పరం ధైర్యమ్ ఉపాదత్తే స్థైర్యం మేరుర్ ఇవాచలః । రాజతే స్వస్థయా లక్ష్మ్యా శాన్తేన్ధన ఇవానలః
అచలమైన మెరుమలయిలా అతడు అపారమైన ధైర్యాన్ని సంపాదిస్తాడు; ఇంధనం లేని అగ్నిలా, సహజమైన ఐశ్వర్యంతో అతడు ప్రకాశిస్తాడు.
భవత్య్ ఆత్మని నిర్వాణః ప్రశాన్త ఇవ దీపకః । దృష్టిమ్ ఆయాతి పరమాం నరః పీతామృతో యథా
వ్యక్తిగతంగా విముక్తి మనసులోనే ఉద్భవిస్తుంది; అది ప్రశాంతమైన దీపంలా ఉంటుంది. అమృతాన్ని పానంచేసినవాడిలా, మనిషి పరమమైన దృష్టిని పొందుతాడు.
అన్తర్దీపో ఘట ఇవ మధ్యజ్వాల ఇవానలః । స్ఫురద్దీప్తిర్ మణిర్ ఇవ ప్రయాత్య్ అన్తః ప్రకాశతామ్
ఒక గిన్నెలో వెలిగే దీపంలా, మధ్యలో మంట ఉన్న అగ్నిలా, ప్రకాశాన్ని వెదజల్లే మణిలా, అతడు లోపల వెలుగును పొందుతాడు.
సర్వాత్మకం సర్వగతం సర్వేశం సర్వనాయకమ్ । సర్వాకారం నిరాకారం స్వమ్ ఆత్మానం ప్రపశ్యతి
తాను అన్నిటిలోనూ ఉన్నవాడిగా, అన్నిచోట్లా వ్యాపించినవాడిగా, సర్వాధిపతిగా, అన్నిటికీ నాయకుడిగా, అన్ని రూపాలుగలవాడిగా, రూపం లేనివాడిగా తనను తాను చూస్తాడు.
హసత్య్ అలమ్ అతీతాస్ తాః పేలవా దివసావలీః । యాసు స్మరశరశ్రేణీచపలం చిత్తమ్ అచ్ఛినత్
కామదేవుని బాణాల్లా చంచలంగా ఉన్న తన మనసు గతంలో ఎలా ఉండేదో గుర్తుచేసుకుని, ఆ బలహీనమైన రోజులను ఇప్పుడు నవ్వుకుంటాడు.
సఙ్గరఙ్గవినిష్క్రాన్తశ్ శాన్తమానమనోజ్వరః । అధ్యాత్మరతిర్ ఆసీనః పూర్ణపావనమానసః
కామాలయాల యుద్ధభూమిని విడిచి, మనస్సు శాంతమై, లోపలి ఆనందంలో మునిగి, పూర్తిగా పవిత్రమైన హృదయంతో కూర్చున్నాడు.
నిర్మృష్టకామపఙ్కాఙ్కశ్ ఛిన్నజన్మనిబన్ధనః । ద్వన్ద్వదోషభయోన్ముక్తస్ తీర్ణసంసారసాగరః
కామాసక్తి మచ్చలు తుడిచిపెట్టుకుని, జనన బంధాలను తెంచుకుని, ద్వంద్వదోషాల నుండి విముక్తుడై, సంసారసముద్రాన్ని దాటి వెళ్ళాడు.
ప్రాప్తానుత్తమవిశ్రాన్తిర్ లబ్ధాలభ్యపదాస్పదః । అనివర్తిపదం ప్రాప్తః కర్మణామ్ అన్తమ్ ఆగతః
అతడు అత్యున్నత విశ్రాంతిని పొందాడు, దుర్లభమైన స్థితిని చేరాడు, ఇక తిరిగి రాని స్థాయికి వచ్చాడు, అన్ని కర్మలకు ముగింపు దొరికింది.
సర్వాభివాఞ్ఛితారమ్భో న కిఞ్చిద్ అపి వాఞ్ఛతి । సర్వానుమోదితానన్దో న కిఞ్చిద్ అనుమోదతే
అతడు అన్నీ కోరినవాటిని ప్రారంభించినా, ఏదీ కోరడు; అందరికీ ఆనందాన్ని ఇచ్చినా, తాను ఏదిలోనూ ఆనందించడు.
న దదాతి న చాదత్తే న స్తౌతి న చ నిన్దతి । నాస్తమ్ ఏతి న చోదేతి న తుష్యతి న శోచతి
అతడు ఇవ్వడు, తీసుకోడు, పొగిడడు, దూషించడు; అస్తమించడు, ఉదయించడు; ఆనందించడు, దుఃఖించడు కూడా.
