చిరం ప్రబోధమ్ ఆసాద్య చిత్తే ఽవితతతాం గతే । దశ మోక్షా న వాఞ్ఛ్యన్తే కిమ్ ఉతైకో హి మోక్షకః
కాలం తరువాత జ్ఞానం లభించి, మనస్సు విస్తరించినపుడు, పది ముక్తులు కూడా ఆశించరు, ఒక్కటి గురించి అయితే ఏమి చెప్పాలి!
అయం మోక్షస్ త్వ్ అయం బన్ధః పేలవాం కలనామ్ ఇమామ్ । పరిత్యజ్య మహాత్యాగీ త్వం త్వమ్ ఏవ భవాభవః
ఇది ముక్తి, ఇది బంధమని చిన్న అభిప్రాయాన్ని పూర్తిగా వదిలిపెట్టి, నిజమైన త్యాగి నీవే భవము, నీవే అభవమని గ్రహిస్తాడు.
పరిగలితవికల్పతాం ప్రయాతస్ సగరసుతౌఘనిఖాతమేఖలాఙ్కమ్ । అవనివలయమ్ అన్తరస్తసఙ్గశ్ చిరమ్ అనుపాలయ సర్వదోదితశ్రీః
అన్ని సందేహాలు కరిగిపోయిన స్థితికి చేరి, సముద్రపు అలలు భూమిని చుట్టినట్టు ఉండగా, అంతరంగ సంబంధాలను విడిచిపెట్టి, ఎక్కడైనా ఉద్భవించే మహిమను చిరకాలం నిలుపుకో.
లీలయాపశ్యతి వపుః కలనాత్మని జాయతే । రమ్యస్యాపశ్యతో వక్త్రం హృది దౌరూప్యధీర్ ఇవ
ఆడుకుంటున్నట్టు శరీరాన్ని మనం చూస్తాం; ఆలోచన వల్ల అది పుట్టింది. అందమైన ముఖాన్ని చూడని వారికి హృదయంలో తక్కువతనపు భావన కలుగుతుంది, అది నికృష్ట లోహాన్ని చూసినట్టు ఉంటుంది.
తద్వశాద్ ఇయమ్ ఆయాతా మహతీ మేదురోదరా । మాయా మదమహాశక్తిస్ సురాస్వాదలవాద్ ఇవ
దాని ప్రభావంతో ఈ విస్తారమైన, దట్టమైన కడుపుతో ఉన్న మాయా పుట్టింది. ఇది మదము అనే గొప్ప మాయా శక్తి, మద్యం రుచి ఒక చుక్కతో కలిగినట్లే.
తయానయా వికారిణ్యా తదతద్భావభూతయా । ఇదం సమ్పన్నమ్ అఖిలం తాపాద్ ఇవ మరౌ పయః
ఈ మారుతూ ఉండే మాయా, నిజమైనదీ అబద్ధమైనదీ అన్న రూపాలు ధరించి, ఈ సర్వం ఉద్భవించింది. అది ఎండిన మైదానంలో నీరు కనిపించడంలా.
మనో బుద్ధిర్ అహఙ్కారో వాసనాశ్ చేన్ద్రియాణ్య్ అపి । ఏవఙ్కల్పితనామాఙ్కస్ స్ఫురత్య్ ఆత్మాబ్ధిర్ అమ్బుభిః
మనస్సు, బుద్ధి, అహంకారం, వాసనలు, ఇంద్రియాలు—ఇవి అన్నీ ఊహించిన పేర్లు, లక్షణాలతో, ఆత్మ సముద్రం నుండి నీళ్లలా వెలిసిపోతున్నాయి.
చిత్తాహఙ్కారయోర్ ద్విత్వం వచస్య్ అస్తి న వస్తుతః । యచ్ చిత్తం స హ్య్ అహఙ్కారో యో ఽహఙ్కారో మనో హి తత్
మనస్సు, అహంకారం వేర్వేరు అని మాటల్లో మాత్రమే అంటారు, నిజంగా అయితే రెండూ ఒక్కటే. మనస్సే అహంకారం, అహంకారమే మనస్సు.
వ్యతిరిక్తం హిమాచ్ ఛౌక్ల్యమ్ ఇతి సఙ్కల్ప్యతే యథా । ముధైవ కల్ప్యతే భేదశ్ చిత్తాహఙ్కారయోస్ తథా
హిమం నుంచి తెలుపు వేరుగా ఉందని మనం ఊహించుకుంటాం, అలాగే మనస్సు, అహంకారం వేర్వేరు అన్న భావన కూడా కల్పన మాత్రమే, నిజంగా వేరు కావు.
మనోఽహఙ్కారయోర్ అన్తర్ ద్వయోర్ ఏకతరక్షయే । క్షీణే ద్వే ఏవ హి యథా పటశౌక్ల్యే పటక్షయే
మనస్సు, అహంకారం ఈ రెండింటిలో ఏదో ఒకటి పోతే రెండూ పోయినట్లే. ఇది ఎలా అంటే, వస్త్రానికి తెలుపు పోతే వస్త్రం కూడా పోయినట్లే.
