ప్రత్యక్షప్రముఖాన్ నిత్యం ప్రమాణాత్ పౌరుషః క్రమః । ఫలతో దృశ్యతే లోకే దేశాన్తరగమాదికః
ప్రత్యక్షం వంటి నమ్మదగిన మార్గాల ద్వారా ప్రయత్నం యొక్క క్రమం ఎప్పుడూ స్థిరంగా ఉంటుంది. ఈ లోకంలో దూర దేశాలకు వెళ్లడం వంటి ఫలితాలు కూడా ప్రయత్నం వల్లనే కనిపిస్తాయి.
భోక్తా తృప్యతి నాభోక్తా గన్తా గచ్ఛతి నాగతిః । వక్తా వక్తి న చావక్తా పౌరుషం సఫలం నృణామ్
తినేవాడు తృప్తి చెందుతాడు, తినని వాడు కాదు. వెళ్ళేవాడు గమ్యానికి చేరుతాడు, వెళ్ళని వాడు కాదు. మాట్లాడేవాడు మాట్లాడతాడు, మాట్లాడని వాడు కాదు. అందుకే, మనుషులకు ప్రయత్నమే ఫలితాన్ని ఇస్తుంది.
పౌరుషేణ దురన్తేభ్యస్ సఙ్కటేభ్యస్ సుబుద్ధయః । సముత్తరన్త్య్ అయత్నేన న తు మూకతయానయా
సుబుద్ధితో ఉన్నవారు, ఎంతటి కష్టమైన పరిస్థితులైనా, ప్రయత్నంతో సులభంగా దాటి పోతారు. నిశ్శబ్దంగా ఉండటం వల్ల మాత్రం ఎవరికీ ప్రయోజనం ఉండదు.
యో యో యథా ప్రయతతే స స తద్వత్ ఫలైకభాక్ । న తు తూష్ణీం స్థితేనేహ కేనచిత్ ప్రాప్యతే ఫలమ్
ఎవరైతే ఏ విధంగా ప్రయత్నిస్తారో, వారికి ఆ విధంగానే ఫలితం లభిస్తుంది. ఈ లోకంలో ఎవరు మౌనంగా కూర్చుంటారో, వారికి ఏ ఫలితమూ దక్కదు.
శుభేన పురుషార్థేన శుభమ్ ఆసాద్యతే ఫలమ్ । అశుభేనాశుభం రామ యథేచ్ఛసి తథా కురు
ధర్మబద్ధమైన ప్రయత్నం వల్ల మంచి ఫలితం వస్తుంది; అధర్మమైన ప్రయత్నం వల్ల చెడు ఫలితం వస్తుంది. రామా! నీవు కోరినట్లు చేయు.
పురుషార్థఫలప్రాప్తిర్ దేశకాలవశాద్ ఇహ । ప్రాప్తా చిరేణ శీఘ్రం వా యాసౌ దైవమ్ ఇతి స్మృతా
మనుష్యుని ప్రయత్నానికి ఫలితం ఎప్పుడు, ఎక్కడ వస్తుందో అది కాలం, స్థలంపై ఆధారపడి ఉంటుంది. ఆలస్యంగా వచ్చినా, త్వరగా వచ్చినా, దానినే విధి అంటారు.
న దైవం దృశ్యతే దృష్ట్యా న చ లోకాన్తరే స్థితమ్ । ఉక్తం దైవాభిధానేన స్వం లోకే కర్మణః ఫలమ్
దురదృష్టం మన కళ్లకు కనిపించదు, అది ఎక్కడో వేరే లోకంలో ఉండదు. మనం 'దురదృష్టం' అని పిలిచేది, ఈ లోకంలో మనమే చేసిన పనులకు వచ్చే ఫలితమే.
