తుచ్ఛాం మోక్షధియం త్యక్త్వా బన్ధబుద్ధిం తథైషణాః । సువైరాగ్యవివేకాభ్యాం కేవలం క్షపయేన్ మనః
అసలు లేని మోక్షం గురించిన ఆలోచనలూ, బంధన భావనలూ వదిలేసి, నిజమైన విరక్తి, వివేకంతో మనస్సును పూర్తిగా నివృత్తి చేయాలి.
మోక్షో మే ఽస్త్వ్ ఇతి చిన్తా చేజ్ జాతా తద్ వ్యుత్థితం మనః । మననోత్కే మనస్య్ ఉచ్చైర్ వపుర్ దోషాయ కేవలమ్
నాకు మోక్షం కలగాలి అని ఆలోచన వచ్చినప్పుడు, మనస్సు అస్థిరంగా మారుతుంది. అలాంటి ఆలోచనలతో మనస్సు కలవరపడితే, అది శరీరానికి హాని మాత్రమే కలిగిస్తుంది.
ఆత్మన్య్ అతీతే సర్వస్మాత్ సర్వరూపే ఽథ వా తతే । కో బన్ధః కశ్ చ వా మోక్షో నిర్మూలం మననం కుతః
ఆత్మ అన్నింటికంటే అతీతమైనదిగా, లేదా అన్నిటిలోనూ వ్యాపించినదిగా, లేదా అన్నిరూపాలుగా ఉన్నదిగా భావించినప్పుడు, బంధమేమిటి? మోక్షమేమిటి? మూలం లేని ఆలోచన ఎక్కడి నుంచి వస్తుంది?
వాయుస్ స్పన్దనధర్మత్వాద్ యదా లగతి దేహకే । తదా స్ఫురతి హస్తాఙ్గరసనాపల్లవావలీ
గాలి తన స్వభావం ప్రకారం కదలికతో శరీరంలో ప్రవేశించినప్పుడు, చేతులు, అవయవాలు, నాలుక, కోమల కురుపల్లవాల వలె అవన్నీ కదలడం మొదలవుతుంది.
పాదపే పల్లవశ్రేణీం చాలయత్య్ అనిలో యథా । తథైవాఙ్గావలీం వాయుర్ దేహే సఞ్చాలయత్య్ అలమ్
వృక్షంలో కొత్త ఆకులను గాలి ఊపినట్లు, అదే విధంగా గాలి శరీరంలోని అవయవాలను కూడా కదిలిస్తుంది.
చిత్ సర్వవ్యాపినీ సూక్ష్మా న చలా న చ చాల్యతే । న స్వతస్ స్పన్దమ్ ఆయాతి దేవాచల ఇవానిలైః
చైతన్యం అన్నీ వ్యాపించి, ఎంతో సూక్ష్మంగా ఉంటుంది. అది కదలదు, ఎవరి వల్లా కదిలించబడదు. అది తానుగా కదలిక చూపించదు. గాలి ఎంత వీచినా, దేవగిరి పర్వతం కదలని విధంగా ఉంటుంది.
ప్రతిబిమ్బితసర్వార్థా కేవలం స్వాత్మని స్థితా । ప్రకాశయతి బోధేన జగన్తీమాని దీపవత్
అది అన్నీ ప్రతిబింబించుకుంటూ, తనలోనే నిలిచి ఉంటుంది. తన బోధతో ఈ లోకాలను వెలిగిస్తుంది, దీపం వెలుగు చల్లినట్లు.
తత్ర కో ఽయం ముధా మోహో భవతామ్ అతిదుఃఖదః । అయం సో ఽహం మమాఙ్గాని మమేదం చేతి దుర్ధియామ్
అయితే, మీలో ఈ వ్యర్థమైన మోహం ఏమిటి? ఇది ఎంతటి బాధను కలిగిస్తోంది! 'నేనే ఇది, ఇవే నా అవయవాలు, ఇది నాదే' అని మూర్ఖులు భావించడం వల్లే ఈ దుఃఖం కలుగుతోంది.
అనిచ్ఛలోలత్వాన్ నున్నదృషదారావరాశివత్ । జ్ఞత్వకర్తృత్వభోక్తృత్వక్రియా సముపలభ్యతే
అది తానుగా కదలని, స్థిరంగా ఉండే రాయిలా ఉండటం వల్ల, 'తెలుసుకోవడం', 'చేయడం', 'అనుభవించడం', 'కార్యాలు చేయడం' అన్నీ కేవలం కనిపించేవే.
తత్రాయమ్ ఆత్మా సమ్మన్తా భోక్తా కర్తేతి జాయతే । ముధైవాజ్ఞానతాపోత్థా మృగతృష్ణేవ వాసనా
అక్కడ మన ఆత్మనే అనుమతించేవాడిగా, అనుభవించేవాడిగా, చేయువాడిగా ఊహించబడుతుంది. కానీ ఇది అజ్ఞానంతో పుట్టిన మాయ మాత్రమే, మృగత్రిష్ణలో నీటి కోరికలా వృథాగా కలిగిన వాసన.