తుచ్ఛాం మోక్షధియం త్యక్త్వా బన్ధబుద్ధిం తథైషణాః । సువైరాగ్యవివేకాభ్యాం కేవలం క్షపయేన్ మనః
అసలు లేని మోక్షం గురించిన ఆలోచనలూ, బంధన భావనలూ వదిలేసి, నిజమైన విరక్తి, వివేకంతో మనస్సును పూర్తిగా నివృత్తి చేయాలి.
మోక్షో మే ఽస్త్వ్ ఇతి చిన్తా చేజ్ జాతా తద్ వ్యుత్థితం మనః । మననోత్కే మనస్య్ ఉచ్చైర్ వపుర్ దోషాయ కేవలమ్
నాకు మోక్షం కలగాలి అని ఆలోచన వచ్చినప్పుడు, మనస్సు అస్థిరంగా మారుతుంది. అలాంటి ఆలోచనలతో మనస్సు కలవరపడితే, అది శరీరానికి హాని మాత్రమే కలిగిస్తుంది.
ఆత్మన్య్ అతీతే సర్వస్మాత్ సర్వరూపే ఽథ వా తతే । కో బన్ధః కశ్ చ వా మోక్షో నిర్మూలం మననం కుతః
ఆత్మ అన్నింటికంటే అతీతమైనదిగా, లేదా అన్నిటిలోనూ వ్యాపించినదిగా, లేదా అన్నిరూపాలుగా ఉన్నదిగా భావించినప్పుడు, బంధమేమిటి? మోక్షమేమిటి? మూలం లేని ఆలోచన ఎక్కడి నుంచి వస్తుంది?
వాయుస్ స్పన్దనధర్మత్వాద్ యదా లగతి దేహకే । తదా స్ఫురతి హస్తాఙ్గరసనాపల్లవావలీ
గాలి తన స్వభావం ప్రకారం కదలికతో శరీరంలో ప్రవేశించినప్పుడు, చేతులు, అవయవాలు, నాలుక, కోమల కురుపల్లవాల వలె అవన్నీ కదలడం మొదలవుతుంది.
పాదపే పల్లవశ్రేణీం చాలయత్య్ అనిలో యథా । తథైవాఙ్గావలీం వాయుర్ దేహే సఞ్చాలయత్య్ అలమ్
వృక్షంలో కొత్త ఆకులను గాలి ఊపినట్లు, అదే విధంగా గాలి శరీరంలోని అవయవాలను కూడా కదిలిస్తుంది.
చిత్ సర్వవ్యాపినీ సూక్ష్మా న చలా న చ చాల్యతే । న స్వతస్ స్పన్దమ్ ఆయాతి దేవాచల ఇవానిలైః
చైతన్యం అన్నీ వ్యాపించి, ఎంతో సూక్ష్మంగా ఉంటుంది. అది కదలదు, ఎవరి వల్లా కదిలించబడదు. అది తానుగా కదలిక చూపించదు. గాలి ఎంత వీచినా, దేవగిరి పర్వతం కదలని విధంగా ఉంటుంది.
ప్రతిబిమ్బితసర్వార్థా కేవలం స్వాత్మని స్థితా । ప్రకాశయతి బోధేన జగన్తీమాని దీపవత్
అది అన్నీ ప్రతిబింబించుకుంటూ, తనలోనే నిలిచి ఉంటుంది. తన బోధతో ఈ లోకాలను వెలిగిస్తుంది, దీపం వెలుగు చల్లినట్లు.
తత్ర కో ఽయం ముధా మోహో భవతామ్ అతిదుఃఖదః । అయం సో ఽహం మమాఙ్గాని మమేదం చేతి దుర్ధియామ్
అయితే, మీలో ఈ వ్యర్థమైన మోహం ఏమిటి? ఇది ఎంతటి బాధను కలిగిస్తోంది! 'నేనే ఇది, ఇవే నా అవయవాలు, ఇది నాదే' అని మూర్ఖులు భావించడం వల్లే ఈ దుఃఖం కలుగుతోంది.
అనిచ్ఛలోలత్వాన్ నున్నదృషదారావరాశివత్ । జ్ఞత్వకర్తృత్వభోక్తృత్వక్రియా సముపలభ్యతే
అది తానుగా కదలని, స్థిరంగా ఉండే రాయిలా ఉండటం వల్ల, 'తెలుసుకోవడం', 'చేయడం', 'అనుభవించడం', 'కార్యాలు చేయడం' అన్నీ కేవలం కనిపించేవే.
తత్రాయమ్ ఆత్మా సమ్మన్తా భోక్తా కర్తేతి జాయతే । ముధైవాజ్ఞానతాపోత్థా మృగతృష్ణేవ వాసనా
అక్కడ మన ఆత్మనే అనుమతించేవాడిగా, అనుభవించేవాడిగా, చేయువాడిగా ఊహించబడుతుంది. కానీ ఇది అజ్ఞానంతో పుట్టిన మాయ మాత్రమే, మృగత్రిష్ణలో నీటి కోరికలా వృథాగా కలిగిన వాసన.
