దానాదానసమాహారవిహారవిభవాదికాః । క్రియా జగతి హస్యన్తే నిరాశైః పురుషోత్తమైః
ఈ లోకంలో దానం, స్వీకారం, సంపాదన, అనుభవం, ఐశ్వర్యం వంటి కార్యాలు ఆశలు లేని ఉత్తమ పురుషులకు హాస్యాస్పదంగా కనిపిస్తాయి.
పదం యస్య న బధ్నాతి కదాచిత్ కలనా హృది । తృణీకృతత్రిభువనః కేనాసావ్ ఉపమీయతే
యవని మనసు ఎప్పుడూ ఆలోచనల బంధనానికి లోనవదు, మూడు లోకాలను గడ్డి ముక్కలుగా చూస్తాడు. అలాంటి వాడిని ఎవరి తో పోల్చగలం?
ఇదమ్ ఏవాస్త్వ్ ఇదం మాస్తు మమేతి హృది రఞ్జనా । న యస్యాస్తి తమ్ ఆత్మేశం తోలయన్తి కథం జనాః
‘ఇది ఉండాలి, ఇది ఉండకూడదు, ఇది నాది’ అనే ఆలోచనలు హృదయంలో ఆనందాన్ని కలిగించని ఆత్మాధిపతిని, జనులు ఎలా కొలిచగలరు?
సర్వసఙ్కటపర్యన్తమ్ అసఙ్కటమలం సుఖమ్ । సౌభాగ్యం పరమం బుద్ధేర్ నైరాశ్యమ్ అవలమ్బ్యతామ్
బుద్ధి నిరాశను ఆధారంగా చేసుకుని, అన్ని కష్టాలనుండి దూరంగా, మలినం లేని శుద్ధమైన సుఖాన్ని, పరమ శుభాన్ని పొందాలి.
న శాస్తేహ త్వమ్ ఆశానాం విద్ధి మిథ్యాభ్రమం జగత్ । వహద్రథస్థదిక్చక్రనేమ్యావర్తవద్ ఉత్థితమ్
ఇక్కడ నీవు ఆశలపై అధికారాన్ని కలిగి ఉండవు. ఈ లోకాన్ని తప్పుడు మాయగా తెలుసుకో. అది పరిగెత్తే రథంలో చక్రం తిరుగుతున్నట్టు ఉద్భవిస్తుంది.
కిం ముహ్యసి మహాబాహో మూర్ఖవత్ పణ్డితో ఽపి సన్ । మమేదం తద్ అయం సో ఽహమ్ ఇత్య్ ఉద్భ్రాన్తేన చేతసా
ఓ మహాబాహువా, నీవు తెలివైనవాడివైనా, 'ఇది నాది', 'అది అది', 'నేను ఇదే' అని మనసు కలవరపడి, మూర్ఖుడిలా ఎందుకు మాయలో పడుతున్నావు?
ఆత్మైవేదం జగత్ సర్వం నానాతేహ న విద్యతే । ఏకరూపం జగజ్ జ్ఞాత్వా ధీరై రామ న ఖిద్యతే
ఈ లోకమంతా నిజంగా ఆత్మే; ఇక్కడ భేదభావం లేదు. ఈ జగత్తు ఒక్కటే అని తెలిసిన జ్ఞానులు, రామా, ఎప్పుడూ బాధపడరు.
యథాభూతపదార్థౌఘదర్శనాద్ ఏవ రాఘవ । పరమాశ్వాసనం బుద్ధేర్ నైరాశ్యమ్ అధిగమ్యతే
రాఘవా, వస్తువులను నిజంగా ఎలా ఉన్నాయో అలా చూడగలిగితే, మనస్సు పరమమైన ధైర్యాన్ని పొందుతుంది, నిరాశ కాదు.
భావాభావవిసంవాదముక్తమ్ ఆద్యన్తయోస్ స్థితమ్ । యద్ రూపం తత్ సమాలమ్బ్య పదార్థానాం స్థితిం కురు
ఉన్నదీ లేనదీ అనే వ్యత్యాసాలు లేని, మొదట్లోనూ చివర్లోనూ నిలిచిన ఆ సత్యాన్ని ఆధారంగా చేసుకుని, వస్తువుల స్థితిని స్థిరపర్చు.
నైరాశ్యధీరమనసో మాయేయమ్ అతిమోహినీ । పలాయ్య యాతి సంసారీ మృగీ కేసరిణో యథా
ఓ ధైర్యవంతుడా, ఈ మాయా జగత్తు మనిషిలో విరక్తి ఉన్నప్పుడు, సింహాన్ని చూసిన జింకలా పారిపోతుంది.
కాన్తామ్ ఉద్దామమదనాం లోలాం వనలతామ్ అపి । జర్జరోపలపాలీం చ సమం పశ్యతి ధీరధీః
ధైర్యంగా ఉన్న జ్ఞాని, ఎంత మోహంతో ఉన్న ప్రియురాలిని చూసినా, అడవిలో ఆడుకుంటున్న లతను చూసినా, లేక విరిగిపోయిన రాళ్ల కట్టను చూసినా — అన్నిటినీ సమంగా చూస్తాడు.
