పరమం బోధమ్ ఆసాద్య కేచిత్ కాననమ్ ఆగతాః । యథా భృగుభరద్వాజవిశ్వామిత్రసహాదయః
కొంతమంది పరమ జ్ఞానం పొంది, భృగు, భరద్వాజ, విశ్వామిత్రుడు మరియు ఇతరుల్లా అరణ్యంలోకి వెళ్ళిపోయారు.
కేచిత్ రాజ్యేషు తిష్ఠన్తి చ్ఛత్త్రచామరమాలితాః । యథా జనకశర్యాతిమాన్ధాతృమగధాదయః
కొంతమంది జనకుడు, శర్యాతి, మంధాత, మగధదేశాధిపతులు లాంటివారు రాజ్యంలోనే ఉండి, గొడుగులు, చామరాలు ధరించి ఉంటారు.
కేచిద్ వ్యోమని తిష్ఠన్తి ధిష్ణ్యచక్రాన్తరస్థితాః । యథా బృహస్పత్యుశనశ్చన్ద్రసూర్యమునీశ్వరాః
కొంతమంది బృహస్పతి, ఉశన, చంద్రుడు, సూర్యుడు, మహర్షులు లాంటివారు ఆకాశంలో, లోకాల్లోని స్థలాల్లో నివసిస్తున్నారు.
కేచిత్ సురపదం యాతా విమానావలిమ్ ఆస్థితాః । యథాగ్నివాయువరుణయమతుమ్బురునారదాః
కొంతమంది దేవతల లోకానికి చేరుకొని, ఆకాశంలో విమానాలలో నివసిస్తున్నారు. అగ్ని, వాయువు, వరుణుడు, యముడు, తుంబురు, నారదుడు లాంటి వారు అలాంటి స్థితిలో ఉన్నారు.
కేచిత్ పాతాలకుహరే జీవన్ముక్తా వ్యవస్థితాః । యథా బడిసుహోత్రాన్ధప్రహ్లాదహ్లాదపూర్వకాః
కొంతమంది జీవన్ముక్తులు పాతాళంలోని గుహల్లో స్థిరంగా ఉన్నారు. బడి, సుహోత్ర, అంధుడు, ప్రహ్లాదుడు, హ్లాదుడు, పూర్వకుడు లాంటి వారు అలా ఉన్నారు.
తిర్యగ్యోనిష్వ్ అపి సదా వర్తన్తే కృతబుద్ధయః । దేవయోనిష్వ్ అపి ప్రాజ్ఞ వర్తన్తే మూర్ఖబుద్ధయః
తెలివైన వారు జంతు జన్మల్లోనూ ఎప్పుడూ ఉంటారు. అలాగే, దేవతలలో కూడా మూర్ఖులు ఉంటారు.
సర్వం సర్వేణ సర్వత్ర సర్వథా సర్వదైవ హి । సమ్భవత్య్ ఏవ సర్వాత్మన్య్ ఆత్మనాత్మస్వరూపిణి
ప్రతి వస్తువు, ప్రతిచోట, ప్రతిసారి, ప్రతిరూపంలో, ఎప్పుడూ, సర్వవ్యాప్తమైన ఆత్మలోనే ఉద్భవిస్తుంది. అదే నిజమైన ఆత్మ స్వరూపం.
విధేర్ విచిత్రా నియతిర్ అనన్తారమ్భమన్థరా । సన్నివేశాంశవైచిత్ర్యాత్ సర్వం సర్వత్ర దృశ్యతే
విధి యొక్క ఆశ్చర్యకరమైన క్రమం, ప్రారంభంలో మెల్లగా సాగుతూ అనంతంగా ఉండేది, ఎన్నో విధాలుగా ఏర్పాట్లు ఉన్నందున ప్రతి చోటా, ప్రతి వస్తువులో కనిపిస్తుంది.
విధిర్ దైవం విభుర్ ధాతా సర్వేశశ్ శివ ఈశ్వరః । ఇతి నామభిర్ ఆత్మాన్తః ప్రత్యక్చేతన ఉచ్యతే
విధి, దైవం, అన్నిటినీ వ్యాపించినది, సృష్టికర్త, సమస్తానికి అధిపతి, శివుడు, ఈశ్వరుడు — ఇవన్నీ పేర్లతో అంతరాత్మ, లోపలి చైతన్యం అనే అర్థంలో చెప్పబడుతుంది.
అస్త్య్ అవస్తుని వస్త్వ్ అన్తః కాఞ్చనం సికతాస్వ్ ఇవ । అస్తి వస్తున్య్ అవస్త్వ్ అన్తర్ మలం హేమకణేష్వ్ ఇవ
నిజం కానిదానిలో కొంత నిజం ఉంటుంది, అది ఇసుకలో బంగారం ఉన్నట్లే; నిజమైనదానిలో కొంత అశుద్ధి ఉంటుంది, అది బంగారు రేణువుల్లో మలినం ఉన్నట్లే.