సర్వారమ్భఫలత్యాగీ సర్వోపాధివివర్జితః । సర్వాశాసమ్పరిత్యాగీ జీవన్ముక్త ఇతి స్మృతః
ప్రతి కార్యానికి ఫలితాన్ని వదిలేసినవాడు, అన్ని గుర్తింపులను దాటి ఉన్నవాడు, అన్ని ఆశలను విడిచినవాడే జీవన్ముక్తుడు అని అంటారు.
సర్వైషణాః పరిత్యజ్య చేతసా భవ మౌనవాన్ । ధారా నిరవశేషేణ యథా త్యక్త్వా పయోధరః
అన్ని కోరికలను మనసుతో పూర్తిగా వదిలిపెట్టి, మేఘం తన నీటిని పూర్తిగా వదిలినట్టు, నీవు కూడా మౌనంగా ఉండు.
తథా న సుఖయత్య్ అఙ్గసంలగ్నా వరవర్ణినీ । యథా సుఖయతి స్వాన్తమ్ ఇన్దుశీతా నిరాశతా
శరీరానికి అతుక్కున్న అందమైన స్త్రీ ఎంత ఆనందం ఇవ్వలేకపోతుందో, చంద్రుని చల్లదనం, ఆశలేని హృదయం ఇచ్చే ఆనందం అంతకంటే ఎక్కువగా ఉంటుంది.
న తథేన్దుస్ సుఖయతి కణ్ఠలగ్నో ఽపి రాఘవ । నైరాశ్యం సుఖయత్య్ అన్తర్ యథా సకలశీతలమ్
ఓ రాఘవా, మన దగ్గర ఉన్న చంద్రుడు కూడా అంత ఆనందాన్ని ఇవ్వడు. మనసులో పూర్తిగా ఆశలు పోయినప్పుడు కలిగే చల్లదనం అంత సుఖాన్ని మరేదీ ఇవ్వదు.
పుష్పఘూర్ణన్నవలతో న తథా రాజతే మధుః । యథోదారమతిర్ మౌనీ నైరాశ్యసమమానసః
కొత్తగా వికసించిన పువ్వులో తేనె ఎంత మెరిసినా, ఉదారమైన మనసున్న మౌనిగా ఉండే వాడు, ఆశలు లేని మనస్సుతో ఉండే వాడు, అంత వెలుగు వెదజల్లడు.
న హిమాద్రేర్ న ముక్తాభ్యో న రమ్భాభ్యో న చన్దనాత్ । న తచ్ చన్ద్రమసశ్ శైత్యం నైరాశ్యాద్ యద్ అవాప్యతే
హిమాలయాలు, ముత్యాలు, అరటి పండ్లు, గంధపు చెక్క, చంద్రుడు — వీటిలో ఏదీ ఆశలు లేని మనసులో కలిగే చల్లదనాన్ని ఇవ్వలేవు.
అపి రాజ్యాద్ అపి స్వర్గాద్ అపీన్దోర్ అపి మాధవాత్ । అపి కాన్తాసమాసఙ్గాన్ నైరాశ్యం పరమం సుఖమ్
పాలన, స్వర్గం, చంద్రుడు, వసంతకాలం, ప్రియమైనవారి ఆలింగనం — ఇవన్నిటికన్నా ఆశలు లేని స్థితిలో కలిగే సుఖమే అత్యుత్తమమైనది.
తృణవన్ నోపకుర్వన్తి యయా త్రిభువనశ్రియః । సా పరా నిర్వృతిస్ సాధో నైరాశ్యాద్ ఉపలభ్యతే
ఓ మహానుభావా, మూడు లోకాల వైభవాలు గడ్డి మాదిరిగా కనిపించే ఆ పరమమైన శాంతి, ఆశలు లేకపోతేనే లభిస్తుంది.
ఆశాకరఞ్జపరశుం పరాయా నిర్వృతేః పదమ్ । పుష్పగుచ్ఛం శమతరోర్ ఆలమ్బస్వ నిరాశతామ్
కోరికల చెట్టును నరికే పరశువుగా విరక్తిని తీసుకో, శాంతి వృక్షానికి పుష్పగుచ్ఛంగా నిరాశను అలంకరించు; అప్పుడు పరమశాంతి స్థితిని చేరగలవు.
గోష్పదం పృథివీ మేరుస్ స్థాణుర్ ఆశాస్ సముద్గికాః । తృణం త్రిభువనం రామ నైరాశ్యాలఙ్కృతాకృతేః
ఓ రామా, విరక్తి అలంకారంగా ఉన్నవానికి భూమి ఆవు ముద్రలా, మెరు పర్వతం కంచె కంబంలా, కోరికలు పెట్టె లా, మూడు లోకాలు గడ్డిపెట్టె లా కనిపిస్తాయి.
