ఆబాల్యమ్ ఏతత్ సంసిద్ధం యత్ర తత్ర యథా తథా । దైవం తు న క్వచిద్ దృష్టమ్ అతో జయతి పౌరుషమ్
పిల్లగాడిగా ఉన్నప్పటి నుంచే ఇది అందరికీ స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. ఎక్కడైనా, ఏ విధంగానైనా, దైవం అనే విషయం ఎప్పుడూ కనిపించదు. అందుకే మనుషుల ప్రయత్నమే విజయవంతమవుతుంది.
పురుషార్థేన దేవేశగురుర్ ఏష బృహస్పతిః । శుక్రో దైత్యేన్ద్రగురుతాం పురుషార్థేన చాస్థితః
మనుషుల ప్రయత్నంతోనే బృహస్పతి దేవతలకు గురువయ్యాడు. అలాగే శుక్రుడు కూడా తన ప్రయత్నంతోనే దానవులకు గురువు అయ్యాడు.
దైన్యదారిద్ర్యదుఃఖార్తా అపి సాధో నరోత్తమాః । పౌరుషేణైవ యత్నేన యాతా దేవేన్ద్రతుల్యతామ్
బాధలు, పేదరికం, దుఃఖంతో బాధపడిన మంచి మనుషులు కూడా తమ ప్రయత్నంతో, శ్రమతో ఇంద్రుడితో సమానమైన స్థాయికి చేరుకున్నారు.
మహాన్తో విభవాఢ్యా యే నానాశ్చర్యసమాశ్రయాః । పౌరుషేణైవ దోషేణ నరకాతిథితాం గతాః
ఎంతో గొప్పవారు, ధనవంతులు, అనేక అద్భుతాల మధ్య జీవించిన వారు కూడా తమ తప్పు వల్ల ప్రయత్నంలో పొరపాటు చేసి నరకంలో అతిథులయ్యారు.
భావాభావసహస్రేషు దశాసు వివిధాసు చ । స్వపౌరుషవశాద్ ఏవ వివృత్తా భూతజాతయః
వెయ్యి జీవరాశులలో, ఎన్నో పరిస్థితుల్లో, ప్రతి ఒక్కరి స్థితి వాళ్ల స్వంత ప్రయత్నం వల్లే ఏర్పడుతుంది.
శాస్త్రతో గురుతశ్ చైవ స్వతశ్ చేతి త్రిసిద్ధతా । సర్వత్ర పురుషార్థస్య న దైవస్య కదాచన
శాస్త్రాల ద్వారా, గురువు ద్వారా, లేదా తానే తెలుసుకున్నా—ఈ మూడు రకాలుగా ఎక్కడ చూసినా మనిషి ప్రయత్నమే ముఖ్యం, విధి కాదు.
అశుభేషు సమావిష్టం శుభేష్వ్ ఏవావతారయేత్ । యత్నేన చిత్తమ్ ఇత్య్ ఆశు సర్వశాస్త్రార్థసఙ్గ్రహః
మనస్సు చెడు విషయాల్లో పడిపోయినప్పుడు, దాన్ని మంచి విషయాలవైపు ప్రయత్నంతో వెంటనే తిప్పాలి—ఇదే అన్ని శాస్త్రాల సారాంశం.
యచ్ ఛ్రేయో యద్ అతుచ్ఛం చ యద్ అపాయవివర్జితమ్ । తత్ తద్ ఆచర యత్నేన పుత్రేతి గురవస్ స్థితాః
ఏది నిజంగా మేలు చేస్తుందో, ఏది వ్యర్థం కాదో, ఏది హానికరం కానిదో, దాన్ని శ్రద్ధగా ఆచరించు కుమారా—అని గురువులు చెప్పారు.
యథా యథా ప్రయత్నో మే ఫలమ్ ఆశు తథా తథా । ఇత్య్ అహం పౌరుషాద్ ఏవ ఫలభాఙ్ న తు దైవతః
నేను ఎంతగా శ్రమిస్తే, అంత త్వరగా ఫలితం వస్తుంది. కాబట్టి, ఫలితం నా ప్రయత్నం వల్లే లభిస్తుంది, అదృష్టం వల్ల కాదు.
పౌరుషాద్ దృశ్యతే సిద్ధిః పౌరుషో ధీమతాం క్రమః । దైవమ్ ఆశ్వాసనామాత్రం దుఃఖే పేలవబుద్ధిషు
శ్రమ వల్లే విజయాన్ని చూడవచ్చు; తెలివైనవారికి ప్రయత్నమే మార్గం. బాధలో ఉన్న బలహీన మనస్కులకు అదృష్టం అనేది ఓదార్పు మాట మాత్రమే.
ప్రత్యక్షప్రముఖాన్ నిత్యం ప్రమాణాత్ పౌరుషః క్రమః । ఫలతో దృశ్యతే లోకే దేశాన్తరగమాదికః
ప్రత్యక్షం వంటి నమ్మదగిన మార్గాల ద్వారా ప్రయత్నం యొక్క క్రమం ఎప్పుడూ స్థిరంగా ఉంటుంది. ఈ లోకంలో దూర దేశాలకు వెళ్లడం వంటి ఫలితాలు కూడా ప్రయత్నం వల్లనే కనిపిస్తాయి.
