వాసవాజౌ తనుత్యాగీ వృత్రో వితతమానసః । అన్తశ్శీతమనా మానీ చకార సురసఙ్గరమ్
ఇంద్రునికి శత్రువైన వృత్రుడు, తన శరీరాన్ని విడిచిపెట్టినా, విశాలమైన మనస్సుతో, లోపల చల్లగా, గర్వంగా ఉండి, దేవతలతో యుద్ధంలో పాల్గొన్నాడు.
కుర్వన్ దానవకార్యాణి పాతాలతలపాలకః । అనపాయం నిరాక్రోశం ప్రహ్లాదో హ్లాదమ్ ఆగతః
పాతాళ లోకాన్ని కాపాడే ప్రహ్లాదుడు, దానవుల పనులు చేస్తూ, ఎప్పటికీ తగ్గని, ఎవరూ భంగపర్చలేని ఆనందాన్ని పొందాడు.
శమ్బరైకపరో ఽప్య్ అన్తశ్ శమ్బరైకతయోదితః । సంసారశమ్బరం రామ శమ్బరస్ త్యక్తవాన్ ఇదమ్
శంభరుని మార్గాలకే పూర్తిగా అంకితుడై, అందరికీ అలాగే పేరుగాంచిన శంభరుడు, రామా, ఈ సంసార కలకలాన్ని వదిలేశాడు.
అసక్తబుద్ధిర్ హరిణా కుర్వన్ దానవసఙ్గరమ్ । పరాం సంవిదమ్ ఆసాద్య ముసలస్ త్యక్తవాంస్ తనుమ్
హరి తన మనసు ఏ విషయానికీ ఆసక్తి లేకుండా, దానవులతో యుద్ధం చేశాడు. పరమ జ్ఞానాన్ని పొందిన తరువాత, ముసలాన్ని ధరించిన ఆయన తన శరీరాన్ని వదిలిపెట్టాడు.
సర్వామరముఖం వహ్నిః క్రియాజాలపరో ఽప్య్ అతి । యజ్ఞలక్ష్మీం చిరం భోక్తుం ముక్త ఏవేహ తిష్ఠతి
అగ్ని దేవుడు అన్ని దేవతల ముందుండి, ఎన్నో యజ్ఞకర్మల్లో నిమగ్నమైనా, యజ్ఞఫలాన్ని ఎంతో కాలం ఆనందిస్తూ, ఇక్కడే స్వతంత్రంగా ఉంటాడు.
పీయమానస్ సురైస్ సర్వైస్ సోమస్ సమరసాశయః । క్వచిద్ ఏతి న సంసఙ్గమ్ ఆక్రాన్తో ఽప్య్ అమ్బరం యథా
సోమరసం అన్ని దేవతలు సేవించినా, యుద్ధమధ్యంలో ఉన్నా, ఎప్పుడూ ఏదితోనూ కలిసిపోదు; ఆకాశం ఎంత చీలినా, ఎప్పుడూ కలిసిపోని విధంగా ఉంటుంది.
బృహస్పతిర్ దేవగురుర్ దారార్థం చన్ద్రయోధ్య్ అపి । ఆచరన్ దివి చిత్రేహాముక్త ఏవ వ్యవస్థితః
బృహస్పతి దేవతల గురువు, తన భార్య కోసం చంద్రునితో వ్యవహరించినా, ఆకాశంలో అద్భుతమైన రూపంతో ఉన్నప్పటికీ, ఎప్పుడూ బంధనాలకు లోనవాడు కాదు.
శుక్రో ఽమ్బరతలోద్ద్యోతీ లబ్ధసర్వార్థపాలకః । నిర్వికారమతిః కాలం నయత్య్ అసురదైశికః
శుక్రుడు ఆకాశంలో ప్రకాశిస్తూ, అందరికీ కావలసిన వస్తువులను రక్షిస్తూ, అసురులకు గురువుగా, తన మనస్సు ఎప్పుడూ స్థిరంగా ఉంచుకొని కాలాన్ని గడుపుతాడు.
జగద్భూతగణాఙ్గాని చిరం సఞ్చారయన్న్ అపి । సర్వదా సర్వసఞ్చారీ ముక్త ఏవ సమీరణః
ఈ ప్రపంచంలోని అన్ని జీవుల భాగాలను ఎప్పుడూ కదిలిస్తూ, ఎక్కడైనా తిరుగుతూ, సమీరం ఎప్పుడూ స్వతంత్రంగా ఉంటుంది.
లోకాజవఞ్జవీభావే ప్రోద్వేగార్హో ఽప్య్ అఖిన్నధీః । బ్రహ్మా సమమనా రామ క్షపయత్య్ ఆయుర్ ఆయతమ్
రామా, లోకాలు ఎప్పటికప్పుడు మారుతూ ఉండినా, కలవరపడదగిన పరిస్థితుల్లోనూ బ్రహ్మదేవుడు తన మనస్సు అలసిపోకుండా, సమంగా ఉంచుకుని, తన దీర్ఘాయువును గడుపుతాడు.
