జరామరణయుద్ధాదిద్వన్ద్వపఞ్జరలీలయా । చరతీహ చిరం కాలం ముక్తో ఽపి భగవాన్ హరిః
భగవంతుడు హరిదేవుడు, ముక్తుడైనా, వృద్ధాప్యం, మరణం, యుద్ధం వంటి ద్వంద్వాల పంజరంలో ఆటలాడుతూ, ఇక్కడ చాలా కాలం సంచరిస్తూ ఉంటాడు.
ముక్తేనాపి త్రినేత్రేణ సౌన్దర్యతరుమఞ్జరీ । దేహార్ధే ధార్యతే గౌరీ కాముకేనేవ కాముకీ
ముక్తుడు అయినా త్రినేత్రుడు తన శరీరంలో అర భాగంలో గౌరీని ఉంచుకున్నాడు. అది యెట్లా అంటే, ఒక ప్రేమికుడు తన ప్రియురాలిని, అందపు వృక్షంపై పుష్పాన్ని ఎలా ప్రేమగా ఉంచుకుంటాడో అలా.
ముక్తయాపి గలే బద్ధో గౌర్యా గౌరస్ త్రిలోచనః । సుశుద్ధ ఇవ ముక్తానాం గణశ్ శశికలామలః
ముక్తి పొందిన గౌరీ అయినా, తెల్లగా ఉన్న త్రినేత్రుని మెడలో బంధించింది. అది యెట్లా అంటే, ముత్యాల హారం నిష్కళంకమైన చంద్రుని చందమామను చుట్టినట్టు.
గుహో గహనధీర్ వీరస్ తారకాదిరణక్రమమ్ । ముక్తో ఽపి కృతవాన్ సర్వజ్ఞానరత్నైకసాగరః
గుహుడు, లోతైన మనస్సు కలవాడు, వీరుడు, ముక్తుడైనా, తారకాసురుని వంటి రాక్షసులను సంహరించాడు. ఎందుకంటే అతడు అన్ని జ్ఞాన రత్నాల సముద్రం.
భృఙ్గీశో రక్తమాంసం స్వం స్వమాత్రే ప్రవితీర్ణవాన్ । ముక్తయైవ ధియా రామ ధీరయా ధ్యానధౌతయా
భృంగీశుడు తన స్వంత రక్తమాంసాన్ని తల్లి కోసం సమర్పించాడు, ఓ రామా! అతని మనస్సు ధ్యానంతో శుద్ధి చెంది, ముక్తి భావంతో స్థిరంగా ఉండింది.
మునిర్ ముక్తస్వభావో ఽపి జగజ్జఙ్గలఖణ్డకమ్ । నారదో విజహారేమం లీలయా కార్యశీలయా
మహర్షి నారదుడు ముక్త స్వభావం కలవాడైనా, ఈ ప్రపంచాన్ని—జీవనమనే అడవిని—వదలకుండా, సరదాగా, పనిలో నిమగ్నమై ఇక్కడే ఉన్నాడు.
జీవన్ముక్తమనా మానీ విశ్వామిత్రస్ స్వయం ప్రభుః । వేదోక్తాం మఖనిర్మాణక్రియాం సమధితిష్ఠతి
విశ్వామిత్రుడు తన మనసులోనే జీవన్ముక్తుడై, స్వయంగా ప్రభువై, వేదాలలో చెప్పిన యజ్ఞకర్మలను తానే నిర్వహించాడు.
ధారయత్య్ అవనిం శేషః కరోత్య్ అర్కో దినావలీమ్ । యమో యమత్వం కురుతే జీవన్ముక్తతయైవ హి
శేషుడు భూమిని మోయడాన్ని, సూర్యుడు పగలు-రాత్రుల క్రమాన్ని సృష్టించడాన్ని, యముడు మరణదేవుడిగా తన పని చేయడాన్ని—all ఇవన్నీ జీవన్ముక్తులుగా చేస్తున్నారు.
అన్యే ఽప్య్ అస్మింస్ త్రిభువనే యక్షామరనరాసురాః । శతశో ముక్తతాం యాతాస్ సన్తస్ తిష్ఠన్తి సంసృతౌ
ఈ మూడు లోకాలలో యక్షులు, దేవతలు, మనుషులు, రాక్షసులు—వందలాది మంది ముక్తిని పొందినా, ఇంకా సంసారంలోనే ఉన్నారు.
సంస్థితా వ్యవహారేషు వివిధాచారధారిషు । అన్తరాశీతలాః కేచిత్ కేచిన్ మూఢాశ్ శిలాసమాః
కొంతమంది వివిధ ఆచారాలు పాటిస్తూ లోకవ్యవహారాల్లో నిమగ్నమై ఉంటారు. వారిలో కొందరు లోపల చల్లగా, ఆసక్తి లేకుండా ఉంటారు; మరికొందరు మూర్ఖుల్లా, రాళ్లలా కదలకుండా ఉంటారు.