అజ్ఞాతైషా మనోమత్తమృగం విషయతర్షులమ్ । అసత్యైవ హి సత్యేవ మృగతృష్ణేవ కర్షతి
ఈ అజ్ఞానం తెలిసిపోకపోతే, మనసును పిచ్చి జింకలా, విషయాల పట్ల దాహంతో నిండినదిగా నడిపిస్తుంది. అది నిజంగా లేకపోయినా, మృగత్రిష్ణలో నీరు ఉన్నట్టు అనిపించడంలా, మనల్ని లాక్కెళ్తుంది.
విజ్ఞాతా సత్యరూపేయం నాశం యాతి పలాయతే । విప్రమధ్యాత్ పరిజ్ఞాతా యథా చణ్డాలకన్యకా
దీనిని నిజంగా ఎలా ఉందో తెలుసుకుంటే, అది నశించి పారిపోతుంది. జ్ఞానులు దీన్ని గుర్తిస్తే, అది చండాలురాలి సంగతి తెలిసినట్టు దూరమవుతుంది.
అవిద్యా సమ్పరిజ్ఞాతా న మనః పరికర్షతి । మృగతృష్ణా పరిజ్ఞాతా తర్షులం నాపకర్షతి
అజ్ఞానం పూర్తిగా తెలుసుకుంటే, అది మనసును ఇక లాక్కుపోదు. మృగత్రిష్ణను గుర్తించినవాడికి అది దాహాన్ని ఇక ఆకర్షించదు.
పరమార్థావబోధేన సమూలం రామ వాసనా । దీపేనేవాన్ధకారశ్రీర్ గలత్య్ ఆలోక ఏతి చ
శ్రీరామా, పరమార్థం తెలుసుకున్నవాడికి మనసులో దాగి ఉన్న వాసనలు పూర్తిగా పోతాయి. దీపం వెలిగించినప్పుడు చీకటి పోయి వెలుగు వచ్చేదానిలా అవి అంతరించిపోతాయి.
నాస్త్య్ అవిద్యేతి సఞ్జాతే నిశ్చయే శాస్త్రయుక్తితః । గలత్య్ అవిద్యా తాపేన తుషారకణికా యథా
శాస్త్ర జ్ఞానం ఆధారంగా 'అజ్ఞానం లేదు' అన్న నమ్మకం కలిగినప్పుడు, ఆ జ్ఞానపు వేడి వల్ల అజ్ఞానం మంచు తినిపోతున్నట్టు కరిగిపోతుంది.
దేహస్యాస్య జడస్యార్థే కిం భోగైర్ ఇతి నిశ్చయీ । భినత్త్య్ ఆశామయం జ్ఞానీ పఞ్జరం కేసరీ యథా
ఈ శరీరం జడమైనదని, దానికి అనుభవాలు అవసరం లేదని బలంగా గ్రహించిన జ్ఞాని, సింహం పంజరాన్ని పగలగొట్టినట్టు, కోరికల బంధాన్ని పూర్తిగా విడిచిపెడతాడు.
ఆశాపరికరే రామ నూనం పరిహృతే హృదః । పుమాన్ ఆగతసౌన్దర్యో హ్లాదమ్ ఆయాతి చన్ద్రవత్
శ్రీరామా, మనసులోని కోరికలన్నీ నిజంగా వదిలిపెట్టినప్పుడు, మనిషికి చంద్రునిలా అందం, ఆనందం కలుగుతుంది.
పరాం శీతలతామ్ ఏతి వృష్టిధౌత ఇవాచలః । నిర్వృతిం పరమాం ధత్తే ప్రాప్తరాజ్య ఇవాధనః
వానతో కడిగిన కొండలా అతడు పరమమైన చల్లదనాన్ని పొందుతాడు; రాజ్యం లభించిన పేదవాడిలా అతడు అత్యున్నత ఆనందాన్ని అనుభవిస్తాడు.
శోభతే ఽమలయా లక్ష్మ్యా శరదీవ నభస్తలమ్ । ఆత్మన్య్ ఏవ న మాత్య్ ఉచ్చైః కల్పస్యాన్త ఇవార్ణవః
శరదృతువు లో ఆకాశం మాదిరిగా అతడికి మచ్చలేని ఐశ్వర్యం మెరిసిపోతుంది; కలియుగం చివర సముద్రం ఎలా ఉప్పొంగదో, అతడు తనలో అతిగా గర్వపడడు.
భవత్య్ అపేతసంరమ్భో వృష్టమూక ఇవామ్బుదః । తిష్ఠత్య్ ఆత్మని సంవేత్తా ప్రశాన్త ఇవ వారిధిః
వాన తీరిన మేఘంలా అతడిలో కోపం లేదా కలవరం ఉండదు; ప్రశాంతమైన సముద్రంలా అతడు తనలోనే స్థిరంగా ఉంటాడు.