భోగా నానన్దయన్త్య్ అన్తః ఖేదయన్తి న చాపదః । దృశ్యశ్రియో హరన్త్య్ అఙ్గ న జ్ఞమ్ అద్రిమ్ ఇవానిలాః
ఆనందాలను చూసినా అతనికి లోపల సంతోషం కలగదు; కష్టాలు వచ్చినా బాధపడడు. ప్రియమైనవాడా, కనబడే వస్తువుల వైభవం జ్ఞానిని కదిలించలేవు, గాలికి కొండ కదలని విధంగా.
రక్తబాలాఙ్గనస్యాపి జ్ఞస్యోదారధియో మునేః । కణశః ఖణ్డతాం యాన్తి మనసి స్మరసాయకాః
యువతిలో ఎంత మోహం ఉన్నా, ఆమె ప్రేమబాణాలు కూడా, మహా జ్ఞానమున్న ముని మనసులో ఒక్కొక్కటిగా విరిగిపోతాయి.
రాగద్వేషైస్ స్వరూపజ్ఞో నావశః పరికృష్యతే । స్పర్శ ఏవాస్య నైతాభ్యాం కిమ్ ఉతాక్రమణం భవేత్
తన అసలు స్వరూపాన్ని తెలిసినవాడు, ఆకర్షణా ద్వేషాలకు లోనై బలహీనంగా లాగించబడడు. అవి అతనిని కేవలం తాకుతాయే కానీ, ఏ విధంగా అతనిపై అధికారం చూపలేవు.
సమదృష్టలతాలోలవనితాద్రిశిలాదిషు । రమతే నైష భోగేషు పాన్థో మరుమహీష్వ్ ఇవ
ఎవరికి సమదృష్టి ఉంటుందో, వృక్షాలు, స్త్రీలు, కొండలు, రాళ్లు మొదలైన వాటిలోని ఆనందాల్లో అతడు మునిగిపోడు. ప్రయాణికుడు ఎడారిలో వెళ్తూ అక్కడ ఆనందించని విధంగా, అతడూ వాటిలో మక్కువ చూపడు.
అయత్నోపనతం సర్వం లీలయా ముక్తమానసః । భుఙ్క్తే భోగభరం ప్రాజ్ఞస్ త్వ్ ఆలోకమ్ ఇవ లోచనమ్
యావత్తు మనస్సు విముక్తమైన జ్ఞాని, తన వద్దకు యత్నం లేకుండానే వచ్చిన దేనినైనా సహజంగా అనుభవిస్తాడు. కళ్ళు వెలుతురును ఎలా స్వీకరిస్తాయో, అలా అతడు అనుభూతులను స్వీకరిస్తాడు.
కాకతాలీయవత్ ప్రాప్తా భోగాలీ లలనాదికా । సేవితాప్య్ అఙ్గ ధీరస్య న దుఃఖాయ న తుష్టయే
కాకి తాకినప్పుడు పండు పడినట్టు, యాదృచ్ఛికంగా వచ్చిన స్త్రీలు మొదలైన అనుభవాలను ధీరుడు అనుభవించినా, అవి అతనికి బాధను కలిగించవు, సంతోషాన్ని కూడా ఇవ్వవు.
సమ్యగ్దృష్టపదార్థం జ్ఞం సుఖదుఃఖగతీ మనాక్ । ద్వే వీచ్యావ్ ఇవ శైలేన్ద్రం క్షోభం నేతుం న శక్నుతః
విషయాలను సరిగ్గా గ్రహించిన జ్ఞాని, సుఖదుఃఖాల ప్రవాహాలు ఎంత వచ్చినా, అవి అతన్ని కదిలించలేవు. అది రెండు అలలు గొప్ప పర్వతాన్ని కదిలించలేకపోవడంలా ఉంటుంది.
హేలయాలోకయన్ భోగాన్ మృదుర్ దాన్తో గతజ్వరః । స్వమ్ ఏవ పదమ్ ఆలమ్బ్య సర్వభూతాన్తరస్థితమ్
అతడు అనాయాసంగా, మృదువుగా, ఆనందాలను చూస్తూ, అంతరాయాలు లేకుండా, తన సహజ స్థితిలో స్థిరంగా ఉంటాడు. ఆ స్థితి సమస్త ప్రాణుల్లో వ్యాపించి ఉంటుంది.
జ్ఞస్ తిష్ఠతి గతవ్యగ్రం వ్యగ్రయాపి సమన్వితః । జగన్తి జనయన్న్ ఏవ బ్రహ్మేవాత్మపరాయణః
జ్ఞాని ఎంత పనిలో నిమగ్నమైనా, అతని మనస్సు చంచలంగా ఉండదు. బ్రహ్మ దేవుడు సృష్టిని సృష్టించినట్టు, అతడు కూడా తనలో స్థిరంగా ఉండి, లోకాలను సృష్టిస్తూ ఉంటాడు.