పురుషో జాయతే లోకే వర్ధతే క్షీయతే పునః । న తత్ర దృశ్యతే దైవం జరాయౌవనబాల్యవాన్
మనిషి ఈ లోకంలో పుట్టి, పెరిగి, మళ్లీ క్షీణిస్తాడు. ఇందులో బాల్యం, యవ్వనం, వృద్ధాప్యం ఏ దశలోనూ దురదృష్టం కనిపించదు.
దేశాద్ దేశాన్తరప్రాప్తిర్ హస్తస్థద్రవ్యధారణమ్ । వ్యాపారశ్ చ తథాఙ్గానాం పౌరుషేణ న దైవతః
ఒక చోటు నుంచి ఇంకో చోటుకు వెళ్లడం, చేతిలో వస్తువులు పట్టుకోవడం, అవయవాలు కదల్చడం—ఇవి అన్నీ మన ప్రయత్నంతో జరుగుతాయి, దురదృష్టంతో కాదు.
అర్థప్రాపకకార్యైకప్రయత్నపరతా బుధైః । ప్రోక్తా పౌరుషశబ్దేన సర్వమ్ ఆసాద్యతే ఽనయా
మనసులో ఉద్దేశించిన పనిని సాధించడానికి ఏకాగ్రంగా ప్రయత్నించడం 'పురుషార్థం' అని జ్ఞానులు అంటారు. దీని ద్వారా అన్నీ సాధించవచ్చు.
అనర్థప్రాప్తికార్యైకప్రయత్నపరతా తు యా । సోక్తా ప్రోన్మత్తచేష్టేతి న కిఞ్చిత్ ప్రాప్యతే ఽనయా
అనర్థాలను తెచ్చే పనుల్లోనే మనసు పెట్టి, వాటికోసం శ్రమపడే వాడిని మూర్ఖుడని అంటారు. ఇలాంటి ప్రయత్నాల వల్ల ఏమీ లాభం ఉండదు.
క్రియాయాస్ స్పన్దధర్మిణ్యాస్ స్వార్థసాధకతా స్వయమ్ । సాధుసఙ్గమసచ్ఛాస్త్రతీక్ష్ణయోన్నీయతే ధియా
మన ప్రయోజనాన్ని సాధించేందుకు చేసే కృషి, మంచి బుద్ధి, సద్గురువుల సాంగత్యం, సత్యమైన గ్రంథాల వల్ల మరింత మెరుగవుతుంది.
అనన్తం సమతానన్దం పరమార్థం స్వకం విదుః । తద్ యేభ్యః ప్రాప్యతే యత్నాత్ తే సేవ్యాశ్ శాస్త్రసాధవః
అనంతమైన సమత్వానందాన్ని, పరమార్థాన్ని తెలుసుకున్నవారి దగ్గరే శ్రమతో అది పొందవచ్చు. అలాంటి సత్యశాస్త్ర పండితులను సేవించాలి.
సచ్ఛాస్త్రాదిగుణో మత్యా సచ్ఛాస్త్రాదిగుణాన్ మతిః । వర్ధేతే తే మిథో ఽభ్యాసాత్ సరోబ్దావ్ ఇవ కాలతః
సత్యశాస్త్ర గుణాలు, మంచి బుద్ధి పరస్పరం సాధన వల్ల పెరుగుతాయి. ఇవి సరస్సు, వర్షపు నీళ్ళు కాలక్రమంలో ఒకదానికొకటి పెంచుకున్నట్లే.
ఆ బాల్యాద్ అలమ్ అభ్యస్తైశ్ శాస్త్రసత్సఙ్గమాదిభిః । గుణైః పురుషయత్నేన స్వో ఽర్థస్ సమ్ప్రాప్యతే హితః
బాల్యంనుంచి శాస్త్రాలు చదవడం, సత్పురుషులతో స్నేహం చేయడం, అలాంటి మంచి లక్షణాలు అలవాటు చేసుకోవడం వంటివి మనం కష్టపడి సాధిస్తే, మనకు మేలు కలిగే ఫలితాన్ని మనమే పొందగలం.