పరం ధైర్యమ్ ఉపాదత్తే స్థైర్యం మేరుర్ ఇవాచలః । రాజతే స్వస్థయా లక్ష్మ్యా శాన్తేన్ధన ఇవానలః
అచలమైన మెరుమలయిలా అతడు అపారమైన ధైర్యాన్ని సంపాదిస్తాడు; ఇంధనం లేని అగ్నిలా, సహజమైన ఐశ్వర్యంతో అతడు ప్రకాశిస్తాడు.
భవత్య్ ఆత్మని నిర్వాణః ప్రశాన్త ఇవ దీపకః । దృష్టిమ్ ఆయాతి పరమాం నరః పీతామృతో యథా
వ్యక్తిగతంగా విముక్తి మనసులోనే ఉద్భవిస్తుంది; అది ప్రశాంతమైన దీపంలా ఉంటుంది. అమృతాన్ని పానంచేసినవాడిలా, మనిషి పరమమైన దృష్టిని పొందుతాడు.
అన్తర్దీపో ఘట ఇవ మధ్యజ్వాల ఇవానలః । స్ఫురద్దీప్తిర్ మణిర్ ఇవ ప్రయాత్య్ అన్తః ప్రకాశతామ్
ఒక గిన్నెలో వెలిగే దీపంలా, మధ్యలో మంట ఉన్న అగ్నిలా, ప్రకాశాన్ని వెదజల్లే మణిలా, అతడు లోపల వెలుగును పొందుతాడు.
సర్వాత్మకం సర్వగతం సర్వేశం సర్వనాయకమ్ । సర్వాకారం నిరాకారం స్వమ్ ఆత్మానం ప్రపశ్యతి
తాను అన్నిటిలోనూ ఉన్నవాడిగా, అన్నిచోట్లా వ్యాపించినవాడిగా, సర్వాధిపతిగా, అన్నిటికీ నాయకుడిగా, అన్ని రూపాలుగలవాడిగా, రూపం లేనివాడిగా తనను తాను చూస్తాడు.
హసత్య్ అలమ్ అతీతాస్ తాః పేలవా దివసావలీః । యాసు స్మరశరశ్రేణీచపలం చిత్తమ్ అచ్ఛినత్
కామదేవుని బాణాల్లా చంచలంగా ఉన్న తన మనసు గతంలో ఎలా ఉండేదో గుర్తుచేసుకుని, ఆ బలహీనమైన రోజులను ఇప్పుడు నవ్వుకుంటాడు.
సఙ్గరఙ్గవినిష్క్రాన్తశ్ శాన్తమానమనోజ్వరః । అధ్యాత్మరతిర్ ఆసీనః పూర్ణపావనమానసః
కామాలయాల యుద్ధభూమిని విడిచి, మనస్సు శాంతమై, లోపలి ఆనందంలో మునిగి, పూర్తిగా పవిత్రమైన హృదయంతో కూర్చున్నాడు.
నిర్మృష్టకామపఙ్కాఙ్కశ్ ఛిన్నజన్మనిబన్ధనః । ద్వన్ద్వదోషభయోన్ముక్తస్ తీర్ణసంసారసాగరః
కామాసక్తి మచ్చలు తుడిచిపెట్టుకుని, జనన బంధాలను తెంచుకుని, ద్వంద్వదోషాల నుండి విముక్తుడై, సంసారసముద్రాన్ని దాటి వెళ్ళాడు.
ప్రాప్తానుత్తమవిశ్రాన్తిర్ లబ్ధాలభ్యపదాస్పదః । అనివర్తిపదం ప్రాప్తః కర్మణామ్ అన్తమ్ ఆగతః
అతడు అత్యున్నత విశ్రాంతిని పొందాడు, దుర్లభమైన స్థితిని చేరాడు, ఇక తిరిగి రాని స్థాయికి వచ్చాడు, అన్ని కర్మలకు ముగింపు దొరికింది.
సర్వాభివాఞ్ఛితారమ్భో న కిఞ్చిద్ అపి వాఞ్ఛతి । సర్వానుమోదితానన్దో న కిఞ్చిద్ అనుమోదతే
అతడు అన్నీ కోరినవాటిని ప్రారంభించినా, ఏదీ కోరడు; అందరికీ ఆనందాన్ని ఇచ్చినా, తాను ఏదిలోనూ ఆనందించడు.
న దదాతి న చాదత్తే న స్తౌతి న చ నిన్దతి । నాస్తమ్ ఏతి న చోదేతి న తుష్యతి న శోచతి
అతడు ఇవ్వడు, తీసుకోడు, పొగిడడు, దూషించడు; అస్తమించడు, ఉదయించడు; ఆనందించడు, దుఃఖించడు కూడా.