పరమం బోధమ్ ఆసాద్య కేచిత్ కాననమ్ ఆగతాః । యథా భృగుభరద్వాజవిశ్వామిత్రసహాదయః
కొంతమంది పరమ జ్ఞానం పొంది, భృగు, భరద్వాజ, విశ్వామిత్రుడు మరియు ఇతరుల్లా అరణ్యంలోకి వెళ్ళిపోయారు.
కేచిత్ రాజ్యేషు తిష్ఠన్తి చ్ఛత్త్రచామరమాలితాః । యథా జనకశర్యాతిమాన్ధాతృమగధాదయః
కొంతమంది జనకుడు, శర్యాతి, మంధాత, మగధదేశాధిపతులు లాంటివారు రాజ్యంలోనే ఉండి, గొడుగులు, చామరాలు ధరించి ఉంటారు.
కేచిద్ వ్యోమని తిష్ఠన్తి ధిష్ణ్యచక్రాన్తరస్థితాః । యథా బృహస్పత్యుశనశ్చన్ద్రసూర్యమునీశ్వరాః
కొంతమంది బృహస్పతి, ఉశన, చంద్రుడు, సూర్యుడు, మహర్షులు లాంటివారు ఆకాశంలో, లోకాల్లోని స్థలాల్లో నివసిస్తున్నారు.
కేచిత్ సురపదం యాతా విమానావలిమ్ ఆస్థితాః । యథాగ్నివాయువరుణయమతుమ్బురునారదాః
కొంతమంది దేవతల లోకానికి చేరుకొని, ఆకాశంలో విమానాలలో నివసిస్తున్నారు. అగ్ని, వాయువు, వరుణుడు, యముడు, తుంబురు, నారదుడు లాంటి వారు అలాంటి స్థితిలో ఉన్నారు.
కేచిత్ పాతాలకుహరే జీవన్ముక్తా వ్యవస్థితాః । యథా బడిసుహోత్రాన్ధప్రహ్లాదహ్లాదపూర్వకాః
కొంతమంది జీవన్ముక్తులు పాతాళంలోని గుహల్లో స్థిరంగా ఉన్నారు. బడి, సుహోత్ర, అంధుడు, ప్రహ్లాదుడు, హ్లాదుడు, పూర్వకుడు లాంటి వారు అలా ఉన్నారు.
తిర్యగ్యోనిష్వ్ అపి సదా వర్తన్తే కృతబుద్ధయః । దేవయోనిష్వ్ అపి ప్రాజ్ఞ వర్తన్తే మూర్ఖబుద్ధయః
తెలివైన వారు జంతు జన్మల్లోనూ ఎప్పుడూ ఉంటారు. అలాగే, దేవతలలో కూడా మూర్ఖులు ఉంటారు.
సర్వం సర్వేణ సర్వత్ర సర్వథా సర్వదైవ హి । సమ్భవత్య్ ఏవ సర్వాత్మన్య్ ఆత్మనాత్మస్వరూపిణి
ప్రతి వస్తువు, ప్రతిచోట, ప్రతిసారి, ప్రతిరూపంలో, ఎప్పుడూ, సర్వవ్యాప్తమైన ఆత్మలోనే ఉద్భవిస్తుంది. అదే నిజమైన ఆత్మ స్వరూపం.
విధేర్ విచిత్రా నియతిర్ అనన్తారమ్భమన్థరా । సన్నివేశాంశవైచిత్ర్యాత్ సర్వం సర్వత్ర దృశ్యతే
విధి యొక్క ఆశ్చర్యకరమైన క్రమం, ప్రారంభంలో మెల్లగా సాగుతూ అనంతంగా ఉండేది, ఎన్నో విధాలుగా ఏర్పాట్లు ఉన్నందున ప్రతి చోటా, ప్రతి వస్తువులో కనిపిస్తుంది.
విధిర్ దైవం విభుర్ ధాతా సర్వేశశ్ శివ ఈశ్వరః । ఇతి నామభిర్ ఆత్మాన్తః ప్రత్యక్చేతన ఉచ్యతే
విధి, దైవం, అన్నిటినీ వ్యాపించినది, సృష్టికర్త, సమస్తానికి అధిపతి, శివుడు, ఈశ్వరుడు — ఇవన్నీ పేర్లతో అంతరాత్మ, లోపలి చైతన్యం అనే అర్థంలో చెప్పబడుతుంది.
అస్త్య్ అవస్తుని వస్త్వ్ అన్తః కాఞ్చనం సికతాస్వ్ ఇవ । అస్తి వస్తున్య్ అవస్త్వ్ అన్తర్ మలం హేమకణేష్వ్ ఇవ
నిజం కానిదానిలో కొంత నిజం ఉంటుంది, అది ఇసుకలో బంగారం ఉన్నట్లే; నిజమైనదానిలో కొంత అశుద్ధి ఉంటుంది, అది బంగారు రేణువుల్లో మలినం ఉన్నట్లే.
