సర్వారమ్భఫలత్యాగీ సర్వోపాధివివర్జితః । సర్వాశాసమ్పరిత్యాగీ జీవన్ముక్త ఇతి స్మృతః
ప్రతి కార్యానికి ఫలితాన్ని వదిలేసినవాడు, అన్ని గుర్తింపులను దాటి ఉన్నవాడు, అన్ని ఆశలను విడిచినవాడే జీవన్ముక్తుడు అని అంటారు.
సర్వైషణాః పరిత్యజ్య చేతసా భవ మౌనవాన్ । ధారా నిరవశేషేణ యథా త్యక్త్వా పయోధరః
అన్ని కోరికలను మనసుతో పూర్తిగా వదిలిపెట్టి, మేఘం తన నీటిని పూర్తిగా వదిలినట్టు, నీవు కూడా మౌనంగా ఉండు.
తథా న సుఖయత్య్ అఙ్గసంలగ్నా వరవర్ణినీ । యథా సుఖయతి స్వాన్తమ్ ఇన్దుశీతా నిరాశతా
శరీరానికి అతుక్కున్న అందమైన స్త్రీ ఎంత ఆనందం ఇవ్వలేకపోతుందో, చంద్రుని చల్లదనం, ఆశలేని హృదయం ఇచ్చే ఆనందం అంతకంటే ఎక్కువగా ఉంటుంది.
న తథేన్దుస్ సుఖయతి కణ్ఠలగ్నో ఽపి రాఘవ । నైరాశ్యం సుఖయత్య్ అన్తర్ యథా సకలశీతలమ్
ఓ రాఘవా, మన దగ్గర ఉన్న చంద్రుడు కూడా అంత ఆనందాన్ని ఇవ్వడు. మనసులో పూర్తిగా ఆశలు పోయినప్పుడు కలిగే చల్లదనం అంత సుఖాన్ని మరేదీ ఇవ్వదు.
పుష్పఘూర్ణన్నవలతో న తథా రాజతే మధుః । యథోదారమతిర్ మౌనీ నైరాశ్యసమమానసః
కొత్తగా వికసించిన పువ్వులో తేనె ఎంత మెరిసినా, ఉదారమైన మనసున్న మౌనిగా ఉండే వాడు, ఆశలు లేని మనస్సుతో ఉండే వాడు, అంత వెలుగు వెదజల్లడు.
న హిమాద్రేర్ న ముక్తాభ్యో న రమ్భాభ్యో న చన్దనాత్ । న తచ్ చన్ద్రమసశ్ శైత్యం నైరాశ్యాద్ యద్ అవాప్యతే
హిమాలయాలు, ముత్యాలు, అరటి పండ్లు, గంధపు చెక్క, చంద్రుడు — వీటిలో ఏదీ ఆశలు లేని మనసులో కలిగే చల్లదనాన్ని ఇవ్వలేవు.
అపి రాజ్యాద్ అపి స్వర్గాద్ అపీన్దోర్ అపి మాధవాత్ । అపి కాన్తాసమాసఙ్గాన్ నైరాశ్యం పరమం సుఖమ్
పాలన, స్వర్గం, చంద్రుడు, వసంతకాలం, ప్రియమైనవారి ఆలింగనం — ఇవన్నిటికన్నా ఆశలు లేని స్థితిలో కలిగే సుఖమే అత్యుత్తమమైనది.
తృణవన్ నోపకుర్వన్తి యయా త్రిభువనశ్రియః । సా పరా నిర్వృతిస్ సాధో నైరాశ్యాద్ ఉపలభ్యతే
ఓ మహానుభావా, మూడు లోకాల వైభవాలు గడ్డి మాదిరిగా కనిపించే ఆ పరమమైన శాంతి, ఆశలు లేకపోతేనే లభిస్తుంది.
ఆశాకరఞ్జపరశుం పరాయా నిర్వృతేః పదమ్ । పుష్పగుచ్ఛం శమతరోర్ ఆలమ్బస్వ నిరాశతామ్
కోరికల చెట్టును నరికే పరశువుగా విరక్తిని తీసుకో, శాంతి వృక్షానికి పుష్పగుచ్ఛంగా నిరాశను అలంకరించు; అప్పుడు పరమశాంతి స్థితిని చేరగలవు.
గోష్పదం పృథివీ మేరుస్ స్థాణుర్ ఆశాస్ సముద్గికాః । తృణం త్రిభువనం రామ నైరాశ్యాలఙ్కృతాకృతేః
ఓ రామా, విరక్తి అలంకారంగా ఉన్నవానికి భూమి ఆవు ముద్రలా, మెరు పర్వతం కంచె కంబంలా, కోరికలు పెట్టె లా, మూడు లోకాలు గడ్డిపెట్టె లా కనిపిస్తాయి.