పౌరుషేణ జితా దైత్యాస్ స్థాపితా భువనక్రియాః । రచితాని జగన్తీహ విష్ణునా న తు దైవతః
మనుష్యుడి ప్రయత్నంతోనే రాక్షసులు జయించబడ్డారు, లోక వ్యవహారాలు స్థాపించబడ్డాయి, విష్ణువు ఈ జగత్తును సృష్టించాడు — ఇవన్నీ దైవబలం వల్ల కాదు.
జగతి పురుషకారకారణే ఽస్మిన్ కురు రఘునాథ చిరం తథా ప్రయత్నమ్ । వ్రజసి తరుసరీసృపాభిధానాం సుభగ యథా న దశామ్ అశఙ్క ఏవ
ఈ లోకంలో మనుష్యుని ప్రయత్నమే కారణం అని గుర్తుంచుకుని, రఘునాథా, నువ్వు దీర్ఘకాలం పట్టుదలతో శ్రమించు. అప్పుడు, ఓ భాగ్యశాలి, చెట్లు లేదా పాముల స్థితికి పడిపోవాల్సిన భయం నీకు ఉండదు.
నాకృతిర్ న చ కర్మాణి నాస్పదం న పరాక్రమః । తన్ మిథ్యాజ్ఞానవత్ ప్రౌఢం దైవం నామ కిమ్ ఉచ్యతే
రూపం కాదు, పనులు కావు, స్థలం కాదు, పరాక్రమం కాదు — ఇవేవీ దైవం అనబడేది కావు. అప్పుడు, అసలు దైవం అంటే ఏమిటి? అది తప్పుడు అర్థంతో ఊహించబడినదే.
స్వకర్మఫలసమ్ప్రాప్తావ్ ఇదమ్ ఇత్థమ్ ఇతీవ యాః । గిరస్ తా దైవనామ్నైతాః ప్రసిద్ధిం సముపాగతాః
తన పనుల ఫలితాలు వచ్చినప్పుడు, 'ఇలా జరిగింది' అని చెప్పడం, అందరూ 'దైవం' అని పిలుస్తూ, ఆ మాటలకు ప్రాచుర్యం వచ్చింది.
తథైవ మూఢమతిభిర్ దైవమ్ అస్తీతి నిశ్చయః । ఆత్తో దురవబోధేన రజ్జావ్ ఇవ భుజఙ్గమః
అలాగే, అజ్ఞానులు, అర్థం చేసుకోలేక, దైవం ఉందని గట్టిగా నమ్ముతారు. అది కట్టెను పాము అనుకుంటున్నట్టు.
హ్యస్తనీ దుష్క్రియాభ్యేతి శోభాం సత్క్రియయా యథా । అద్యైవం ప్రాక్తనీ తస్మాద్ యత్నాత్ సత్కార్యవాన్ భవ
నిన్న చేసిన చెడు పనులు, ఈరోజు మంచి పనులతో మెరుస్తాయి. అలాగే, పూర్వపు పనులు మారిపోతాయి. అందుకే, నీవు మంచి పనులు చేయడంలో శ్రద్ధ పెట్టు.
మూఢానుమానసంసిద్ధం దైవం యస్యాస్తి దుర్మతేః । దైవాద్ దాహో ఽస్తు మా వేతి వక్తవ్యం తేన పావకే
ఎవరికైనా దైవం మీద అజ్ఞాన విశ్వాసం ఉంటే, అగ్ని అంటినప్పుడు, 'దైవం వల్ల కాలిపోనీ, కాలిపోకపోనీ' అని అగ్నికి చెప్పాలి.
దైవమ్ ఏవేహ చేత్ కర్మ పుంసః కిమ్ ఇవ చేష్టయా । స్నానదానాశనాచారం దైవమ్ ఏవ కరిష్యతి
ఈ లోకంలో మనుష్యుని కార్యానికి కారణం కేవలం విధి అయితే, మనిషి చేసే ప్రయత్నానికి ఏమి ప్రయోజనం? స్నానం, దానం, భోజనం, ఇతర నడవడి అన్నీ కూడా విధే చేస్తుందా?
