అజ్ఞాతైషా మనోమత్తమృగం విషయతర్షులమ్ । అసత్యైవ హి సత్యేవ మృగతృష్ణేవ కర్షతి
ఈ అజ్ఞానం తెలిసిపోకపోతే, మనసును పిచ్చి జింకలా, విషయాల పట్ల దాహంతో నిండినదిగా నడిపిస్తుంది. అది నిజంగా లేకపోయినా, మృగత్రిష్ణలో నీరు ఉన్నట్టు అనిపించడంలా, మనల్ని లాక్కెళ్తుంది.
విజ్ఞాతా సత్యరూపేయం నాశం యాతి పలాయతే । విప్రమధ్యాత్ పరిజ్ఞాతా యథా చణ్డాలకన్యకా
దీనిని నిజంగా ఎలా ఉందో తెలుసుకుంటే, అది నశించి పారిపోతుంది. జ్ఞానులు దీన్ని గుర్తిస్తే, అది చండాలురాలి సంగతి తెలిసినట్టు దూరమవుతుంది.
అవిద్యా సమ్పరిజ్ఞాతా న మనః పరికర్షతి । మృగతృష్ణా పరిజ్ఞాతా తర్షులం నాపకర్షతి
అజ్ఞానం పూర్తిగా తెలుసుకుంటే, అది మనసును ఇక లాక్కుపోదు. మృగత్రిష్ణను గుర్తించినవాడికి అది దాహాన్ని ఇక ఆకర్షించదు.
పరమార్థావబోధేన సమూలం రామ వాసనా । దీపేనేవాన్ధకారశ్రీర్ గలత్య్ ఆలోక ఏతి చ
శ్రీరామా, పరమార్థం తెలుసుకున్నవాడికి మనసులో దాగి ఉన్న వాసనలు పూర్తిగా పోతాయి. దీపం వెలిగించినప్పుడు చీకటి పోయి వెలుగు వచ్చేదానిలా అవి అంతరించిపోతాయి.
నాస్త్య్ అవిద్యేతి సఞ్జాతే నిశ్చయే శాస్త్రయుక్తితః । గలత్య్ అవిద్యా తాపేన తుషారకణికా యథా
శాస్త్ర జ్ఞానం ఆధారంగా 'అజ్ఞానం లేదు' అన్న నమ్మకం కలిగినప్పుడు, ఆ జ్ఞానపు వేడి వల్ల అజ్ఞానం మంచు తినిపోతున్నట్టు కరిగిపోతుంది.
దేహస్యాస్య జడస్యార్థే కిం భోగైర్ ఇతి నిశ్చయీ । భినత్త్య్ ఆశామయం జ్ఞానీ పఞ్జరం కేసరీ యథా
ఈ శరీరం జడమైనదని, దానికి అనుభవాలు అవసరం లేదని బలంగా గ్రహించిన జ్ఞాని, సింహం పంజరాన్ని పగలగొట్టినట్టు, కోరికల బంధాన్ని పూర్తిగా విడిచిపెడతాడు.
ఆశాపరికరే రామ నూనం పరిహృతే హృదః । పుమాన్ ఆగతసౌన్దర్యో హ్లాదమ్ ఆయాతి చన్ద్రవత్
శ్రీరామా, మనసులోని కోరికలన్నీ నిజంగా వదిలిపెట్టినప్పుడు, మనిషికి చంద్రునిలా అందం, ఆనందం కలుగుతుంది.
పరాం శీతలతామ్ ఏతి వృష్టిధౌత ఇవాచలః । నిర్వృతిం పరమాం ధత్తే ప్రాప్తరాజ్య ఇవాధనః
వానతో కడిగిన కొండలా అతడు పరమమైన చల్లదనాన్ని పొందుతాడు; రాజ్యం లభించిన పేదవాడిలా అతడు అత్యున్నత ఆనందాన్ని అనుభవిస్తాడు.
శోభతే ఽమలయా లక్ష్మ్యా శరదీవ నభస్తలమ్ । ఆత్మన్య్ ఏవ న మాత్య్ ఉచ్చైః కల్పస్యాన్త ఇవార్ణవః
శరదృతువు లో ఆకాశం మాదిరిగా అతడికి మచ్చలేని ఐశ్వర్యం మెరిసిపోతుంది; కలియుగం చివర సముద్రం ఎలా ఉప్పొంగదో, అతడు తనలో అతిగా గర్వపడడు.
భవత్య్ అపేతసంరమ్భో వృష్టమూక ఇవామ్బుదః । తిష్ఠత్య్ ఆత్మని సంవేత్తా ప్రశాన్త ఇవ వారిధిః
వాన తీరిన మేఘంలా అతడిలో కోపం లేదా కలవరం ఉండదు; ప్రశాంతమైన సముద్రంలా అతడు తనలోనే స్థిరంగా ఉంటాడు.
