ్ చిరసిద్ధయే
బలమైన ధైర్యాన్ని ఆశ్రయించి, స్థిరమైన మనస్సుతో, మనిషి తన ఆత్మను తానే పరిశీలిస్తూ, శాశ్వతమైన సంపూర్ణతను సాధించాలి.
వితతాధ్యవసాయస్య జగద్ భవతి గోష్పదమ్ । విహతాధ్యవసాయస్య గోష్పదం వై జగద్ భవేత్
ధృడమైన సంకల్పం ఉన్నవాడికి ఈ లోకం ఆవు పాదంలో నీటి తుంపర లాంటిదే. కాని సంకల్పం లేకపోతే అదే లోకం అతనికి పెద్దదిగా, భయంకరంగా అనిపిస్తుంది.
యద్ ఉపగతస్ సుగతః పరం ప్రధానం యద్ ఉపగతో ధ్రువతాం నృపశ్ చ కశ్చిత్ । యద్ ఉపగతాః పదమ్ ఉత్తమం మహాన్తః ప్రయతనకర్మతరోర్ మహాఫలం తత్
మహానుభావులు పొందిన పరమ స్థితి, కొంతమంది రాజులు చేరుకున్న స్థిరత్వం, గొప్పవారు పొందిన ఉత్తమ లక్ష్యం—ఇవి అన్నీ ప్రయత్నం అనే వృక్షానికి ఫలితాలు.
బ్రహ్మణస్ సముపాయాన్తి జగన్తీమాని రాఘవ । స్థైర్యం యాన్త్య్ అవివేకేన శామ్యన్త్య్ అఙ్గ వివేకతః
ఓ రాఘవా, ఈ లోకాలు బ్రహ్మం నుండి ఉద్భవిస్తాయి. అవి వివేకం లేకపోవడం వల్ల స్థిరంగా ఉంటాయి. కానీ, ప్రియమైనవాడా, వివేకంతో అవి శాంతిస్తాయి.
జగజ్జాలజలావర్తవృత్తయో బ్రహ్మవారిధౌ । సఙ్ఖ్యాతుం కేన శక్యన్తే భాసాం చ త్రసరేణవః
బ్రహ్మమయ సముద్రంలో ఈ జగత్తుల వలయాలు ఎన్ని ఉంటాయో, లేదా వెలుగుకిరణాలు ధూళిపాటికలవంటి ఎన్నెన్ని ఉంటాయో, వాటిని ఎవరు లెక్కపెట్టగలరు?
అసమ్యక్ప్రేక్షణం విద్ధి కారణం జగతస్ స్థితౌ । సంసారశాన్తావ్ ఏకాన్తకారణం సమ్యగీక్షణమ్
ఈ లోకం నిలిచిపోవడానికి కారణం తప్పుడు దృష్టి అని తెలుసుకో. సంసార బాధలు పోవడానికి ఒక్క నిజమైన దృష్టే అసలైన కారణం.
అయం హి రామ దుష్పారో ఘోరస్ సంసారసాగరః । వినా యుక్తిప్రయత్నాభ్యామ్ అస్మాన్ నామ న తీర్యతే
ఓ రామా, ఈ సంసార సముద్రం దాటి పోవడం చాలా కష్టం, భయంకరంగా కూడా ఉంది. యుక్తి, ప్రయత్నం లేకుండా దీన్ని దాటి వెళ్లడం అసాధ్యం.
అయం హి సాగరః పూర్ణో మోహామ్బుభరపూరితః । అగాధమరణావర్తః కల్లోలాకులకోటరః
ఈ సముద్రం పూర్తిగా మాయ అనే నీటితో నిండిపోయింది. ఇది లోతు లేని మరణపు చక్రాల్లో మునిగిపోయి, ఎప్పుడూ అలలు ఎగిసిపడే గుహలతో కలుషితమై ఉంది.
ప్రభ్రమత్పుణ్యదిణ్డీరో జ్వలన్నరకవాడవః । తృష్ణావిలోలలహరిర్ మనోజలమతఙ్గజః
ఇది పుణ్యపు డప్పుల శబ్దంతో ఉలికిపడుతోంది, నరకాగ్ని ఇక్కడ మండుతోంది, తృష్ణ వల్ల అలలు ఎప్పుడూ కదులుతున్నాయి, మనస్సు ఏనుగు లాగా నీళ్లలో అల్లాడుతోంది.
ఆలీనజీవితసరిద్ భోగరత్నసముద్గకః । క్రుద్ధరోగోరగాకీర్ణ ఇన్ద్రియగ్రాహఘర్ఘరః
ఇందులో జీవితం అనే నదులు లోపల కలిసిపోయాయి, అనుభవాల రత్నాలు దాగిపోయాయి, కోపంతో ఉన్న వ్యాధి పాములు ఇందులో తిరుగుతున్నాయి, ఇంద్రియాలు మొసళ్ళలా గర్జిస్తూ కలకలం సృష్టిస్తున్నాయి.
పశ్యాస్మిన్ ప్రసృతా రామ వీచయశ్ చారుచఞ్చలాః । ఇమా ముగ్ధాఙ్గనానామ్న్యశ్ శిఖరాకర్షణక్షమాః
రామా! ఇందులో విస్తరించిన అలలు ఎంత అందంగా, చంచలంగా ఉన్నాయో చూడు. ఇవి అమాయకమైన స్త్రీల పేర్లుగా, పర్వత శిఖరాలను కూడా ఆకర్షించగల శక్తితో ఉన్నాయి.
ఛదశ్రీపద్మరాగాఢ్యా నేత్రనీలోత్పలాకులాః । దన్తముక్తాఫలాకీర్ణాస్ స్మితఫేనోపశోభితాః
వారి చెక్కలు పద్మరాగ రత్నాల మెరుపుతో అలంకరించబడి ఉంటాయి; వారి కళ్ళు నీలకమలాలతో నిండిపోయి ఉంటాయి; వారి పళ్ళు ముత్యాల్లా మెరిసిపోతుంటాయి, నవ్వులోని నురుగు వారి చిరునవ్వును మరింత అందంగా చేస్తుంది.