ఆపతత్సు యథాకామం యథాకాలం యథాక్రమమ్ । సుఖదుఃఖేషు న క్షోభమ్ ఏతి భూభృద్ ఋతుష్వ్ ఇవ
ఏ అపదలు వచ్చినా, అవి ఎప్పుడు, ఎలా వచ్చినా, సుఖమైనా, దుఃఖమైనా అతడిని కదిలించలేవు. ఇది ఋతువులు మారినా భూమి ఎలా స్థిరంగా ఉంటుందో అలాగే ఉంటుంది.
మజ్జతో ఽపి బహుజ్ఞస్య రామ కర్మేన్ద్రియక్రమైః । అసక్తమనసో నిత్యం న కిఞ్చిద్ అపి మజ్జతి
ఓ రామా, ఎంతటి జ్ఞానమున్నవాడు అయినా, తన కర్మేంద్రియాల ద్వారా పనుల్లో నిమగ్నమైనా, మనస్సు అసక్తిగా ఉంటే, వాస్తవంగా ఏ పనిలోనూ అతడు మునిగిపోడు.
కలఙ్క్య్ అన్తఃకలఙ్కేన ప్రోచ్యతే హేమ నాన్యథా । భావాసక్త్యా సమాసక్త ఉక్తో జన్తుర్ హి నాన్యథా
బంగారం లోపల మలినముంటేనే కలంకితమైంది అంటారు; అలాగే, మనస్సులో ఆసక్తి ఉన్నప్పుడే జీవి ఆసక్తిగా ఉన్నాడని అంటారు, లేనిపక్షంలో కాదు.
శరీరాత్ ప్రవివిక్తం స్వం పశ్యతః ప్రవివేకినః । వికర్తితాఙ్గకస్యాపి న కిఞ్చిత్ ప్రవికర్తితమ్
తనను శరీరం నుండి వేరుగా చూడగలిగిన వివేకి, శరీరం ఎంతగా గాయపడినా, తన అసలు స్వరూపానికి ఏమీ జరగదు.
సకృత్ప్రభాతం విమలం యజ్ జ్ఞాతం జ్ఞాతమ్ ఏవ తత్ । న హి బన్ధుః పరిజ్ఞాతః పునర్ అజ్ఞాతతాం వ్రజేత్
ఒక్కసారి నిర్మలంగా తెలిసినది, ఎప్పటికీ తెలిసినదే. బంధువు ఒక్కసారి గుర్తుపడితే, మళ్లీ తెలియనివాడవడు.
సర్పభ్రాన్తౌ నివృత్తాయాం న రజ్జ్వాం సర్పభావనా । పునర్ ఏతి యథా ప్రావృణ్నదీ గిరితటచ్యుతా
పాము ఉందని భ్రమ పోయిన తర్వాత, ఆ తాడుపై మళ్లీ పాము ఉందన్న భావన రాదు. ఇదే విధంగా, కొండపై నుంచి జారిపడిన వర్షపు వాగు మళ్లీ వెనక్కి ఎక్కదు.
న హేమ తాపశుద్ధాఙ్గం స్వాభాసమ్ అలమ్ ఆగతమ్ । కర్దమే మగ్నమ్ అపి సత్ సమాదత్తే మలం పునః
అగ్నిలో శుద్ధి చెంది, తన సహజ కాంతిని పొందిన బంగారం, మట్టిలో మునిగినా మళ్లీ మలినాన్ని తీసుకోదు.
క్షీణే స్వహృదయగ్రన్థౌ న బన్ధో ఽస్తి పునర్ గుణైః । యత్నేనాపి పునర్ బద్ధం కేన వృన్తే చ్యుతం ఫలమ్
మనసులోని గ్రంథి పూర్తిగా తొలగిపోయినప్పుడు, గుణాల వల్ల మళ్లీ బంధనం కలగదు. ఎంత ప్రయత్నించినా, కొమ్మ నుంచి పడిపోయిన పండును మళ్లీ అతికించలేము.
అయశ్ఛేదవిచారాభ్యామ్ అభితః ఖణ్డశో గతమ్ । పాషాణం చ మనశ్ చైవ సన్ధాతుం కస్య శక్తతా
ఇనుము, రాయి రెండూ పూర్తిగా ముక్కలైపోయినప్పుడు, వాటిని మళ్లీ జతచేయడం ఎవరి వశంలోనూ ఉండదు; మనసు కూడా అంతే.
విజ్ఞాతాయామ్ అవిద్యాయాం కః పునః పరిమజ్జతి । పరిజ్ఞాయ శ్వపాకానాం యాత్రాం కః ప్రేక్షతే ద్విజః
అజ్ఞానం పూర్తిగా తెలిసిన తర్వాత, దాన్ని మళ్లీ ఎవరు తొలగించాలనుకుంటారు? శ్వపాకుల ప్రవర్తనను పూర్తిగా తెలుసుకున్న బ్రాహ్మణుడు, వారి నడవడికను ఎవడు గమనిస్తాడు?