పరం ధైర్యమ్ ఉపాదత్తే స్థైర్యం మేరుర్ ఇవాచలః । రాజతే స్వస్థయా లక్ష్మ్యా శాన్తేన్ధన ఇవానలః
అచలమైన మెరుమలయిలా అతడు అపారమైన ధైర్యాన్ని సంపాదిస్తాడు; ఇంధనం లేని అగ్నిలా, సహజమైన ఐశ్వర్యంతో అతడు ప్రకాశిస్తాడు.
భవత్య్ ఆత్మని నిర్వాణః ప్రశాన్త ఇవ దీపకః । దృష్టిమ్ ఆయాతి పరమాం నరః పీతామృతో యథా
వ్యక్తిగతంగా విముక్తి మనసులోనే ఉద్భవిస్తుంది; అది ప్రశాంతమైన దీపంలా ఉంటుంది. అమృతాన్ని పానంచేసినవాడిలా, మనిషి పరమమైన దృష్టిని పొందుతాడు.
అన్తర్దీపో ఘట ఇవ మధ్యజ్వాల ఇవానలః । స్ఫురద్దీప్తిర్ మణిర్ ఇవ ప్రయాత్య్ అన్తః ప్రకాశతామ్
ఒక గిన్నెలో వెలిగే దీపంలా, మధ్యలో మంట ఉన్న అగ్నిలా, ప్రకాశాన్ని వెదజల్లే మణిలా, అతడు లోపల వెలుగును పొందుతాడు.
సర్వాత్మకం సర్వగతం సర్వేశం సర్వనాయకమ్ । సర్వాకారం నిరాకారం స్వమ్ ఆత్మానం ప్రపశ్యతి
తాను అన్నిటిలోనూ ఉన్నవాడిగా, అన్నిచోట్లా వ్యాపించినవాడిగా, సర్వాధిపతిగా, అన్నిటికీ నాయకుడిగా, అన్ని రూపాలుగలవాడిగా, రూపం లేనివాడిగా తనను తాను చూస్తాడు.
హసత్య్ అలమ్ అతీతాస్ తాః పేలవా దివసావలీః । యాసు స్మరశరశ్రేణీచపలం చిత్తమ్ అచ్ఛినత్
కామదేవుని బాణాల్లా చంచలంగా ఉన్న తన మనసు గతంలో ఎలా ఉండేదో గుర్తుచేసుకుని, ఆ బలహీనమైన రోజులను ఇప్పుడు నవ్వుకుంటాడు.
సఙ్గరఙ్గవినిష్క్రాన్తశ్ శాన్తమానమనోజ్వరః । అధ్యాత్మరతిర్ ఆసీనః పూర్ణపావనమానసః
కామాలయాల యుద్ధభూమిని విడిచి, మనస్సు శాంతమై, లోపలి ఆనందంలో మునిగి, పూర్తిగా పవిత్రమైన హృదయంతో కూర్చున్నాడు.
నిర్మృష్టకామపఙ్కాఙ్కశ్ ఛిన్నజన్మనిబన్ధనః । ద్వన్ద్వదోషభయోన్ముక్తస్ తీర్ణసంసారసాగరః
కామాసక్తి మచ్చలు తుడిచిపెట్టుకుని, జనన బంధాలను తెంచుకుని, ద్వంద్వదోషాల నుండి విముక్తుడై, సంసారసముద్రాన్ని దాటి వెళ్ళాడు.
ప్రాప్తానుత్తమవిశ్రాన్తిర్ లబ్ధాలభ్యపదాస్పదః । అనివర్తిపదం ప్రాప్తః కర్మణామ్ అన్తమ్ ఆగతః
అతడు అత్యున్నత విశ్రాంతిని పొందాడు, దుర్లభమైన స్థితిని చేరాడు, ఇక తిరిగి రాని స్థాయికి వచ్చాడు, అన్ని కర్మలకు ముగింపు దొరికింది.
సర్వాభివాఞ్ఛితారమ్భో న కిఞ్చిద్ అపి వాఞ్ఛతి । సర్వానుమోదితానన్దో న కిఞ్చిద్ అనుమోదతే
అతడు అన్నీ కోరినవాటిని ప్రారంభించినా, ఏదీ కోరడు; అందరికీ ఆనందాన్ని ఇచ్చినా, తాను ఏదిలోనూ ఆనందించడు.
న దదాతి న చాదత్తే న స్తౌతి న చ నిన్దతి । నాస్తమ్ ఏతి న చోదేతి న తుష్యతి న శోచతి
అతడు ఇవ్వడు, తీసుకోడు, పొగిడడు, దూషించడు; అస్తమించడు, ఉదయించడు; ఆనందించడు, దుఃఖించడు కూడా.