దానాదానసమాహారవిహారవిభవాదికాః । క్రియా జగతి హస్యన్తే నిరాశైః పురుషోత్తమైః
ఈ లోకంలో దానం, స్వీకారం, సంపాదన, అనుభవం, ఐశ్వర్యం వంటి కార్యాలు ఆశలు లేని ఉత్తమ పురుషులకు హాస్యాస్పదంగా కనిపిస్తాయి.
పదం యస్య న బధ్నాతి కదాచిత్ కలనా హృది । తృణీకృతత్రిభువనః కేనాసావ్ ఉపమీయతే
యవని మనసు ఎప్పుడూ ఆలోచనల బంధనానికి లోనవదు, మూడు లోకాలను గడ్డి ముక్కలుగా చూస్తాడు. అలాంటి వాడిని ఎవరి తో పోల్చగలం?
ఇదమ్ ఏవాస్త్వ్ ఇదం మాస్తు మమేతి హృది రఞ్జనా । న యస్యాస్తి తమ్ ఆత్మేశం తోలయన్తి కథం జనాః
‘ఇది ఉండాలి, ఇది ఉండకూడదు, ఇది నాది’ అనే ఆలోచనలు హృదయంలో ఆనందాన్ని కలిగించని ఆత్మాధిపతిని, జనులు ఎలా కొలిచగలరు?
సర్వసఙ్కటపర్యన్తమ్ అసఙ్కటమలం సుఖమ్ । సౌభాగ్యం పరమం బుద్ధేర్ నైరాశ్యమ్ అవలమ్బ్యతామ్
బుద్ధి నిరాశను ఆధారంగా చేసుకుని, అన్ని కష్టాలనుండి దూరంగా, మలినం లేని శుద్ధమైన సుఖాన్ని, పరమ శుభాన్ని పొందాలి.
న శాస్తేహ త్వమ్ ఆశానాం విద్ధి మిథ్యాభ్రమం జగత్ । వహద్రథస్థదిక్చక్రనేమ్యావర్తవద్ ఉత్థితమ్
ఇక్కడ నీవు ఆశలపై అధికారాన్ని కలిగి ఉండవు. ఈ లోకాన్ని తప్పుడు మాయగా తెలుసుకో. అది పరిగెత్తే రథంలో చక్రం తిరుగుతున్నట్టు ఉద్భవిస్తుంది.
కిం ముహ్యసి మహాబాహో మూర్ఖవత్ పణ్డితో ఽపి సన్ । మమేదం తద్ అయం సో ఽహమ్ ఇత్య్ ఉద్భ్రాన్తేన చేతసా
ఓ మహాబాహువా, నీవు తెలివైనవాడివైనా, 'ఇది నాది', 'అది అది', 'నేను ఇదే' అని మనసు కలవరపడి, మూర్ఖుడిలా ఎందుకు మాయలో పడుతున్నావు?
ఆత్మైవేదం జగత్ సర్వం నానాతేహ న విద్యతే । ఏకరూపం జగజ్ జ్ఞాత్వా ధీరై రామ న ఖిద్యతే
ఈ లోకమంతా నిజంగా ఆత్మే; ఇక్కడ భేదభావం లేదు. ఈ జగత్తు ఒక్కటే అని తెలిసిన జ్ఞానులు, రామా, ఎప్పుడూ బాధపడరు.
యథాభూతపదార్థౌఘదర్శనాద్ ఏవ రాఘవ । పరమాశ్వాసనం బుద్ధేర్ నైరాశ్యమ్ అధిగమ్యతే
రాఘవా, వస్తువులను నిజంగా ఎలా ఉన్నాయో అలా చూడగలిగితే, మనస్సు పరమమైన ధైర్యాన్ని పొందుతుంది, నిరాశ కాదు.
భావాభావవిసంవాదముక్తమ్ ఆద్యన్తయోస్ స్థితమ్ । యద్ రూపం తత్ సమాలమ్బ్య పదార్థానాం స్థితిం కురు
ఉన్నదీ లేనదీ అనే వ్యత్యాసాలు లేని, మొదట్లోనూ చివర్లోనూ నిలిచిన ఆ సత్యాన్ని ఆధారంగా చేసుకుని, వస్తువుల స్థితిని స్థిరపర్చు.
నైరాశ్యధీరమనసో మాయేయమ్ అతిమోహినీ । పలాయ్య యాతి సంసారీ మృగీ కేసరిణో యథా
ఓ ధైర్యవంతుడా, ఈ మాయా జగత్తు మనిషిలో విరక్తి ఉన్నప్పుడు, సింహాన్ని చూసిన జింకలా పారిపోతుంది.
కాన్తామ్ ఉద్దామమదనాం లోలాం వనలతామ్ అపి । జర్జరోపలపాలీం చ సమం పశ్యతి ధీరధీః
ధైర్యంగా ఉన్న జ్ఞాని, ఎంత మోహంతో ఉన్న ప్రియురాలిని చూసినా, అడవిలో ఆడుకుంటున్న లతను చూసినా, లేక విరిగిపోయిన రాళ్ల కట్టను చూసినా — అన్నిటినీ సమంగా చూస్తాడు.
