న జాయతే న మ్రియతే నాభివాఞ్ఛతి నోజ్ఝతి । న ముక్తో న చ బద్ధో ఽయమ్ ఆత్మా సర్వస్య సర్వదా
ఈ ఆత్మకు పుట్టడం లేదు, మరణం లేదు, కోరిక ఉండదు, వదిలిపెట్టడం లేదు, విముక్తి లేదు, బంధనమూ లేదు. ఇది ఎప్పుడూ అందరికీ, అన్నిటికీ ఆత్మగానే ఉంటుంది.
ఆత్మావబోధాభ్యుదితా నిరాత్మన్య్ ఆత్మతాం గతా । సర్పరజ్జుభ్రమాకారా భ్రాన్తిర్ దుఃఖాయ కేవలమ్
ఆత్మ జ్ఞానం లేని దానిలో ఆత్మ భావం కలుగుతుంది. ఇది పాము రज्जువు భ్రమలా, ఈ మాయా భావన బాధకే కారణమవుతుంది.
అనాదిత్వాన్ న జాతో ఽయమ్ అజాతత్వాన్ న నశ్యతి । ఆత్మాత్మవ్యతిరిక్తం తు నాభివాఞ్ఛత్య్ అసమ్భవాత్
ఇది ఆదిలేనిది కాబట్టి పుట్టదు; పుట్టని దానికీ నశించడమూ ఉండదు. ఆత్మ తనను తప్ప మరేదీ కోరదు, ఎందుకంటే అది అసాధ్యం.
దిక్కాలాద్యనవచ్ఛేదాన్ న బద్ధో ఽయం కదాచన । బన్ధాభావే ఽప్య్ అముక్తిస్ స్యాద్ అమోక్షస్ తేన స స్మృతః
దిక్కులు, కాలం మొదలైన పరిమితులు లేవు కాబట్టి ఇది ఎప్పుడూ బంధించబడదు. బంధం లేకపోయినా, విముక్తి కలగకపోవచ్చు; అందుకే దీనిని విముక్తి కానిది అంటారు.
ఏవఙ్గుణవిశిష్టో ఽయమ్ ఆత్మా సర్వస్య రాఘవ । అవిచారవశాన్ మూఢో లోకో ఽయం పరిరోదితి
ఈ విధమైన లక్షణాలు ఉన్న ఆత్మ ప్రతి ఒక్కరిలోనూ ఉంది, రాఘవా. కానీ విచారణ లేకుండా ఉండటం వల్ల, ఈ లోకం మాయలో మునిగి, దుఃఖిస్తూ ఉంటుంది.
సమ్యగాలోకితాశేషపూర్వాపరజగత్క్రమః । మా శోకం గచ్ఛ సుమతే మౌర్ఖ్యోపహతలోకవత్
పూర్వకాలమూ, తరువాతి కాలమూ, ఈ లోకంలో జరిగే అన్నిటినీ నీవు సరిగ్గా గమనించినవాడివి. అందుకే, ఓ జ్ఞానవంతుడా, అజ్ఞానంతో బాధపడే జనాల్లా నీవు దుఃఖించవద్దు.
ద్వే ఏవ కలనే త్యక్త్వా మోక్షబన్ధాత్మికే సదా । విదుషా వ్యవహర్తవ్యం యన్త్రేణేవాత్మమౌనినా
విముక్తి, బంధనం అనే రెండు భావనలను ఎప్పుడూ వదిలేసి, జ్ఞానులు లోపల నిశ్శబ్దంగా ఉండి, యంత్రంలా పనులు చేయాలి.
న మోక్షో నభసః పృష్ఠే న పాతాలే న భూతలే । మోక్షో హి చేతో విమలం సమ్యగ్జ్ఞానావబోధితమ్
విముక్తి అనేది ఆకాశంలోనూ, పాతాళంలోనూ, భూమిపై కూడా లేదు. నిజమైన జ్ఞానంతో శుద్ధమైన మనస్సే నిజమైన విముక్తి.
సకలాశాస్వ్ అసంసక్త్యా యస్ స్వయం చేతసః క్షయః । స మోక్షనామ్నా కథితస్ తత్త్వజ్ఞైర్ ఆత్మదర్శిభిః
అన్ని ఆశలను వదిలిపెట్టి, మనస్సులో అనాసక్తి కలిగి, ఆశలు పూర్తిగా నశించినప్పుడు, ఆ స్థితినే తత్వజ్ఞులు, ఆత్మను దర్శించినవారు విముక్తి అని అంటారు.
యావత్ ప్రబోధో విమలో నోదితస్ తావద్ ఏవ సః । మౌర్ఖ్యదీనతయా రామ భక్త్యా మోక్షో ఽభివాఞ్ఛ్యతే
ఓ రామా, నిర్మలమైన జ్ఞానం కలుగక ముందువరకు, అజ్ఞానం మరియు బలహీనత వల్ల భక్తితో ముక్తిని కోరుతారు.