కిం వా శాస్త్రోపదేశేన మూకో ఽయం పురుషః కిల । సఞ్చార్యతే తు దైవేన కిం కస్యేహోపదిశ్యతే
ఈ మనిషి మౌనంగా ఉంటే, ధర్మశాస్త్రాల బోధన వల్ల ఏమి లాభం? అతడిని విధే నడిపిస్తే, ఎవరికి ఏమి చెప్పాలి?
న చ నిస్స్పన్దతా లోకే దృష్టేహ శవతాం వినా । స్పన్దాశ్ చ ఫలసమ్ప్రాప్తిస్ తస్మాద్ దైవం నిరర్థకమ్
ఈ లోకంలో చనిపోయినవాళ్లను తప్ప మరెవరిలోనూ నిశ్చలత కనిపించదు. కదలిక వల్లే ఫలితాలు లభిస్తాయి. అందువల్ల విధికి అసలు అర్థం లేదు.
న చామూర్తేన దైవేన మూర్తస్య సహకర్తృతా । హస్తాదీన్ ఈహతశ్ చైవ న దైవేన క్వచిత్ కృతమ్
రూపం లేని విధి, శరీరంతో ఉన్నవారికి సహాయపడదు. చేతులు మొదలైనవాటితో చేసే పనులు మన ప్రయత్నంతోనే జరుగుతాయి, వాటిని విధి ఎప్పుడూ చేయదు.
మనోబుద్ధివద్ అప్య్ ఏతద్ దైవం నేహానుభూయతే । ఆగోపాలం కిల ప్రాజ్ఞైస్ తేన దైవమ్ అసత్ సదా
మనస్సు, బుద్ధి లాంటివి మనం ఇక్కడ అనుభవించగలుగుతున్నా, అదృష్టం అనే దానిని మాత్రం ఎవరూ చూడలేరు. అందుకే, జ్ఞానులు అదృష్టాన్ని గోవులను కాపాడే కాపరిలా ఉందని అంటారు. అంటే, అదృష్టం ఎప్పుడూ అసత్యమే.
బుద్ధేశ్ చేత్ పృథగ్ అన్యో ఽర్థస్ సైవ చేత్ కాన్యతా తయోః । కల్పనా వా ప్రమాణం చేత్ పౌరుషం కిం న కల్ప్యతే
బుద్ధికి బయట ఇంకేదైనా వేరే వస్తువు ఉంటే, అది కూడా అదే అయిపోతుంది కదా? అలా అయితే, ఆ రెండింటికీ తేడా ఏముంది? ఊహే ప్రమాణంగా ఉంటే, మనుషుల ప్రయత్నాన్ని కూడా ఊహించవచ్చు కదా?
నామూర్తేస్ తేన సఙ్గో ఽస్తి నభసేవ వపుష్మతః । మూర్తం చ దృశ్యతే లగ్నం తస్మాద్ దైవం న విద్యతే
ఆకారములేని దానికి, శరీరం ఉన్నదానితో ఎలాంటి సంబంధమూ ఉండదు. అది ఆకాశానికి శరీరంతో ఉన్నదానికి లాగే. కానీ, శరీరం ఉన్నదాన్ని మాత్రం మనం అనుసంధానమైనట్టు చూస్తాం. అందుకే, అదృష్టం అనే దాని అసలు లేనే లేదు.
వినియోక్తాథ భూతానామ్ అస్త్య్ అన్యస్ తజ్ జగత్త్రయే । శేరతాం భూతవృన్దాని దైవం సర్వం కరిష్యతి
ఈ మూడు లోకాలలోని ప్రాణులకు విధులు కేటాయించే వేరే ఎవరో ఉన్నారంటే, ఆ అదృష్టమే అందరినీ నిద్రపోనిచ్చుకోనివ్వాలి. అదృష్టమే అన్నీ చేయాలి.