భోగా నానన్దయన్త్య్ అన్తః ఖేదయన్తి న చాపదః । దృశ్యశ్రియో హరన్త్య్ అఙ్గ న జ్ఞమ్ అద్రిమ్ ఇవానిలాః
ఆనందాలను చూసినా అతనికి లోపల సంతోషం కలగదు; కష్టాలు వచ్చినా బాధపడడు. ప్రియమైనవాడా, కనబడే వస్తువుల వైభవం జ్ఞానిని కదిలించలేవు, గాలికి కొండ కదలని విధంగా.
రక్తబాలాఙ్గనస్యాపి జ్ఞస్యోదారధియో మునేః । కణశః ఖణ్డతాం యాన్తి మనసి స్మరసాయకాః
యువతిలో ఎంత మోహం ఉన్నా, ఆమె ప్రేమబాణాలు కూడా, మహా జ్ఞానమున్న ముని మనసులో ఒక్కొక్కటిగా విరిగిపోతాయి.
రాగద్వేషైస్ స్వరూపజ్ఞో నావశః పరికృష్యతే । స్పర్శ ఏవాస్య నైతాభ్యాం కిమ్ ఉతాక్రమణం భవేత్
తన అసలు స్వరూపాన్ని తెలిసినవాడు, ఆకర్షణా ద్వేషాలకు లోనై బలహీనంగా లాగించబడడు. అవి అతనిని కేవలం తాకుతాయే కానీ, ఏ విధంగా అతనిపై అధికారం చూపలేవు.
సమదృష్టలతాలోలవనితాద్రిశిలాదిషు । రమతే నైష భోగేషు పాన్థో మరుమహీష్వ్ ఇవ
ఎవరికి సమదృష్టి ఉంటుందో, వృక్షాలు, స్త్రీలు, కొండలు, రాళ్లు మొదలైన వాటిలోని ఆనందాల్లో అతడు మునిగిపోడు. ప్రయాణికుడు ఎడారిలో వెళ్తూ అక్కడ ఆనందించని విధంగా, అతడూ వాటిలో మక్కువ చూపడు.
అయత్నోపనతం సర్వం లీలయా ముక్తమానసః । భుఙ్క్తే భోగభరం ప్రాజ్ఞస్ త్వ్ ఆలోకమ్ ఇవ లోచనమ్
యావత్తు మనస్సు విముక్తమైన జ్ఞాని, తన వద్దకు యత్నం లేకుండానే వచ్చిన దేనినైనా సహజంగా అనుభవిస్తాడు. కళ్ళు వెలుతురును ఎలా స్వీకరిస్తాయో, అలా అతడు అనుభూతులను స్వీకరిస్తాడు.
కాకతాలీయవత్ ప్రాప్తా భోగాలీ లలనాదికా । సేవితాప్య్ అఙ్గ ధీరస్య న దుఃఖాయ న తుష్టయే
కాకి తాకినప్పుడు పండు పడినట్టు, యాదృచ్ఛికంగా వచ్చిన స్త్రీలు మొదలైన అనుభవాలను ధీరుడు అనుభవించినా, అవి అతనికి బాధను కలిగించవు, సంతోషాన్ని కూడా ఇవ్వవు.
సమ్యగ్దృష్టపదార్థం జ్ఞం సుఖదుఃఖగతీ మనాక్ । ద్వే వీచ్యావ్ ఇవ శైలేన్ద్రం క్షోభం నేతుం న శక్నుతః
విషయాలను సరిగ్గా గ్రహించిన జ్ఞాని, సుఖదుఃఖాల ప్రవాహాలు ఎంత వచ్చినా, అవి అతన్ని కదిలించలేవు. అది రెండు అలలు గొప్ప పర్వతాన్ని కదిలించలేకపోవడంలా ఉంటుంది.
హేలయాలోకయన్ భోగాన్ మృదుర్ దాన్తో గతజ్వరః । స్వమ్ ఏవ పదమ్ ఆలమ్బ్య సర్వభూతాన్తరస్థితమ్
అతడు అనాయాసంగా, మృదువుగా, ఆనందాలను చూస్తూ, అంతరాయాలు లేకుండా, తన సహజ స్థితిలో స్థిరంగా ఉంటాడు. ఆ స్థితి సమస్త ప్రాణుల్లో వ్యాపించి ఉంటుంది.
జ్ఞస్ తిష్ఠతి గతవ్యగ్రం వ్యగ్రయాపి సమన్వితః । జగన్తి జనయన్న్ ఏవ బ్రహ్మేవాత్మపరాయణః
జ్ఞాని ఎంత పనిలో నిమగ్నమైనా, అతని మనస్సు చంచలంగా ఉండదు. బ్రహ్మ దేవుడు సృష్టిని సృష్టించినట్టు, అతడు కూడా తనలో స్థిరంగా ఉండి, లోకాలను సృష్టిస్తూ ఉంటాడు.