సర్వారమ్భఫలత్యాగీ సర్వోపాధివివర్జితః । సర్వాశాసమ్పరిత్యాగీ జీవన్ముక్త ఇతి స్మృతః
ప్రతి కార్యానికి ఫలితాన్ని వదిలేసినవాడు, అన్ని గుర్తింపులను దాటి ఉన్నవాడు, అన్ని ఆశలను విడిచినవాడే జీవన్ముక్తుడు అని అంటారు.
సర్వైషణాః పరిత్యజ్య చేతసా భవ మౌనవాన్ । ధారా నిరవశేషేణ యథా త్యక్త్వా పయోధరః
అన్ని కోరికలను మనసుతో పూర్తిగా వదిలిపెట్టి, మేఘం తన నీటిని పూర్తిగా వదిలినట్టు, నీవు కూడా మౌనంగా ఉండు.
తథా న సుఖయత్య్ అఙ్గసంలగ్నా వరవర్ణినీ । యథా సుఖయతి స్వాన్తమ్ ఇన్దుశీతా నిరాశతా
శరీరానికి అతుక్కున్న అందమైన స్త్రీ ఎంత ఆనందం ఇవ్వలేకపోతుందో, చంద్రుని చల్లదనం, ఆశలేని హృదయం ఇచ్చే ఆనందం అంతకంటే ఎక్కువగా ఉంటుంది.
న తథేన్దుస్ సుఖయతి కణ్ఠలగ్నో ఽపి రాఘవ । నైరాశ్యం సుఖయత్య్ అన్తర్ యథా సకలశీతలమ్
ఓ రాఘవా, మన దగ్గర ఉన్న చంద్రుడు కూడా అంత ఆనందాన్ని ఇవ్వడు. మనసులో పూర్తిగా ఆశలు పోయినప్పుడు కలిగే చల్లదనం అంత సుఖాన్ని మరేదీ ఇవ్వదు.
పుష్పఘూర్ణన్నవలతో న తథా రాజతే మధుః । యథోదారమతిర్ మౌనీ నైరాశ్యసమమానసః
కొత్తగా వికసించిన పువ్వులో తేనె ఎంత మెరిసినా, ఉదారమైన మనసున్న మౌనిగా ఉండే వాడు, ఆశలు లేని మనస్సుతో ఉండే వాడు, అంత వెలుగు వెదజల్లడు.
న హిమాద్రేర్ న ముక్తాభ్యో న రమ్భాభ్యో న చన్దనాత్ । న తచ్ చన్ద్రమసశ్ శైత్యం నైరాశ్యాద్ యద్ అవాప్యతే
హిమాలయాలు, ముత్యాలు, అరటి పండ్లు, గంధపు చెక్క, చంద్రుడు — వీటిలో ఏదీ ఆశలు లేని మనసులో కలిగే చల్లదనాన్ని ఇవ్వలేవు.
అపి రాజ్యాద్ అపి స్వర్గాద్ అపీన్దోర్ అపి మాధవాత్ । అపి కాన్తాసమాసఙ్గాన్ నైరాశ్యం పరమం సుఖమ్
పాలన, స్వర్గం, చంద్రుడు, వసంతకాలం, ప్రియమైనవారి ఆలింగనం — ఇవన్నిటికన్నా ఆశలు లేని స్థితిలో కలిగే సుఖమే అత్యుత్తమమైనది.
తృణవన్ నోపకుర్వన్తి యయా త్రిభువనశ్రియః । సా పరా నిర్వృతిస్ సాధో నైరాశ్యాద్ ఉపలభ్యతే
ఓ మహానుభావా, మూడు లోకాల వైభవాలు గడ్డి మాదిరిగా కనిపించే ఆ పరమమైన శాంతి, ఆశలు లేకపోతేనే లభిస్తుంది.
ఆశాకరఞ్జపరశుం పరాయా నిర్వృతేః పదమ్ । పుష్పగుచ్ఛం శమతరోర్ ఆలమ్బస్వ నిరాశతామ్
కోరికల చెట్టును నరికే పరశువుగా విరక్తిని తీసుకో, శాంతి వృక్షానికి పుష్పగుచ్ఛంగా నిరాశను అలంకరించు; అప్పుడు పరమశాంతి స్థితిని చేరగలవు.
గోష్పదం పృథివీ మేరుస్ స్థాణుర్ ఆశాస్ సముద్గికాః । తృణం త్రిభువనం రామ నైరాశ్యాలఙ్కృతాకృతేః
ఓ రామా, విరక్తి అలంకారంగా ఉన్నవానికి భూమి ఆవు ముద్రలా, మెరు పర్వతం కంచె కంబంలా, కోరికలు పెట్టె లా, మూడు లోకాలు గడ్డిపెట్టె లా కనిపిస్తాయి.