అయుక్తే యుక్తతా యుక్త్యా ప్రేక్ష్యమాణా ప్రదృశ్యతే । పాపస్య హి భయాల్ లోకో ధర్మే రామ ప్రవర్తతే
అనుచితమైనదానిలో కూడా యుక్తి ద్వారా యుక్తత కనిపిస్తుంది; రామా, పాపానికి భయపడి ప్రజలు ధర్మ మార్గంలో నడుస్తారు.
అసత్యే సత్యతా సాధో శాశ్వతీ పరిలక్ష్యతే । శూన్యేన ధ్యానయోగేన శాశ్వతం పదమ్ ఆప్యతే
ఓ మహాత్మా, అసత్యంలో కూడా శాశ్వతమైన నిజత్వం కనిపిస్తుంది. శూన్యభావంలో ధ్యానం చేసి, ఆలోచనలన్నీ విడిచిపెట్టి, నిత్యమైన స్థితిని పొందవచ్చు.
యన్ నాస్తి తద్ ఉదేత్య్ ఆశు దేశకాలవిలాసతః । శశకాశ్ శృఙ్గవన్తో హి దృశ్యన్తే శమ్బరస్థితౌ
ఏది లేనిది, అది కూడా దేశకాల ప్రభావంతో త్వరగా కనిపిస్తుంది. ఎడారి మాయలో కొమ్ములున్న కుందేళ్లు కనిపించడమే ఇందుకు ఉదాహరణ.
యే వజ్రసారాస్ సుదృఢా దృశ్యన్తే తే క్షయం గతాః । కల్పస్యాన్తే యథేన్ద్వర్కధరాబ్ధివిబుధాద్రయః
వజ్రంలా గట్టి వారు, ఎంత బలమైన వారైనా, చివరకు నశించిపోతారు. యుగాంతంలో చంద్రుడు, సూర్యుడు, భూమి, సముద్రం, దేవతలు, పర్వతాలు కూడా అంతే.
ఇతి పశ్యన్ మహాబాహో భావాభావభవక్రమమ్ । హర్షామర్షవిషాదేహాస్ సన్త్యజ్య సమతాం వ్రజ
ఈ విధంగా, ఓ బలవంతుడా, ఉనికి, లేనివి, మార్పు అన్నిటినీ గమనిస్తూ, ఆనందం, కోపం, విషాదం అన్నీ విడిచిపెట్టి సమత్వాన్ని పొందు.
అసత్ సద్ అవభాతీహ సద్ అసచ్ చాపి దృశ్యతే । ఆస్థానాస్థే పరిత్యజ్య తేనాశు సమతాం వ్రజ
ఇక్కడ అసత్యం నిజంగా కనిపిస్తుంది, నిజం కూడా అసత్యంగా అనిపిస్తుంది. అందుకే, ఆకర్షణా-ద్వేషాలను వదిలేసి, త్వరగా సమభావాన్ని పొందు.
ముక్తౌ రాఘవ లోకే ఽస్మిన్ న ప్రాప్తిస్ సమ్భవత్య్ అలమ్ । అప్రవృత్త్యా వివేకస్య మగ్నా హి జనకోటయః
ఓ రాఘవా, ఈ లోకంలో వివేకం లేకుండా విముక్తి లభించదు. ఎందుకంటే, వివేకం లేకపోవడం వల్ల అనేక జనులు మాయలో మునిగిపోతున్నారు.
ముక్తౌ రాఘవ లోకే ఽస్మిన్ ప్రాప్తిర్ అస్తి సదైవ హి । ప్రవృత్త్యా హి వివేకస్య ముక్తాశ్ చ జనకోటయః
ఓ రాఘవా, ఈ లోకంలో వివేకంతో విముక్తి ఎప్పుడూ సాధ్యమే. ఎందుకంటే, వివేకం ఉన్నవారు అనేక మంది విముక్తులయ్యారు.
ప్రవివేకావివేకాభ్యాం సులభాలభ్యతాం గతా । ముక్తిర్ మనఃక్షయప్రాప్త్యా వివేకం తేన దీపయ
వివేకం ఉంటే విముక్తి సులభంగా లభిస్తుంది, లేకపోతే కష్టంగా ఉంటుంది. అందుకే, మనస్సు లయమవగానే వివేకాన్ని వెలిగించు.
ఆత్మావలోకనే యత్నః కర్తవ్యో భూతిమ్ ఇచ్ఛతా । సర్వదుఃఖశిరశ్ఛేద ఆత్మాలోకేన జాయతే
సంపదను కోరుకునే వాడు తనలోని ఆత్మను పరిశీలించడానికి ప్రయత్నించాలి. ఎందుకంటే ఆత్మజ్యోతితో అన్ని బాధలకు మూలమైన దుఃఖం పూర్తిగా తొలగిపోతుంది.