సుధామ్భసి యథా క్షీరధీర్ విచారాన్ నివర్తతే । సంసారవాసనా తద్వద్ ధీవిచారాన్ నివర్తతే
అమృతంలో పాలు కలిసిపోయినప్పుడు, దాని గురించి మనసు విచారించదు. అలాగే, మనసు సరిగ్గా విచారించినప్పుడు, సంసార ఆశలు కూడా పోతాయి.
మధ్వమ్బుశఙ్కయా తావద్ విషవారి ప్రపీయతే । యావత్ తన్ న పరిజ్ఞాతం పరిజ్ఞాతం విహీయతే
అది తేనె అనిపించి, ఎవరో విషజలాన్ని తాగవచ్చు. కానీ అది నిజంగా ఏమిటో తెలిసిన తర్వాత, వెంటనే దాన్ని వదిలేస్తారు.
రూపలావణ్యయుక్తాపి చిత్రకాన్తేవ కామినీ । ద్రవ్యమాత్రసమారమ్భాత్ తత్త్వవిద్భిర్ విలోక్యతే
అందం, ఆకర్షణ కలిగిన మహిళ కూడా, ఒక అందమైన చిత్రంలా, తత్త్వాన్ని తెలిసినవారికి కేవలం పదార్థాల సమాహారంగా మాత్రమే కనిపిస్తుంది.
యథా మషీకుసుమ్భాది స్త్రియాశ్ చిత్రే తథైవ హి । జీవన్త్యా అపి కేశోష్ఠం కస్ తాం ప్రతి కిల గ్రహః
ఎలా ఒక స్త్రీ చిత్రంలో మషీ, కుసుంభం వంటి పదార్థాలు కనిపిస్తాయో, అలాగే జీవించి ఉన్న స్త్రీలో కూడా ఎవరు నిజంగా ఆమె జుట్టు గానీ, పెదాలు గానీ పట్టుకోగలరు?
అనుభూతో గుడస్ స్వాదుర్ అపి దాహవికర్తనైః । న శక్యతే ఽన్యథా కర్తుం తత్త్వాలోకస్ తథాత్మనః
ఒకసారి రుచి చూసిన బెల్లం మిఠాసును కాల్చినా, కోసినా మార్చలేము. అలాగే ఆత్మను తెలుసుకున్నవాడి దృష్టి కూడా మారదు.
పరవ్యసనినీ నారీ వ్యగ్రాపి గృహకర్మణి । తద్ ఏవాస్వాదయత్య్ అన్తర్ నవసఙ్గరసాయనమ్
ఇతరుణి మీద మోజు ఉన్న స్త్రీ, ఇంటిపనుల్లో ఎంత బిజీగా ఉన్నా, లోపల మాత్రం కొత్త కలయిక ఆనందాన్నే ఆస్వాదిస్తుంది.
ఏవం తత్త్వే పరే శుద్ధే ధీరో విశ్రాన్తిమ్ ఆగతః । న శక్యతే చాలయితుం దేవైర్ అపి సహాసురైః
అలాగే పరమ పవిత్రమైన తత్త్వంలో స్థిరంగా విశ్రాంతి పొందినవాడిని, దేవతలు, అసురులు కలిసికూడా కదిలించలేరు.
పరవ్యసనినీ నారీ కేన భర్త్రా బలీయసా । విస్మారితా స్వసఙ్కల్పకాన్తసఙ్గమహోత్సవమ్
తన మనసులో ఊహించుకున్న ప్రియుడితో కలిసిన ఆనందోత్సవాన్ని మరచిపోయేలా, పరపురుషుల ఆనందాలకు అలవాటుపడిన ఆడది, ఎంత బలమైన భర్త చేత మరిచిపోబడుతుంది?
జగత్ సమరసానన్తచిదాలోకావలమ్బనమ్ । కేన విస్మార్యతే బుద్ధిస్ తత్త్వజ్ఞస్య మహాత్మనః
అనంతమైన చైతన్య ప్రకాశంతో నిలిచిన ఈ లోకాన్ని, తత్వాన్ని తెలిసిన మహాత్ముని మనసు ఎవరి వల్ల మరచిపోతుంది?
సమగ్రసుఖదుఃఖాభ్యాం వ్యవహారమ్ అఖణ్డితమ్ । కుర్వన్ గురుజనాయత్తో భర్తృశ్వశురఖేదితః
ఆమె సుఖదుఃఖాలన్నింటినీ విడిపోకుండా అనుభవిస్తూ, పెద్దల ఆధీనంగా, భర్తతో, అత్తవారితో కలిగే బాధలను భరించి, తగినట్లు వ్యవహరిస్తుంది.