చిరం ప్రబోధమ్ ఆసాద్య చిత్తే ఽవితతతాం గతే । దశ మోక్షా న వాఞ్ఛ్యన్తే కిమ్ ఉతైకో హి మోక్షకః
కాలం తరువాత జ్ఞానం లభించి, మనస్సు విస్తరించినపుడు, పది ముక్తులు కూడా ఆశించరు, ఒక్కటి గురించి అయితే ఏమి చెప్పాలి!
అయం మోక్షస్ త్వ్ అయం బన్ధః పేలవాం కలనామ్ ఇమామ్ । పరిత్యజ్య మహాత్యాగీ త్వం త్వమ్ ఏవ భవాభవః
ఇది ముక్తి, ఇది బంధమని చిన్న అభిప్రాయాన్ని పూర్తిగా వదిలిపెట్టి, నిజమైన త్యాగి నీవే భవము, నీవే అభవమని గ్రహిస్తాడు.
పరిగలితవికల్పతాం ప్రయాతస్ సగరసుతౌఘనిఖాతమేఖలాఙ్కమ్ । అవనివలయమ్ అన్తరస్తసఙ్గశ్ చిరమ్ అనుపాలయ సర్వదోదితశ్రీః
అన్ని సందేహాలు కరిగిపోయిన స్థితికి చేరి, సముద్రపు అలలు భూమిని చుట్టినట్టు ఉండగా, అంతరంగ సంబంధాలను విడిచిపెట్టి, ఎక్కడైనా ఉద్భవించే మహిమను చిరకాలం నిలుపుకో.
లీలయాపశ్యతి వపుః కలనాత్మని జాయతే । రమ్యస్యాపశ్యతో వక్త్రం హృది దౌరూప్యధీర్ ఇవ
ఆడుకుంటున్నట్టు శరీరాన్ని మనం చూస్తాం; ఆలోచన వల్ల అది పుట్టింది. అందమైన ముఖాన్ని చూడని వారికి హృదయంలో తక్కువతనపు భావన కలుగుతుంది, అది నికృష్ట లోహాన్ని చూసినట్టు ఉంటుంది.
తద్వశాద్ ఇయమ్ ఆయాతా మహతీ మేదురోదరా । మాయా మదమహాశక్తిస్ సురాస్వాదలవాద్ ఇవ
దాని ప్రభావంతో ఈ విస్తారమైన, దట్టమైన కడుపుతో ఉన్న మాయా పుట్టింది. ఇది మదము అనే గొప్ప మాయా శక్తి, మద్యం రుచి ఒక చుక్కతో కలిగినట్లే.
తయానయా వికారిణ్యా తదతద్భావభూతయా । ఇదం సమ్పన్నమ్ అఖిలం తాపాద్ ఇవ మరౌ పయః
ఈ మారుతూ ఉండే మాయా, నిజమైనదీ అబద్ధమైనదీ అన్న రూపాలు ధరించి, ఈ సర్వం ఉద్భవించింది. అది ఎండిన మైదానంలో నీరు కనిపించడంలా.
మనో బుద్ధిర్ అహఙ్కారో వాసనాశ్ చేన్ద్రియాణ్య్ అపి । ఏవఙ్కల్పితనామాఙ్కస్ స్ఫురత్య్ ఆత్మాబ్ధిర్ అమ్బుభిః
మనస్సు, బుద్ధి, అహంకారం, వాసనలు, ఇంద్రియాలు—ఇవి అన్నీ ఊహించిన పేర్లు, లక్షణాలతో, ఆత్మ సముద్రం నుండి నీళ్లలా వెలిసిపోతున్నాయి.
చిత్తాహఙ్కారయోర్ ద్విత్వం వచస్య్ అస్తి న వస్తుతః । యచ్ చిత్తం స హ్య్ అహఙ్కారో యో ఽహఙ్కారో మనో హి తత్
మనస్సు, అహంకారం వేర్వేరు అని మాటల్లో మాత్రమే అంటారు, నిజంగా అయితే రెండూ ఒక్కటే. మనస్సే అహంకారం, అహంకారమే మనస్సు.
వ్యతిరిక్తం హిమాచ్ ఛౌక్ల్యమ్ ఇతి సఙ్కల్ప్యతే యథా । ముధైవ కల్ప్యతే భేదశ్ చిత్తాహఙ్కారయోస్ తథా
హిమం నుంచి తెలుపు వేరుగా ఉందని మనం ఊహించుకుంటాం, అలాగే మనస్సు, అహంకారం వేర్వేరు అన్న భావన కూడా కల్పన మాత్రమే, నిజంగా వేరు కావు.
మనోఽహఙ్కారయోర్ అన్తర్ ద్వయోర్ ఏకతరక్షయే । క్షీణే ద్వే ఏవ హి యథా పటశౌక్ల్యే పటక్షయే
మనస్సు, అహంకారం ఈ రెండింటిలో ఏదో ఒకటి పోతే రెండూ పోయినట్లే. ఇది ఎలా అంటే, వస్త్రానికి తెలుపు పోతే వస్త్రం కూడా పోయినట్లే.