భోక్తా తృప్యతి నాభోక్తా గన్తా గచ్ఛతి నాగతిః । వక్తా వక్తి న చావక్తా పౌరుషం సఫలం నృణామ్
తినేవాడు తృప్తి చెందుతాడు, తినని వాడు కాదు. వెళ్ళేవాడు గమ్యానికి చేరుతాడు, వెళ్ళని వాడు కాదు. మాట్లాడేవాడు మాట్లాడతాడు, మాట్లాడని వాడు కాదు. అందుకే, మనుషులకు ప్రయత్నమే ఫలితాన్ని ఇస్తుంది.
పౌరుషేణ దురన్తేభ్యస్ సఙ్కటేభ్యస్ సుబుద్ధయః । సముత్తరన్త్య్ అయత్నేన న తు మూకతయానయా
సుబుద్ధితో ఉన్నవారు, ఎంతటి కష్టమైన పరిస్థితులైనా, ప్రయత్నంతో సులభంగా దాటి పోతారు. నిశ్శబ్దంగా ఉండటం వల్ల మాత్రం ఎవరికీ ప్రయోజనం ఉండదు.
యో యో యథా ప్రయతతే స స తద్వత్ ఫలైకభాక్ । న తు తూష్ణీం స్థితేనేహ కేనచిత్ ప్రాప్యతే ఫలమ్
ఎవరైతే ఏ విధంగా ప్రయత్నిస్తారో, వారికి ఆ విధంగానే ఫలితం లభిస్తుంది. ఈ లోకంలో ఎవరు మౌనంగా కూర్చుంటారో, వారికి ఏ ఫలితమూ దక్కదు.
శుభేన పురుషార్థేన శుభమ్ ఆసాద్యతే ఫలమ్ । అశుభేనాశుభం రామ యథేచ్ఛసి తథా కురు
ధర్మబద్ధమైన ప్రయత్నం వల్ల మంచి ఫలితం వస్తుంది; అధర్మమైన ప్రయత్నం వల్ల చెడు ఫలితం వస్తుంది. రామా! నీవు కోరినట్లు చేయు.
పురుషార్థఫలప్రాప్తిర్ దేశకాలవశాద్ ఇహ । ప్రాప్తా చిరేణ శీఘ్రం వా యాసౌ దైవమ్ ఇతి స్మృతా
మనుష్యుని ప్రయత్నానికి ఫలితం ఎప్పుడు, ఎక్కడ వస్తుందో అది కాలం, స్థలంపై ఆధారపడి ఉంటుంది. ఆలస్యంగా వచ్చినా, త్వరగా వచ్చినా, దానినే విధి అంటారు.
న దైవం దృశ్యతే దృష్ట్యా న చ లోకాన్తరే స్థితమ్ । ఉక్తం దైవాభిధానేన స్వం లోకే కర్మణః ఫలమ్
దురదృష్టం మన కళ్లకు కనిపించదు, అది ఎక్కడో వేరే లోకంలో ఉండదు. మనం 'దురదృష్టం' అని పిలిచేది, ఈ లోకంలో మనమే చేసిన పనులకు వచ్చే ఫలితమే.
పురుషో జాయతే లోకే వర్ధతే క్షీయతే పునః । న తత్ర దృశ్యతే దైవం జరాయౌవనబాల్యవాన్
మనిషి ఈ లోకంలో పుట్టి, పెరిగి, మళ్లీ క్షీణిస్తాడు. ఇందులో బాల్యం, యవ్వనం, వృద్ధాప్యం ఏ దశలోనూ దురదృష్టం కనిపించదు.
దేశాద్ దేశాన్తరప్రాప్తిర్ హస్తస్థద్రవ్యధారణమ్ । వ్యాపారశ్ చ తథాఙ్గానాం పౌరుషేణ న దైవతః
ఒక చోటు నుంచి ఇంకో చోటుకు వెళ్లడం, చేతిలో వస్తువులు పట్టుకోవడం, అవయవాలు కదల్చడం—ఇవి అన్నీ మన ప్రయత్నంతో జరుగుతాయి, దురదృష్టంతో కాదు.
అర్థప్రాపకకార్యైకప్రయత్నపరతా బుధైః । ప్రోక్తా పౌరుషశబ్దేన సర్వమ్ ఆసాద్యతే ఽనయా
మనసులో ఉద్దేశించిన పనిని సాధించడానికి ఏకాగ్రంగా ప్రయత్నించడం 'పురుషార్థం' అని జ్ఞానులు అంటారు. దీని ద్వారా అన్నీ సాధించవచ్చు.