దానాదానసమాహారవిహారవిభవాదికాః । క్రియా జగతి హస్యన్తే నిరాశైః పురుషోత్తమైః
ఈ లోకంలో దానం, స్వీకారం, సంపాదన, అనుభవం, ఐశ్వర్యం వంటి కార్యాలు ఆశలు లేని ఉత్తమ పురుషులకు హాస్యాస్పదంగా కనిపిస్తాయి.
పదం యస్య న బధ్నాతి కదాచిత్ కలనా హృది । తృణీకృతత్రిభువనః కేనాసావ్ ఉపమీయతే
యవని మనసు ఎప్పుడూ ఆలోచనల బంధనానికి లోనవదు, మూడు లోకాలను గడ్డి ముక్కలుగా చూస్తాడు. అలాంటి వాడిని ఎవరి తో పోల్చగలం?
ఇదమ్ ఏవాస్త్వ్ ఇదం మాస్తు మమేతి హృది రఞ్జనా । న యస్యాస్తి తమ్ ఆత్మేశం తోలయన్తి కథం జనాః
‘ఇది ఉండాలి, ఇది ఉండకూడదు, ఇది నాది’ అనే ఆలోచనలు హృదయంలో ఆనందాన్ని కలిగించని ఆత్మాధిపతిని, జనులు ఎలా కొలిచగలరు?
సర్వసఙ్కటపర్యన్తమ్ అసఙ్కటమలం సుఖమ్ । సౌభాగ్యం పరమం బుద్ధేర్ నైరాశ్యమ్ అవలమ్బ్యతామ్
బుద్ధి నిరాశను ఆధారంగా చేసుకుని, అన్ని కష్టాలనుండి దూరంగా, మలినం లేని శుద్ధమైన సుఖాన్ని, పరమ శుభాన్ని పొందాలి.
న శాస్తేహ త్వమ్ ఆశానాం విద్ధి మిథ్యాభ్రమం జగత్ । వహద్రథస్థదిక్చక్రనేమ్యావర్తవద్ ఉత్థితమ్
ఇక్కడ నీవు ఆశలపై అధికారాన్ని కలిగి ఉండవు. ఈ లోకాన్ని తప్పుడు మాయగా తెలుసుకో. అది పరిగెత్తే రథంలో చక్రం తిరుగుతున్నట్టు ఉద్భవిస్తుంది.
కిం ముహ్యసి మహాబాహో మూర్ఖవత్ పణ్డితో ఽపి సన్ । మమేదం తద్ అయం సో ఽహమ్ ఇత్య్ ఉద్భ్రాన్తేన చేతసా
ఓ మహాబాహువా, నీవు తెలివైనవాడివైనా, 'ఇది నాది', 'అది అది', 'నేను ఇదే' అని మనసు కలవరపడి, మూర్ఖుడిలా ఎందుకు మాయలో పడుతున్నావు?
ఆత్మైవేదం జగత్ సర్వం నానాతేహ న విద్యతే । ఏకరూపం జగజ్ జ్ఞాత్వా ధీరై రామ న ఖిద్యతే
ఈ లోకమంతా నిజంగా ఆత్మే; ఇక్కడ భేదభావం లేదు. ఈ జగత్తు ఒక్కటే అని తెలిసిన జ్ఞానులు, రామా, ఎప్పుడూ బాధపడరు.
యథాభూతపదార్థౌఘదర్శనాద్ ఏవ రాఘవ । పరమాశ్వాసనం బుద్ధేర్ నైరాశ్యమ్ అధిగమ్యతే
రాఘవా, వస్తువులను నిజంగా ఎలా ఉన్నాయో అలా చూడగలిగితే, మనస్సు పరమమైన ధైర్యాన్ని పొందుతుంది, నిరాశ కాదు.
భావాభావవిసంవాదముక్తమ్ ఆద్యన్తయోస్ స్థితమ్ । యద్ రూపం తత్ సమాలమ్బ్య పదార్థానాం స్థితిం కురు
ఉన్నదీ లేనదీ అనే వ్యత్యాసాలు లేని, మొదట్లోనూ చివర్లోనూ నిలిచిన ఆ సత్యాన్ని ఆధారంగా చేసుకుని, వస్తువుల స్థితిని స్థిరపర్చు.
నైరాశ్యధీరమనసో మాయేయమ్ అతిమోహినీ । పలాయ్య యాతి సంసారీ మృగీ కేసరిణో యథా
ఓ ధైర్యవంతుడా, ఈ మాయా జగత్తు మనిషిలో విరక్తి ఉన్నప్పుడు, సింహాన్ని చూసిన జింకలా పారిపోతుంది.