జరామరణయుద్ధాదిద్వన్ద్వపఞ్జరలీలయా । చరతీహ చిరం కాలం ముక్తో ఽపి భగవాన్ హరిః
భగవంతుడు హరిదేవుడు, ముక్తుడైనా, వృద్ధాప్యం, మరణం, యుద్ధం వంటి ద్వంద్వాల పంజరంలో ఆటలాడుతూ, ఇక్కడ చాలా కాలం సంచరిస్తూ ఉంటాడు.
ముక్తేనాపి త్రినేత్రేణ సౌన్దర్యతరుమఞ్జరీ । దేహార్ధే ధార్యతే గౌరీ కాముకేనేవ కాముకీ
ముక్తుడు అయినా త్రినేత్రుడు తన శరీరంలో అర భాగంలో గౌరీని ఉంచుకున్నాడు. అది యెట్లా అంటే, ఒక ప్రేమికుడు తన ప్రియురాలిని, అందపు వృక్షంపై పుష్పాన్ని ఎలా ప్రేమగా ఉంచుకుంటాడో అలా.
ముక్తయాపి గలే బద్ధో గౌర్యా గౌరస్ త్రిలోచనః । సుశుద్ధ ఇవ ముక్తానాం గణశ్ శశికలామలః
ముక్తి పొందిన గౌరీ అయినా, తెల్లగా ఉన్న త్రినేత్రుని మెడలో బంధించింది. అది యెట్లా అంటే, ముత్యాల హారం నిష్కళంకమైన చంద్రుని చందమామను చుట్టినట్టు.
గుహో గహనధీర్ వీరస్ తారకాదిరణక్రమమ్ । ముక్తో ఽపి కృతవాన్ సర్వజ్ఞానరత్నైకసాగరః
గుహుడు, లోతైన మనస్సు కలవాడు, వీరుడు, ముక్తుడైనా, తారకాసురుని వంటి రాక్షసులను సంహరించాడు. ఎందుకంటే అతడు అన్ని జ్ఞాన రత్నాల సముద్రం.
భృఙ్గీశో రక్తమాంసం స్వం స్వమాత్రే ప్రవితీర్ణవాన్ । ముక్తయైవ ధియా రామ ధీరయా ధ్యానధౌతయా
భృంగీశుడు తన స్వంత రక్తమాంసాన్ని తల్లి కోసం సమర్పించాడు, ఓ రామా! అతని మనస్సు ధ్యానంతో శుద్ధి చెంది, ముక్తి భావంతో స్థిరంగా ఉండింది.
మునిర్ ముక్తస్వభావో ఽపి జగజ్జఙ్గలఖణ్డకమ్ । నారదో విజహారేమం లీలయా కార్యశీలయా
మహర్షి నారదుడు ముక్త స్వభావం కలవాడైనా, ఈ ప్రపంచాన్ని—జీవనమనే అడవిని—వదలకుండా, సరదాగా, పనిలో నిమగ్నమై ఇక్కడే ఉన్నాడు.
జీవన్ముక్తమనా మానీ విశ్వామిత్రస్ స్వయం ప్రభుః । వేదోక్తాం మఖనిర్మాణక్రియాం సమధితిష్ఠతి
విశ్వామిత్రుడు తన మనసులోనే జీవన్ముక్తుడై, స్వయంగా ప్రభువై, వేదాలలో చెప్పిన యజ్ఞకర్మలను తానే నిర్వహించాడు.
ధారయత్య్ అవనిం శేషః కరోత్య్ అర్కో దినావలీమ్ । యమో యమత్వం కురుతే జీవన్ముక్తతయైవ హి
శేషుడు భూమిని మోయడాన్ని, సూర్యుడు పగలు-రాత్రుల క్రమాన్ని సృష్టించడాన్ని, యముడు మరణదేవుడిగా తన పని చేయడాన్ని—all ఇవన్నీ జీవన్ముక్తులుగా చేస్తున్నారు.
అన్యే ఽప్య్ అస్మింస్ త్రిభువనే యక్షామరనరాసురాః । శతశో ముక్తతాం యాతాస్ సన్తస్ తిష్ఠన్తి సంసృతౌ
ఈ మూడు లోకాలలో యక్షులు, దేవతలు, మనుషులు, రాక్షసులు—వందలాది మంది ముక్తిని పొందినా, ఇంకా సంసారంలోనే ఉన్నారు.
సంస్థితా వ్యవహారేషు వివిధాచారధారిషు । అన్తరాశీతలాః కేచిత్ కేచిన్ మూఢాశ్ శిలాసమాః
కొంతమంది వివిధ ఆచారాలు పాటిస్తూ లోకవ్యవహారాల్లో నిమగ్నమై ఉంటారు. వారిలో కొందరు లోపల చల్లగా, ఆసక్తి లేకుండా ఉంటారు; మరికొందరు మూర్ఖుల్లా, రాళ్లలా కదలకుండా ఉంటారు.