అనర్థప్రాప్తికార్యైకప్రయత్నపరతా తు యా । సోక్తా ప్రోన్మత్తచేష్టేతి న కిఞ్చిత్ ప్రాప్యతే ఽనయా
అనర్థాలను తెచ్చే పనుల్లోనే మనసు పెట్టి, వాటికోసం శ్రమపడే వాడిని మూర్ఖుడని అంటారు. ఇలాంటి ప్రయత్నాల వల్ల ఏమీ లాభం ఉండదు.
క్రియాయాస్ స్పన్దధర్మిణ్యాస్ స్వార్థసాధకతా స్వయమ్ । సాధుసఙ్గమసచ్ఛాస్త్రతీక్ష్ణయోన్నీయతే ధియా
మన ప్రయోజనాన్ని సాధించేందుకు చేసే కృషి, మంచి బుద్ధి, సద్గురువుల సాంగత్యం, సత్యమైన గ్రంథాల వల్ల మరింత మెరుగవుతుంది.
అనన్తం సమతానన్దం పరమార్థం స్వకం విదుః । తద్ యేభ్యః ప్రాప్యతే యత్నాత్ తే సేవ్యాశ్ శాస్త్రసాధవః
అనంతమైన సమత్వానందాన్ని, పరమార్థాన్ని తెలుసుకున్నవారి దగ్గరే శ్రమతో అది పొందవచ్చు. అలాంటి సత్యశాస్త్ర పండితులను సేవించాలి.
సచ్ఛాస్త్రాదిగుణో మత్యా సచ్ఛాస్త్రాదిగుణాన్ మతిః । వర్ధేతే తే మిథో ఽభ్యాసాత్ సరోబ్దావ్ ఇవ కాలతః
సత్యశాస్త్ర గుణాలు, మంచి బుద్ధి పరస్పరం సాధన వల్ల పెరుగుతాయి. ఇవి సరస్సు, వర్షపు నీళ్ళు కాలక్రమంలో ఒకదానికొకటి పెంచుకున్నట్లే.
ఆ బాల్యాద్ అలమ్ అభ్యస్తైశ్ శాస్త్రసత్సఙ్గమాదిభిః । గుణైః పురుషయత్నేన స్వో ఽర్థస్ సమ్ప్రాప్యతే హితః
బాల్యంనుంచి శాస్త్రాలు చదవడం, సత్పురుషులతో స్నేహం చేయడం, అలాంటి మంచి లక్షణాలు అలవాటు చేసుకోవడం వంటివి మనం కష్టపడి సాధిస్తే, మనకు మేలు కలిగే ఫలితాన్ని మనమే పొందగలం.
పౌరుషేణ జితా దైత్యాస్ స్థాపితా భువనక్రియాః । రచితాని జగన్తీహ విష్ణునా న తు దైవతః
మనుష్యుడి ప్రయత్నంతోనే రాక్షసులు జయించబడ్డారు, లోక వ్యవహారాలు స్థాపించబడ్డాయి, విష్ణువు ఈ జగత్తును సృష్టించాడు — ఇవన్నీ దైవబలం వల్ల కాదు.
జగతి పురుషకారకారణే ఽస్మిన్ కురు రఘునాథ చిరం తథా ప్రయత్నమ్ । వ్రజసి తరుసరీసృపాభిధానాం సుభగ యథా న దశామ్ అశఙ్క ఏవ
ఈ లోకంలో మనుష్యుని ప్రయత్నమే కారణం అని గుర్తుంచుకుని, రఘునాథా, నువ్వు దీర్ఘకాలం పట్టుదలతో శ్రమించు. అప్పుడు, ఓ భాగ్యశాలి, చెట్లు లేదా పాముల స్థితికి పడిపోవాల్సిన భయం నీకు ఉండదు.
నాకృతిర్ న చ కర్మాణి నాస్పదం న పరాక్రమః । తన్ మిథ్యాజ్ఞానవత్ ప్రౌఢం దైవం నామ కిమ్ ఉచ్యతే
రూపం కాదు, పనులు కావు, స్థలం కాదు, పరాక్రమం కాదు — ఇవేవీ దైవం అనబడేది కావు. అప్పుడు, అసలు దైవం అంటే ఏమిటి? అది తప్పుడు అర్థంతో ఊహించబడినదే.
స్వకర్మఫలసమ్ప్రాప్తావ్ ఇదమ్ ఇత్థమ్ ఇతీవ యాః । గిరస్ తా దైవనామ్నైతాః ప్రసిద్ధిం సముపాగతాః
తన పనుల ఫలితాలు వచ్చినప్పుడు, 'ఇలా జరిగింది' అని చెప్పడం, అందరూ 'దైవం' అని పిలుస్తూ, ఆ మాటలకు ప్రాచుర్యం వచ్చింది.
తథైవ మూఢమతిభిర్ దైవమ్ అస్తీతి నిశ్చయః । ఆత్తో దురవబోధేన రజ్జావ్ ఇవ భుజఙ్గమః
అలాగే, అజ్ఞానులు, అర్థం చేసుకోలేక, దైవం ఉందని గట్టిగా నమ్ముతారు. అది కట్టెను పాము అనుకుంటున్నట్టు.