యథా సఙ్కల్పకాన్తేన భవత్య్ ఆనన్దమన్థరః । వధూలోకో వ్యసనవాన్ దుఃఖజాలైర్ న ఖేద్యతే
మనసులో ఊహించిన ప్రియుడితో వధువు ప్రపంచం మృదువుగా ఆనందంగా మారినట్లు, దురదృష్టంతో బాధపడేవాడు దుఃఖాల జాలాలతో బాధపడడు.
తథా విగలితావిద్యో వ్యవహారపరో ఽపి సన్ । సమ్యగ్దృష్టిసమాచారో ముదమ్ ఏత్య్ అన్తర్ ఆత్మనా
అలాగే, ఎవడు లోకవ్యవహారాల్లో నిమగ్నుడై ఉన్నా, అతని అజ్ఞానం తొలగిపోయి, సరిగ్గా చూడగలిగే దృష్టితో ఆచరిస్తే, అతనికి హృదయంలో ఆనందం కలుగుతుంది.
ఛిద్యతే న నికృత్తాఙ్గో గలదస్రుర్ న రోదితి । దహ్యతే న ప్రదగ్ధో ఽపి నష్టో ఽపి న వినశ్యతి
అతని అవయవాలు కోసినా, అతడు గాయపడడు; కన్నీళ్లు కారినా, అతడు ఏడవడు; కాల్చినా, అతడు దగ్ధుడవడు కాదు; పోయినా, అతడు నశించడు.
వ్యపగతసుఖదుఃఖసన్నిపాతో విధివిధురేష్వ్ అపి సఙ్కటేష్వ్ అఖిన్నః । నివసతు సదనే పురోత్తమే వా వితతగిరౌ విపినే తపోవనే వా
ఆనందం, దుఃఖం కలిసిపోవడం అతనిలో ఉండదు; ఎంతటి కఠిన పరిస్థితుల్లోనైనా అతడు మనసు తడబడడు. అతడు గొప్ప ఇల్లు అయినా, విస్తృతమైన కొండ మీదైనా, అడవిలోనైనా, తపోవనంలోనైనా నివసించవచ్చు.
జనకస్ సంస్థితో రాజ్యే వ్యవహారపరో ఽపి సన్ । విగతజ్వర ఏవాన్తర్ అనాకులమతిస్ సదా
జనకుడు తన రాజ్యంలో స్థిరంగా ఉండి, లోకవ్యవహారాల్లో నిమగ్నుడైనా, అతని లోపల ఎప్పుడూ ఆందోళన లేకుండా, మనస్సు ప్రశాంతంగా ఉంటుంది.
పితామహో దిలీపస్ తే సర్వారమ్భపరో ఽప్య్ అలమ్ । వీతరాగతయైవాన్తర్ బుభుజే మేదినీం చిరమ్
నీ పూర్వజుడు దిలీపుడు, ఎన్నో పనుల్లో నిమగ్నుడై ఉన్నా, లోపల మాత్రం అసక్తిగా ఉండి, ఈ భూమిని చాలా కాలం ఆనందంగా పాలించాడు.
జీవన్ముక్తాకృతిర్ నిత్యమ్ అజో రాజ్యమ్ అపాలయత్
అజుడు ఎప్పుడూ జీవన్ముక్తుడిగా ఉండి, తన రాజ్యాన్ని పాలించాడు.
విచిత్రబలయుద్ధేషు వ్యవహారేషు భూరిషు । మాన్ధాతా సుచిరం తిష్ఠంస్ త్యక్తవాన్ న పరం పదమ్
మంధాతుడు ఎన్నో యుద్ధాలు, అనేక వ్యవహారాల్లో నిమగ్నుడై ఎంతో కాలం ఉన్నా, పరమపదాన్ని విడిచిపెట్టలేదు.
బడిః పాతాలపీఠస్థః కుర్వన్ స్వాం దివసస్థితిమ్ । సదాత్యాగీ సదాసక్తో జీవన్ముక్తపదే స్థితః
బడి పాతాళంలో ఉన్న తన సింహాసనంపై కూర్చొని, ప్రతిరోజూ తన పనులు చేస్తూ, ఎప్పుడూ త్యాగంతో, ఎప్పుడూ ఆసక్తితో జీవన్ముక్తుడిగా నిలిచాడు.
నముచిర్ దానవాధీశో దేవద్వన్ద్వపరస్ సదా । నానాచారవిహారేషు క్వచిన్ నాన్తర్ అతప్యత
నముచి అనే దానవుల అధిపతి, దేవతలతో ఎప్పుడూ పోటీ భావంతో ఉండేవాడు. ఎన్నో రకాల ఆనందాలలో, కార్యాలలో పాల్గొన్నా, అతని మనసులో ఎప్పుడూ బాధ లేదు.