యథా సఙ్కల్పకాన్తేన భవత్య్ ఆనన్దమన్థరః । వధూలోకో వ్యసనవాన్ దుఃఖజాలైర్ న ఖేద్యతే
మనసులో ఊహించిన ప్రియుడితో వధువు ప్రపంచం మృదువుగా ఆనందంగా మారినట్లు, దురదృష్టంతో బాధపడేవాడు దుఃఖాల జాలాలతో బాధపడడు.
తథా విగలితావిద్యో వ్యవహారపరో ఽపి సన్ । సమ్యగ్దృష్టిసమాచారో ముదమ్ ఏత్య్ అన్తర్ ఆత్మనా
అలాగే, ఎవడు లోకవ్యవహారాల్లో నిమగ్నుడై ఉన్నా, అతని అజ్ఞానం తొలగిపోయి, సరిగ్గా చూడగలిగే దృష్టితో ఆచరిస్తే, అతనికి హృదయంలో ఆనందం కలుగుతుంది.
ఛిద్యతే న నికృత్తాఙ్గో గలదస్రుర్ న రోదితి । దహ్యతే న ప్రదగ్ధో ఽపి నష్టో ఽపి న వినశ్యతి
అతని అవయవాలు కోసినా, అతడు గాయపడడు; కన్నీళ్లు కారినా, అతడు ఏడవడు; కాల్చినా, అతడు దగ్ధుడవడు కాదు; పోయినా, అతడు నశించడు.
వ్యపగతసుఖదుఃఖసన్నిపాతో విధివిధురేష్వ్ అపి సఙ్కటేష్వ్ అఖిన్నః । నివసతు సదనే పురోత్తమే వా వితతగిరౌ విపినే తపోవనే వా
ఆనందం, దుఃఖం కలిసిపోవడం అతనిలో ఉండదు; ఎంతటి కఠిన పరిస్థితుల్లోనైనా అతడు మనసు తడబడడు. అతడు గొప్ప ఇల్లు అయినా, విస్తృతమైన కొండ మీదైనా, అడవిలోనైనా, తపోవనంలోనైనా నివసించవచ్చు.
జనకస్ సంస్థితో రాజ్యే వ్యవహారపరో ఽపి సన్ । విగతజ్వర ఏవాన్తర్ అనాకులమతిస్ సదా
జనకుడు తన రాజ్యంలో స్థిరంగా ఉండి, లోకవ్యవహారాల్లో నిమగ్నుడైనా, అతని లోపల ఎప్పుడూ ఆందోళన లేకుండా, మనస్సు ప్రశాంతంగా ఉంటుంది.
పితామహో దిలీపస్ తే సర్వారమ్భపరో ఽప్య్ అలమ్ । వీతరాగతయైవాన్తర్ బుభుజే మేదినీం చిరమ్
నీ పూర్వజుడు దిలీపుడు, ఎన్నో పనుల్లో నిమగ్నుడై ఉన్నా, లోపల మాత్రం అసక్తిగా ఉండి, ఈ భూమిని చాలా కాలం ఆనందంగా పాలించాడు.
జీవన్ముక్తాకృతిర్ నిత్యమ్ అజో రాజ్యమ్ అపాలయత్
అజుడు ఎప్పుడూ జీవన్ముక్తుడిగా ఉండి, తన రాజ్యాన్ని పాలించాడు.
విచిత్రబలయుద్ధేషు వ్యవహారేషు భూరిషు । మాన్ధాతా సుచిరం తిష్ఠంస్ త్యక్తవాన్ న పరం పదమ్
మంధాతుడు ఎన్నో యుద్ధాలు, అనేక వ్యవహారాల్లో నిమగ్నుడై ఎంతో కాలం ఉన్నా, పరమపదాన్ని విడిచిపెట్టలేదు.
బడిః పాతాలపీఠస్థః కుర్వన్ స్వాం దివసస్థితిమ్ । సదాత్యాగీ సదాసక్తో జీవన్ముక్తపదే స్థితః
బడి పాతాళంలో ఉన్న తన సింహాసనంపై కూర్చొని, ప్రతిరోజూ తన పనులు చేస్తూ, ఎప్పుడూ త్యాగంతో, ఎప్పుడూ ఆసక్తితో జీవన్ముక్తుడిగా నిలిచాడు.
నముచిర్ దానవాధీశో దేవద్వన్ద్వపరస్ సదా । నానాచారవిహారేషు క్వచిన్ నాన్తర్ అతప్యత
నముచి అనే దానవుల అధిపతి, దేవతలతో ఎప్పుడూ పోటీ భావంతో ఉండేవాడు. ఎన్నో రకాల ఆనందాలలో, కార్యాలలో పాల్గొన్నా, అతని మనసులో ఎప్పుడూ బాధ లేదు.