పరమం బోధమ్ ఆసాద్య కేచిత్ కాననమ్ ఆగతాః । యథా భృగుభరద్వాజవిశ్వామిత్రసహాదయః
కొంతమంది పరమ జ్ఞానం పొంది, భృగు, భరద్వాజ, విశ్వామిత్రుడు మరియు ఇతరుల్లా అరణ్యంలోకి వెళ్ళిపోయారు.
కేచిత్ రాజ్యేషు తిష్ఠన్తి చ్ఛత్త్రచామరమాలితాః । యథా జనకశర్యాతిమాన్ధాతృమగధాదయః
కొంతమంది జనకుడు, శర్యాతి, మంధాత, మగధదేశాధిపతులు లాంటివారు రాజ్యంలోనే ఉండి, గొడుగులు, చామరాలు ధరించి ఉంటారు.
కేచిద్ వ్యోమని తిష్ఠన్తి ధిష్ణ్యచక్రాన్తరస్థితాః । యథా బృహస్పత్యుశనశ్చన్ద్రసూర్యమునీశ్వరాః
కొంతమంది బృహస్పతి, ఉశన, చంద్రుడు, సూర్యుడు, మహర్షులు లాంటివారు ఆకాశంలో, లోకాల్లోని స్థలాల్లో నివసిస్తున్నారు.
కేచిత్ సురపదం యాతా విమానావలిమ్ ఆస్థితాః । యథాగ్నివాయువరుణయమతుమ్బురునారదాః
కొంతమంది దేవతల లోకానికి చేరుకొని, ఆకాశంలో విమానాలలో నివసిస్తున్నారు. అగ్ని, వాయువు, వరుణుడు, యముడు, తుంబురు, నారదుడు లాంటి వారు అలాంటి స్థితిలో ఉన్నారు.
కేచిత్ పాతాలకుహరే జీవన్ముక్తా వ్యవస్థితాః । యథా బడిసుహోత్రాన్ధప్రహ్లాదహ్లాదపూర్వకాః
కొంతమంది జీవన్ముక్తులు పాతాళంలోని గుహల్లో స్థిరంగా ఉన్నారు. బడి, సుహోత్ర, అంధుడు, ప్రహ్లాదుడు, హ్లాదుడు, పూర్వకుడు లాంటి వారు అలా ఉన్నారు.
తిర్యగ్యోనిష్వ్ అపి సదా వర్తన్తే కృతబుద్ధయః । దేవయోనిష్వ్ అపి ప్రాజ్ఞ వర్తన్తే మూర్ఖబుద్ధయః
తెలివైన వారు జంతు జన్మల్లోనూ ఎప్పుడూ ఉంటారు. అలాగే, దేవతలలో కూడా మూర్ఖులు ఉంటారు.
సర్వం సర్వేణ సర్వత్ర సర్వథా సర్వదైవ హి । సమ్భవత్య్ ఏవ సర్వాత్మన్య్ ఆత్మనాత్మస్వరూపిణి
ప్రతి వస్తువు, ప్రతిచోట, ప్రతిసారి, ప్రతిరూపంలో, ఎప్పుడూ, సర్వవ్యాప్తమైన ఆత్మలోనే ఉద్భవిస్తుంది. అదే నిజమైన ఆత్మ స్వరూపం.
విధేర్ విచిత్రా నియతిర్ అనన్తారమ్భమన్థరా । సన్నివేశాంశవైచిత్ర్యాత్ సర్వం సర్వత్ర దృశ్యతే
విధి యొక్క ఆశ్చర్యకరమైన క్రమం, ప్రారంభంలో మెల్లగా సాగుతూ అనంతంగా ఉండేది, ఎన్నో విధాలుగా ఏర్పాట్లు ఉన్నందున ప్రతి చోటా, ప్రతి వస్తువులో కనిపిస్తుంది.
విధిర్ దైవం విభుర్ ధాతా సర్వేశశ్ శివ ఈశ్వరః । ఇతి నామభిర్ ఆత్మాన్తః ప్రత్యక్చేతన ఉచ్యతే
విధి, దైవం, అన్నిటినీ వ్యాపించినది, సృష్టికర్త, సమస్తానికి అధిపతి, శివుడు, ఈశ్వరుడు — ఇవన్నీ పేర్లతో అంతరాత్మ, లోపలి చైతన్యం అనే అర్థంలో చెప్పబడుతుంది.
అస్త్య్ అవస్తుని వస్త్వ్ అన్తః కాఞ్చనం సికతాస్వ్ ఇవ । అస్తి వస్తున్య్ అవస్త్వ్ అన్తర్ మలం హేమకణేష్వ్ ఇవ
నిజం కానిదానిలో కొంత నిజం ఉంటుంది, అది ఇసుకలో బంగారం ఉన్నట్లే; నిజమైనదానిలో కొంత అశుద్ధి ఉంటుంది, అది బంగారు రేణువుల్లో మలినం ఉన్నట్లే.