వాసవాజౌ తనుత్యాగీ వృత్రో వితతమానసః । అన్తశ్శీతమనా మానీ చకార సురసఙ్గరమ్
ఇంద్రునికి శత్రువైన వృత్రుడు, తన శరీరాన్ని విడిచిపెట్టినా, విశాలమైన మనస్సుతో, లోపల చల్లగా, గర్వంగా ఉండి, దేవతలతో యుద్ధంలో పాల్గొన్నాడు.
కుర్వన్ దానవకార్యాణి పాతాలతలపాలకః । అనపాయం నిరాక్రోశం ప్రహ్లాదో హ్లాదమ్ ఆగతః
పాతాళ లోకాన్ని కాపాడే ప్రహ్లాదుడు, దానవుల పనులు చేస్తూ, ఎప్పటికీ తగ్గని, ఎవరూ భంగపర్చలేని ఆనందాన్ని పొందాడు.
శమ్బరైకపరో ఽప్య్ అన్తశ్ శమ్బరైకతయోదితః । సంసారశమ్బరం రామ శమ్బరస్ త్యక్తవాన్ ఇదమ్
శంభరుని మార్గాలకే పూర్తిగా అంకితుడై, అందరికీ అలాగే పేరుగాంచిన శంభరుడు, రామా, ఈ సంసార కలకలాన్ని వదిలేశాడు.
అసక్తబుద్ధిర్ హరిణా కుర్వన్ దానవసఙ్గరమ్ । పరాం సంవిదమ్ ఆసాద్య ముసలస్ త్యక్తవాంస్ తనుమ్
హరి తన మనసు ఏ విషయానికీ ఆసక్తి లేకుండా, దానవులతో యుద్ధం చేశాడు. పరమ జ్ఞానాన్ని పొందిన తరువాత, ముసలాన్ని ధరించిన ఆయన తన శరీరాన్ని వదిలిపెట్టాడు.
సర్వామరముఖం వహ్నిః క్రియాజాలపరో ఽప్య్ అతి । యజ్ఞలక్ష్మీం చిరం భోక్తుం ముక్త ఏవేహ తిష్ఠతి
అగ్ని దేవుడు అన్ని దేవతల ముందుండి, ఎన్నో యజ్ఞకర్మల్లో నిమగ్నమైనా, యజ్ఞఫలాన్ని ఎంతో కాలం ఆనందిస్తూ, ఇక్కడే స్వతంత్రంగా ఉంటాడు.
పీయమానస్ సురైస్ సర్వైస్ సోమస్ సమరసాశయః । క్వచిద్ ఏతి న సంసఙ్గమ్ ఆక్రాన్తో ఽప్య్ అమ్బరం యథా
సోమరసం అన్ని దేవతలు సేవించినా, యుద్ధమధ్యంలో ఉన్నా, ఎప్పుడూ ఏదితోనూ కలిసిపోదు; ఆకాశం ఎంత చీలినా, ఎప్పుడూ కలిసిపోని విధంగా ఉంటుంది.
బృహస్పతిర్ దేవగురుర్ దారార్థం చన్ద్రయోధ్య్ అపి । ఆచరన్ దివి చిత్రేహాముక్త ఏవ వ్యవస్థితః
బృహస్పతి దేవతల గురువు, తన భార్య కోసం చంద్రునితో వ్యవహరించినా, ఆకాశంలో అద్భుతమైన రూపంతో ఉన్నప్పటికీ, ఎప్పుడూ బంధనాలకు లోనవాడు కాదు.
శుక్రో ఽమ్బరతలోద్ద్యోతీ లబ్ధసర్వార్థపాలకః । నిర్వికారమతిః కాలం నయత్య్ అసురదైశికః
శుక్రుడు ఆకాశంలో ప్రకాశిస్తూ, అందరికీ కావలసిన వస్తువులను రక్షిస్తూ, అసురులకు గురువుగా, తన మనస్సు ఎప్పుడూ స్థిరంగా ఉంచుకొని కాలాన్ని గడుపుతాడు.
జగద్భూతగణాఙ్గాని చిరం సఞ్చారయన్న్ అపి । సర్వదా సర్వసఞ్చారీ ముక్త ఏవ సమీరణః
ఈ ప్రపంచంలోని అన్ని జీవుల భాగాలను ఎప్పుడూ కదిలిస్తూ, ఎక్కడైనా తిరుగుతూ, సమీరం ఎప్పుడూ స్వతంత్రంగా ఉంటుంది.
లోకాజవఞ్జవీభావే ప్రోద్వేగార్హో ఽప్య్ అఖిన్నధీః । బ్రహ్మా సమమనా రామ క్షపయత్య్ ఆయుర్ ఆయతమ్
రామా, లోకాలు ఎప్పటికప్పుడు మారుతూ ఉండినా, కలవరపడదగిన పరిస్థితుల్లోనూ బ్రహ్మదేవుడు తన మనస్సు అలసిపోకుండా, సమంగా ఉంచుకుని, తన దీర్ఘాయువును గడుపుతాడు.