తుచ్ఛాం మోక్షధియం త్యక్త్వా బన్ధబుద్ధిం తథైషణాః । సువైరాగ్యవివేకాభ్యాం కేవలం క్షపయేన్ మనః
అసలు లేని మోక్షం గురించిన ఆలోచనలూ, బంధన భావనలూ వదిలేసి, నిజమైన విరక్తి, వివేకంతో మనస్సును పూర్తిగా నివృత్తి చేయాలి.
మోక్షో మే ఽస్త్వ్ ఇతి చిన్తా చేజ్ జాతా తద్ వ్యుత్థితం మనః । మననోత్కే మనస్య్ ఉచ్చైర్ వపుర్ దోషాయ కేవలమ్
నాకు మోక్షం కలగాలి అని ఆలోచన వచ్చినప్పుడు, మనస్సు అస్థిరంగా మారుతుంది. అలాంటి ఆలోచనలతో మనస్సు కలవరపడితే, అది శరీరానికి హాని మాత్రమే కలిగిస్తుంది.
ఆత్మన్య్ అతీతే సర్వస్మాత్ సర్వరూపే ఽథ వా తతే । కో బన్ధః కశ్ చ వా మోక్షో నిర్మూలం మననం కుతః
ఆత్మ అన్నింటికంటే అతీతమైనదిగా, లేదా అన్నిటిలోనూ వ్యాపించినదిగా, లేదా అన్నిరూపాలుగా ఉన్నదిగా భావించినప్పుడు, బంధమేమిటి? మోక్షమేమిటి? మూలం లేని ఆలోచన ఎక్కడి నుంచి వస్తుంది?
వాయుస్ స్పన్దనధర్మత్వాద్ యదా లగతి దేహకే । తదా స్ఫురతి హస్తాఙ్గరసనాపల్లవావలీ
గాలి తన స్వభావం ప్రకారం కదలికతో శరీరంలో ప్రవేశించినప్పుడు, చేతులు, అవయవాలు, నాలుక, కోమల కురుపల్లవాల వలె అవన్నీ కదలడం మొదలవుతుంది.
పాదపే పల్లవశ్రేణీం చాలయత్య్ అనిలో యథా । తథైవాఙ్గావలీం వాయుర్ దేహే సఞ్చాలయత్య్ అలమ్
వృక్షంలో కొత్త ఆకులను గాలి ఊపినట్లు, అదే విధంగా గాలి శరీరంలోని అవయవాలను కూడా కదిలిస్తుంది.
చిత్ సర్వవ్యాపినీ సూక్ష్మా న చలా న చ చాల్యతే । న స్వతస్ స్పన్దమ్ ఆయాతి దేవాచల ఇవానిలైః
చైతన్యం అన్నీ వ్యాపించి, ఎంతో సూక్ష్మంగా ఉంటుంది. అది కదలదు, ఎవరి వల్లా కదిలించబడదు. అది తానుగా కదలిక చూపించదు. గాలి ఎంత వీచినా, దేవగిరి పర్వతం కదలని విధంగా ఉంటుంది.
ప్రతిబిమ్బితసర్వార్థా కేవలం స్వాత్మని స్థితా । ప్రకాశయతి బోధేన జగన్తీమాని దీపవత్
అది అన్నీ ప్రతిబింబించుకుంటూ, తనలోనే నిలిచి ఉంటుంది. తన బోధతో ఈ లోకాలను వెలిగిస్తుంది, దీపం వెలుగు చల్లినట్లు.
తత్ర కో ఽయం ముధా మోహో భవతామ్ అతిదుఃఖదః । అయం సో ఽహం మమాఙ్గాని మమేదం చేతి దుర్ధియామ్
అయితే, మీలో ఈ వ్యర్థమైన మోహం ఏమిటి? ఇది ఎంతటి బాధను కలిగిస్తోంది! 'నేనే ఇది, ఇవే నా అవయవాలు, ఇది నాదే' అని మూర్ఖులు భావించడం వల్లే ఈ దుఃఖం కలుగుతోంది.
అనిచ్ఛలోలత్వాన్ నున్నదృషదారావరాశివత్ । జ్ఞత్వకర్తృత్వభోక్తృత్వక్రియా సముపలభ్యతే
అది తానుగా కదలని, స్థిరంగా ఉండే రాయిలా ఉండటం వల్ల, 'తెలుసుకోవడం', 'చేయడం', 'అనుభవించడం', 'కార్యాలు చేయడం' అన్నీ కేవలం కనిపించేవే.
తత్రాయమ్ ఆత్మా సమ్మన్తా భోక్తా కర్తేతి జాయతే । ముధైవాజ్ఞానతాపోత్థా మృగతృష్ణేవ వాసనా
అక్కడ మన ఆత్మనే అనుమతించేవాడిగా, అనుభవించేవాడిగా, చేయువాడిగా ఊహించబడుతుంది. కానీ ఇది అజ్ఞానంతో పుట్టిన మాయ మాత్రమే, మృగత్రిష్ణలో నీటి కోరికలా వృథాగా కలిగిన వాసన.