అజ్ఞాతైషా మనోమత్తమృగం విషయతర్షులమ్ । అసత్యైవ హి సత్యేవ మృగతృష్ణేవ కర్షతి
ఈ అజ్ఞానం తెలిసిపోకపోతే, మనసును పిచ్చి జింకలా, విషయాల పట్ల దాహంతో నిండినదిగా నడిపిస్తుంది. అది నిజంగా లేకపోయినా, మృగత్రిష్ణలో నీరు ఉన్నట్టు అనిపించడంలా, మనల్ని లాక్కెళ్తుంది.
విజ్ఞాతా సత్యరూపేయం నాశం యాతి పలాయతే । విప్రమధ్యాత్ పరిజ్ఞాతా యథా చణ్డాలకన్యకా
దీనిని నిజంగా ఎలా ఉందో తెలుసుకుంటే, అది నశించి పారిపోతుంది. జ్ఞానులు దీన్ని గుర్తిస్తే, అది చండాలురాలి సంగతి తెలిసినట్టు దూరమవుతుంది.
అవిద్యా సమ్పరిజ్ఞాతా న మనః పరికర్షతి । మృగతృష్ణా పరిజ్ఞాతా తర్షులం నాపకర్షతి
అజ్ఞానం పూర్తిగా తెలుసుకుంటే, అది మనసును ఇక లాక్కుపోదు. మృగత్రిష్ణను గుర్తించినవాడికి అది దాహాన్ని ఇక ఆకర్షించదు.
పరమార్థావబోధేన సమూలం రామ వాసనా । దీపేనేవాన్ధకారశ్రీర్ గలత్య్ ఆలోక ఏతి చ
శ్రీరామా, పరమార్థం తెలుసుకున్నవాడికి మనసులో దాగి ఉన్న వాసనలు పూర్తిగా పోతాయి. దీపం వెలిగించినప్పుడు చీకటి పోయి వెలుగు వచ్చేదానిలా అవి అంతరించిపోతాయి.
నాస్త్య్ అవిద్యేతి సఞ్జాతే నిశ్చయే శాస్త్రయుక్తితః । గలత్య్ అవిద్యా తాపేన తుషారకణికా యథా
శాస్త్ర జ్ఞానం ఆధారంగా 'అజ్ఞానం లేదు' అన్న నమ్మకం కలిగినప్పుడు, ఆ జ్ఞానపు వేడి వల్ల అజ్ఞానం మంచు తినిపోతున్నట్టు కరిగిపోతుంది.
దేహస్యాస్య జడస్యార్థే కిం భోగైర్ ఇతి నిశ్చయీ । భినత్త్య్ ఆశామయం జ్ఞానీ పఞ్జరం కేసరీ యథా
ఈ శరీరం జడమైనదని, దానికి అనుభవాలు అవసరం లేదని బలంగా గ్రహించిన జ్ఞాని, సింహం పంజరాన్ని పగలగొట్టినట్టు, కోరికల బంధాన్ని పూర్తిగా విడిచిపెడతాడు.
ఆశాపరికరే రామ నూనం పరిహృతే హృదః । పుమాన్ ఆగతసౌన్దర్యో హ్లాదమ్ ఆయాతి చన్ద్రవత్
శ్రీరామా, మనసులోని కోరికలన్నీ నిజంగా వదిలిపెట్టినప్పుడు, మనిషికి చంద్రునిలా అందం, ఆనందం కలుగుతుంది.
పరాం శీతలతామ్ ఏతి వృష్టిధౌత ఇవాచలః । నిర్వృతిం పరమాం ధత్తే ప్రాప్తరాజ్య ఇవాధనః
వానతో కడిగిన కొండలా అతడు పరమమైన చల్లదనాన్ని పొందుతాడు; రాజ్యం లభించిన పేదవాడిలా అతడు అత్యున్నత ఆనందాన్ని అనుభవిస్తాడు.
శోభతే ఽమలయా లక్ష్మ్యా శరదీవ నభస్తలమ్ । ఆత్మన్య్ ఏవ న మాత్య్ ఉచ్చైః కల్పస్యాన్త ఇవార్ణవః
శరదృతువు లో ఆకాశం మాదిరిగా అతడికి మచ్చలేని ఐశ్వర్యం మెరిసిపోతుంది; కలియుగం చివర సముద్రం ఎలా ఉప్పొంగదో, అతడు తనలో అతిగా గర్వపడడు.
భవత్య్ అపేతసంరమ్భో వృష్టమూక ఇవామ్బుదః । తిష్ఠత్య్ ఆత్మని సంవేత్తా ప్రశాన్త ఇవ వారిధిః
వాన తీరిన మేఘంలా అతడిలో కోపం లేదా కలవరం ఉండదు; ప్రశాంతమైన సముద్రంలా అతడు తనలోనే స్థిరంగా ఉంటాడు.