జరామరణయుద్ధాదిద్వన్ద్వపఞ్జరలీలయా । చరతీహ చిరం కాలం ముక్తో ఽపి భగవాన్ హరిః
భగవంతుడు హరిదేవుడు, ముక్తుడైనా, వృద్ధాప్యం, మరణం, యుద్ధం వంటి ద్వంద్వాల పంజరంలో ఆటలాడుతూ, ఇక్కడ చాలా కాలం సంచరిస్తూ ఉంటాడు.
ముక్తేనాపి త్రినేత్రేణ సౌన్దర్యతరుమఞ్జరీ । దేహార్ధే ధార్యతే గౌరీ కాముకేనేవ కాముకీ
ముక్తుడు అయినా త్రినేత్రుడు తన శరీరంలో అర భాగంలో గౌరీని ఉంచుకున్నాడు. అది యెట్లా అంటే, ఒక ప్రేమికుడు తన ప్రియురాలిని, అందపు వృక్షంపై పుష్పాన్ని ఎలా ప్రేమగా ఉంచుకుంటాడో అలా.
ముక్తయాపి గలే బద్ధో గౌర్యా గౌరస్ త్రిలోచనః । సుశుద్ధ ఇవ ముక్తానాం గణశ్ శశికలామలః
ముక్తి పొందిన గౌరీ అయినా, తెల్లగా ఉన్న త్రినేత్రుని మెడలో బంధించింది. అది యెట్లా అంటే, ముత్యాల హారం నిష్కళంకమైన చంద్రుని చందమామను చుట్టినట్టు.
గుహో గహనధీర్ వీరస్ తారకాదిరణక్రమమ్ । ముక్తో ఽపి కృతవాన్ సర్వజ్ఞానరత్నైకసాగరః
గుహుడు, లోతైన మనస్సు కలవాడు, వీరుడు, ముక్తుడైనా, తారకాసురుని వంటి రాక్షసులను సంహరించాడు. ఎందుకంటే అతడు అన్ని జ్ఞాన రత్నాల సముద్రం.
భృఙ్గీశో రక్తమాంసం స్వం స్వమాత్రే ప్రవితీర్ణవాన్ । ముక్తయైవ ధియా రామ ధీరయా ధ్యానధౌతయా
భృంగీశుడు తన స్వంత రక్తమాంసాన్ని తల్లి కోసం సమర్పించాడు, ఓ రామా! అతని మనస్సు ధ్యానంతో శుద్ధి చెంది, ముక్తి భావంతో స్థిరంగా ఉండింది.
మునిర్ ముక్తస్వభావో ఽపి జగజ్జఙ్గలఖణ్డకమ్ । నారదో విజహారేమం లీలయా కార్యశీలయా
మహర్షి నారదుడు ముక్త స్వభావం కలవాడైనా, ఈ ప్రపంచాన్ని—జీవనమనే అడవిని—వదలకుండా, సరదాగా, పనిలో నిమగ్నమై ఇక్కడే ఉన్నాడు.
జీవన్ముక్తమనా మానీ విశ్వామిత్రస్ స్వయం ప్రభుః । వేదోక్తాం మఖనిర్మాణక్రియాం సమధితిష్ఠతి
విశ్వామిత్రుడు తన మనసులోనే జీవన్ముక్తుడై, స్వయంగా ప్రభువై, వేదాలలో చెప్పిన యజ్ఞకర్మలను తానే నిర్వహించాడు.
ధారయత్య్ అవనిం శేషః కరోత్య్ అర్కో దినావలీమ్ । యమో యమత్వం కురుతే జీవన్ముక్తతయైవ హి
శేషుడు భూమిని మోయడాన్ని, సూర్యుడు పగలు-రాత్రుల క్రమాన్ని సృష్టించడాన్ని, యముడు మరణదేవుడిగా తన పని చేయడాన్ని—all ఇవన్నీ జీవన్ముక్తులుగా చేస్తున్నారు.
అన్యే ఽప్య్ అస్మింస్ త్రిభువనే యక్షామరనరాసురాః । శతశో ముక్తతాం యాతాస్ సన్తస్ తిష్ఠన్తి సంసృతౌ
ఈ మూడు లోకాలలో యక్షులు, దేవతలు, మనుషులు, రాక్షసులు—వందలాది మంది ముక్తిని పొందినా, ఇంకా సంసారంలోనే ఉన్నారు.
సంస్థితా వ్యవహారేషు వివిధాచారధారిషు । అన్తరాశీతలాః కేచిత్ కేచిన్ మూఢాశ్ శిలాసమాః
కొంతమంది వివిధ ఆచారాలు పాటిస్తూ లోకవ్యవహారాల్లో నిమగ్నమై ఉంటారు. వారిలో కొందరు లోపల చల్లగా, ఆసక్తి లేకుండా ఉంటారు; మరికొందరు మూర్ఖుల్లా, రాళ్లలా కదలకుండా ఉంటారు.