అయుక్తే యుక్తతా యుక్త్యా ప్రేక్ష్యమాణా ప్రదృశ్యతే । పాపస్య హి భయాల్ లోకో ధర్మే రామ ప్రవర్తతే
అనుచితమైనదానిలో కూడా యుక్తి ద్వారా యుక్తత కనిపిస్తుంది; రామా, పాపానికి భయపడి ప్రజలు ధర్మ మార్గంలో నడుస్తారు.
అసత్యే సత్యతా సాధో శాశ్వతీ పరిలక్ష్యతే । శూన్యేన ధ్యానయోగేన శాశ్వతం పదమ్ ఆప్యతే
ఓ మహాత్మా, అసత్యంలో కూడా శాశ్వతమైన నిజత్వం కనిపిస్తుంది. శూన్యభావంలో ధ్యానం చేసి, ఆలోచనలన్నీ విడిచిపెట్టి, నిత్యమైన స్థితిని పొందవచ్చు.
యన్ నాస్తి తద్ ఉదేత్య్ ఆశు దేశకాలవిలాసతః । శశకాశ్ శృఙ్గవన్తో హి దృశ్యన్తే శమ్బరస్థితౌ
ఏది లేనిది, అది కూడా దేశకాల ప్రభావంతో త్వరగా కనిపిస్తుంది. ఎడారి మాయలో కొమ్ములున్న కుందేళ్లు కనిపించడమే ఇందుకు ఉదాహరణ.
యే వజ్రసారాస్ సుదృఢా దృశ్యన్తే తే క్షయం గతాః । కల్పస్యాన్తే యథేన్ద్వర్కధరాబ్ధివిబుధాద్రయః
వజ్రంలా గట్టి వారు, ఎంత బలమైన వారైనా, చివరకు నశించిపోతారు. యుగాంతంలో చంద్రుడు, సూర్యుడు, భూమి, సముద్రం, దేవతలు, పర్వతాలు కూడా అంతే.
ఇతి పశ్యన్ మహాబాహో భావాభావభవక్రమమ్ । హర్షామర్షవిషాదేహాస్ సన్త్యజ్య సమతాం వ్రజ
ఈ విధంగా, ఓ బలవంతుడా, ఉనికి, లేనివి, మార్పు అన్నిటినీ గమనిస్తూ, ఆనందం, కోపం, విషాదం అన్నీ విడిచిపెట్టి సమత్వాన్ని పొందు.
అసత్ సద్ అవభాతీహ సద్ అసచ్ చాపి దృశ్యతే । ఆస్థానాస్థే పరిత్యజ్య తేనాశు సమతాం వ్రజ
ఇక్కడ అసత్యం నిజంగా కనిపిస్తుంది, నిజం కూడా అసత్యంగా అనిపిస్తుంది. అందుకే, ఆకర్షణా-ద్వేషాలను వదిలేసి, త్వరగా సమభావాన్ని పొందు.
ముక్తౌ రాఘవ లోకే ఽస్మిన్ న ప్రాప్తిస్ సమ్భవత్య్ అలమ్ । అప్రవృత్త్యా వివేకస్య మగ్నా హి జనకోటయః
ఓ రాఘవా, ఈ లోకంలో వివేకం లేకుండా విముక్తి లభించదు. ఎందుకంటే, వివేకం లేకపోవడం వల్ల అనేక జనులు మాయలో మునిగిపోతున్నారు.
ముక్తౌ రాఘవ లోకే ఽస్మిన్ ప్రాప్తిర్ అస్తి సదైవ హి । ప్రవృత్త్యా హి వివేకస్య ముక్తాశ్ చ జనకోటయః
ఓ రాఘవా, ఈ లోకంలో వివేకంతో విముక్తి ఎప్పుడూ సాధ్యమే. ఎందుకంటే, వివేకం ఉన్నవారు అనేక మంది విముక్తులయ్యారు.
ప్రవివేకావివేకాభ్యాం సులభాలభ్యతాం గతా । ముక్తిర్ మనఃక్షయప్రాప్త్యా వివేకం తేన దీపయ
వివేకం ఉంటే విముక్తి సులభంగా లభిస్తుంది, లేకపోతే కష్టంగా ఉంటుంది. అందుకే, మనస్సు లయమవగానే వివేకాన్ని వెలిగించు.
ఆత్మావలోకనే యత్నః కర్తవ్యో భూతిమ్ ఇచ్ఛతా । సర్వదుఃఖశిరశ్ఛేద ఆత్మాలోకేన జాయతే
సంపదను కోరుకునే వాడు తనలోని ఆత్మను పరిశీలించడానికి ప్రయత్నించాలి. ఎందుకంటే ఆత్మజ్యోతితో అన్ని బాధలకు మూలమైన దుఃఖం పూర్తిగా తొలగిపోతుంది.