నీరాగా నిరుపాసఙ్గా జీవన్ముక్తా మహాధియః । సమ్భవన్తీహ బహవస్ సుహోత్రజనకా ఇవ
రాగం, ఆసక్తి లేని, జీవించగానే ముక్తి పొందిన మహానుభావులు ఈ లోకంలో చాలామందే ఉన్నారు. సుహోత్రుడు, జనకుడు లాంటి వారు కూడా అటువంటివారే.
తస్మాత్ త్వమ్ అపి వై రామ వివేకోదితధీరధీః । జీవన్ముక్తో విహర భోస్ సమలోష్టాశ్మకాఞ్చనః
కాబట్టి రామా, నీవు కూడా వివేకంతో ప్రకాశించిన మనస్సుతో, మట్టి, రాయి, బంగారం అన్నీ సమంగా చూసే జీవన్ముక్తుడిగా ఈ లోకంలో సంచరించు.
ద్వివిధా ముక్తతా లోకే విద్యతే దేహధారిణామ్ । సదేహైకా విదేహాన్యా విభాగో ఽయం తయోశ్ శృణు
ఈ లోకంలో శరీరం ఉన్నవారికి రెండు విధాల ముక్తి ఉంది. ఒకటి శరీరంతో, మరొకటి శరీరం లేకుండా. ఈ రెండింటి మధ్య తేడా ఏమిటో విను.
అసంసఙ్గాత్ పదార్థానాం మనశ్శాన్తిర్ హి ముక్తతా । సత్య్ అసత్య్ అపి దేహే సా సమ్భవత్య్ అనఘాకృతే
విషయాల పట్ల ఆసక్తి లేకుండా ఉండటం వల్ల మనస్సు ప్రశాంతమవుతుంది. అదే నిజమైన విముక్తి. శరీరం నిజమైనదా, కాదా అన్నది ముఖ్యం కాదు; ఎవరి కార్యాలు పవిత్రంగా ఉంటాయో, వారిలో ఈ ప్రశాంతత కలుగుతుంది.
స్నేహసఙ్క్షయమ్ ఏవాఙ్గ విదుః కైవల్యమ్ ఉత్తమాః । తత్ సమ్భవతి దేహస్య భావే చాభావ ఏవ చ
ప్రియమైనవాడా, మేధావులు అనురాగం పూర్తిగా పోవడమే ఏకాంతమని అంటారు. ఇది శరీరం ఉన్నా, లేకపోయినా కలుగుతుంది.
యో జీవతి గతస్నేహం స జీవన్ముక్త ఉచ్యతే । సస్నేహజీవితో బద్ధో ముక్త ఏవ తృతీయకః
ఎవరైనా అనురాగం లేకుండా జీవిస్తే, వారిని జీవన్ముక్తుడు అంటారు. అనురాగంతో జీవించే వారు బంధనంలో ఉంటారు. మూడవవాడు మాత్రం నిజంగా విముక్తుడు.
యత్నో యత్నేన కర్తవ్యో మోక్షార్థం యుక్తిపూర్వకమ్ । యత్నయుక్తివిహీనస్య గోష్పదం దుస్తరం భవేత్
విముక్తి కోసం శ్రద్ధతో, వివేకంతో ప్రయత్నం చేయాలి. ప్రయత్నం, వివేకం లేని వారికి గేదె కాలి ముద్రను దాటి పోవడమే కష్టమవుతుంది.
న త్వ్ అనధ్యవసాయస్య దుఃఖాయ విపులాత్మనే । ఆత్మా పరవశః కార్యో మోహమ్ ఆశ్రిత్య కేవలమ్
ధృడనిశ్చయం లేని, మనస్సు విస్తృతంగా ఉండి బాధపడుతున్నవాడికి, తన ఆత్మ తన చేతిలో ఉండదు. అలాంటి వాడు మాయకు లోనై, పరాధీనుడవుతాడు.
సుమహద్ ధైర్యమ్ ఆలమ్బ్య మనసా వ్యవసాయినా । విచారయాత్మనాత్మానమ్ ఆత్మనశ్ చిరసిద్ధయే
బలమైన ధైర్యాన్ని ఆశ్రయించి, స్థిరమైన మనస్సుతో, మనిషి తన ఆత్మను తానే పరిశీలిస్తూ, శాశ్వతమైన సంపూర్ణతను సాధించాలి.
వితతాధ్యవసాయస్య జగద్ భవతి గోష్పదమ్ । విహతాధ్యవసాయస్య గోష్పదం వై జగద్ భవేత్
ధృడమైన సంకల్పం ఉన్నవాడికి ఈ లోకం ఆవు పాదంలో నీటి తుంపర లాంటిదే. కాని సంకల్పం లేకపోతే అదే లోకం అతనికి పెద్దదిగా, భయంకరంగా అనిపిస్తుంది.