ఆపతత్సు యథాకామం యథాకాలం యథాక్రమమ్ । సుఖదుఃఖేషు న క్షోభమ్ ఏతి భూభృద్ ఋతుష్వ్ ఇవ
ఏ అపదలు వచ్చినా, అవి ఎప్పుడు, ఎలా వచ్చినా, సుఖమైనా, దుఃఖమైనా అతడిని కదిలించలేవు. ఇది ఋతువులు మారినా భూమి ఎలా స్థిరంగా ఉంటుందో అలాగే ఉంటుంది.
మజ్జతో ఽపి బహుజ్ఞస్య రామ కర్మేన్ద్రియక్రమైః । అసక్తమనసో నిత్యం న కిఞ్చిద్ అపి మజ్జతి
ఓ రామా, ఎంతటి జ్ఞానమున్నవాడు అయినా, తన కర్మేంద్రియాల ద్వారా పనుల్లో నిమగ్నమైనా, మనస్సు అసక్తిగా ఉంటే, వాస్తవంగా ఏ పనిలోనూ అతడు మునిగిపోడు.
కలఙ్క్య్ అన్తఃకలఙ్కేన ప్రోచ్యతే హేమ నాన్యథా । భావాసక్త్యా సమాసక్త ఉక్తో జన్తుర్ హి నాన్యథా
బంగారం లోపల మలినముంటేనే కలంకితమైంది అంటారు; అలాగే, మనస్సులో ఆసక్తి ఉన్నప్పుడే జీవి ఆసక్తిగా ఉన్నాడని అంటారు, లేనిపక్షంలో కాదు.
శరీరాత్ ప్రవివిక్తం స్వం పశ్యతః ప్రవివేకినః । వికర్తితాఙ్గకస్యాపి న కిఞ్చిత్ ప్రవికర్తితమ్
తనను శరీరం నుండి వేరుగా చూడగలిగిన వివేకి, శరీరం ఎంతగా గాయపడినా, తన అసలు స్వరూపానికి ఏమీ జరగదు.
సకృత్ప్రభాతం విమలం యజ్ జ్ఞాతం జ్ఞాతమ్ ఏవ తత్ । న హి బన్ధుః పరిజ్ఞాతః పునర్ అజ్ఞాతతాం వ్రజేత్
ఒక్కసారి నిర్మలంగా తెలిసినది, ఎప్పటికీ తెలిసినదే. బంధువు ఒక్కసారి గుర్తుపడితే, మళ్లీ తెలియనివాడవడు.
సర్పభ్రాన్తౌ నివృత్తాయాం న రజ్జ్వాం సర్పభావనా । పునర్ ఏతి యథా ప్రావృణ్నదీ గిరితటచ్యుతా
పాము ఉందని భ్రమ పోయిన తర్వాత, ఆ తాడుపై మళ్లీ పాము ఉందన్న భావన రాదు. ఇదే విధంగా, కొండపై నుంచి జారిపడిన వర్షపు వాగు మళ్లీ వెనక్కి ఎక్కదు.
న హేమ తాపశుద్ధాఙ్గం స్వాభాసమ్ అలమ్ ఆగతమ్ । కర్దమే మగ్నమ్ అపి సత్ సమాదత్తే మలం పునః
అగ్నిలో శుద్ధి చెంది, తన సహజ కాంతిని పొందిన బంగారం, మట్టిలో మునిగినా మళ్లీ మలినాన్ని తీసుకోదు.
క్షీణే స్వహృదయగ్రన్థౌ న బన్ధో ఽస్తి పునర్ గుణైః । యత్నేనాపి పునర్ బద్ధం కేన వృన్తే చ్యుతం ఫలమ్
మనసులోని గ్రంథి పూర్తిగా తొలగిపోయినప్పుడు, గుణాల వల్ల మళ్లీ బంధనం కలగదు. ఎంత ప్రయత్నించినా, కొమ్మ నుంచి పడిపోయిన పండును మళ్లీ అతికించలేము.
అయశ్ఛేదవిచారాభ్యామ్ అభితః ఖణ్డశో గతమ్ । పాషాణం చ మనశ్ చైవ సన్ధాతుం కస్య శక్తతా
ఇనుము, రాయి రెండూ పూర్తిగా ముక్కలైపోయినప్పుడు, వాటిని మళ్లీ జతచేయడం ఎవరి వశంలోనూ ఉండదు; మనసు కూడా అంతే.
విజ్ఞాతాయామ్ అవిద్యాయాం కః పునః పరిమజ్జతి । పరిజ్ఞాయ శ్వపాకానాం యాత్రాం కః ప్రేక్షతే ద్విజః
అజ్ఞానం పూర్తిగా తెలిసిన తర్వాత, దాన్ని మళ్లీ ఎవరు తొలగించాలనుకుంటారు? శ్వపాకుల ప్రవర్తనను పూర్తిగా తెలుసుకున్న బ్రాహ్మణుడు, వారి నడవడికను ఎవడు గమనిస్తాడు?