దృశ్యదర్శనసమ్బన్ధసుఖమ్ ఆత్మవపుర్ విదుః । తద్ దృశ్యావలితం బద్ధం తన్ముక్తం ముక్తమ్ ఉచ్యతే
చూచేవాడు, కనిపించేది రెండింటి సంబంధంలో ఉన్న ఆనందాన్ని జ్ఞానులు ఆత్మ స్వరూపంగా తెలుసుకుంటారు. అది కనిపించేదితో బంధించబడితే బంధనమని, దానినుండి విడిపోతే మోక్షమని అంటారు.
దృశ్యదర్శనసమ్బన్ధసుఖసంవిద్ అనామయా । క్షయాతిశయముక్తా చేత్ తన్ ముక్తిస్ సోచ్యతే బుధైః
బుద్ధిమంతులు విముక్తి అని పిలిచేది, చూడువాడు-చూడబడేది కలిసినప్పుడు కలిగే ఆనందమైన, ఎలాంటి వ్యాధి లేకుండా, పెరుగుదల లేదా తగ్గుదలకూ అతీతమైన ఆ జ్ఞానం.
దృశ్యదర్శనసమ్బన్ధే యానుభూతిస్ స్వగోచరా । దృశ్యదర్శననిర్ముక్తా తామ్ ఆలమ్బ్య భవాభవః
చూడువాడు-చూడబడేది కలిసినప్పుడు మనలో కలిగే అనుభూతి, ఆ ఇద్దరినీ దాటి పోయినప్పుడు, అదే జనన మరణాల చక్రానికి ఆధారంగా మారుతుంది.
సౌషుప్తీ దృష్టిర్ ఏషా హి యాత్య్ ఏవం సమ్ప్రకాశతామ్ । ఏవం చ యాతి తుర్యత్వమ్ ఏవం ముక్తిర్ ఇతి స్మృతా
ఈ దృష్టి, గాఢ నిద్రలాంటి అనుభూతిగా వెలుగులోకి వస్తుంది; అలా అది తురీయ స్థితిని పొందుతుంది. ఇదే ముక్తి అని చెప్పబడింది.
దృశ్యదర్శనముక్తాయాం యుక్తాయాం పరయా ధియా । దృశ్యదర్శనసమ్బన్ధసంవిద్య్ అస్యాం తు రాఘవ
ఓ రాఘవా! చూడువాడు-చూడబడేది అనే భావనల నుండి విముక్తి పొంది, పరమ జ్ఞానంలో స్థిరమై ఉన్నప్పుడు, ఆ పరమ జ్ఞానంలో మాత్రమే చూడువాడు-చూడబడేది అనుసంధానం అనే జ్ఞానం మిగిలి ఉంటుంది.
నాత్మా స్థూలో న చైవాణుర్ న ప్రత్యక్షో న చేతనః । నాచేతనో న చ జడో న చైవాసన్ న సన్మయః
ఆత్మ neither పొడవైనది, nor సూక్ష్మమైనది; అది ప్రత్యక్షంగా కనిపించేది కాదు, అది చైతన్యమూ కాదు, అజ్ఞానమూ కాదు, మూడతనమూ కాదు; అది లేనిది కాదు, ఉన్నదిగా కూడ కూడదు.
నాహం నాన్యో న చైవైకో నానేకో నాప్య్ అనేకవాన్ । నాభ్యాశస్థో న దూరస్థో నైవాస్తి న చ నాస్తి చ
నేను నేను కాదు, ఇంకొకరిని కాదు; నేను ఒక్కరిని కాదు, అనేకులనూ కాదు; నాకు అనేకత్వం లేదు; నేను దగ్గరగా లేను, దూరంగా లేను; నేను ఉన్నానో లేదో కూడా కాదు.
నాప్రాప్యో నాపి చ ప్రాప్యో న చాసర్వో న సర్వగః । న పదార్థో నాపదార్థో నాపఞ్చాత్మా న పఞ్చ చ
నేను అందరికీ అందని వాడిని కాదు, అందరికీ అందిన వాడిని కాదు; నేను సమస్తమూ కాదు, అన్నింటినీ వ్యాపించినవాడిని కాదు; నేను వస్తువూ కాదు, వస్తువు కానిదీ కాదు; నేను ఐదు మూలకాలు కాదు, ఆ ఐదు మూలకాలూ కాదు.
యద్ ఇదం దృశ్యతాం ప్రాప్తం మనష్షష్ఠేన్ద్రియాస్పదమ్ । తదతీతం పదం యత్ స్యాత్ తన్ న కిఞ్చిద్ ఇవేహితమ్
ఈ లోకంలో మనస్సు, ఆరు ఇంద్రియాలకు సంబంధించినదిగా కనిపించే ఏదైనా ఉన్నదంటే, దాని కంటే మించి ఉన్న స్థితిలో ఏదీ చేయబడదు, అక్కడ ఏమీలేదు.
యథాభూతమ్ ఇదం సమ్యగ్ జ్ఞస్య సమ్పశ్యతో జగత్ । సర్వమ్ ఆత్మమయం విద్వన్ నాస్త్య్ అనాత్మమయం క్వచిత్
ఈ లోకాన్ని నిజంగా తెలుసుకున్నవాడు, దాన్ని యథార్థంగా చూసినప్పుడు, అన్నీ ఆత్మతో నిండి ఉన్నట్లే కనిపిస్తాయి. ఎక్కడా ఆత్మ కాకపోయినదేదీ కనిపించదు.
కాఠిన్యద్రవణస్పన్దస్వావకాశావలోకనే । ఆత్మైవ సర్వం సర్వేషు భూవార్యనిలఖాగ్నిషు
గట్టితనంలో, ద్రవత్వంలో, కదలికలో, ఖాళీ స్థలాన్ని గ్రహించడంలో—భూమి, నీరు, గాలి, అగ్ని, ఆకాశం అన్నిటిలోనూ ఆత్మ ఒక్కటే ఉంది.
సత్తైవాస్తి న వస్తూనాం యయా నామ వినా చితా । వ్యతిరిక్తం తతో ఽస్తీతి విద్ధి ప్రోన్మత్తజల్పితమ్
వస్తువులకు ఉన్నది కేవలం ఉన్నతత్వమే; వాటికి పేర్లు పెట్టే ఆ జ్ఞానం లేకుండా వేరే ఏదీ ఉండదు. దీనికి విరుద్ధంగా భావించడం పిచ్చివాడి మాటలే అని తెలుసుకో.
ఏకో జగన్తి సకలాని సమస్తకాలకల్పక్రమాన్తరగతాని గతాగతాని । ఆత్మైవ నేతరకలాకలనాస్తి కాచిద్ ఇత్థమ్మతిర్ భవ భవాతిగతో మహాత్మన్
అన్ని లోకాలు, సమస్త కాలచక్రాల్లో, వచ్చిపోతున్న వాటిలో, ఒకే ఆత్మ మాత్రమే ఉంది; వేరే తత్వాన్ని లెక్కించాల్సిన అవసరం లేదు. ఈ భావనతో, ఓ మహాత్మా, జనన మరణాలను దాటి నిలువు.
ఏవంవిచారయా దృష్ట్యా ద్వైతత్యాగేన రాఘవ । స్వో భావః ప్రాప్యతే తజ్జ్ఞైస్ తజ్జ్ఞైశ్ చిన్తామణిర్ యథా
ఇలాంటి విచారణతో, ద్వైతాన్ని వదిలిపెట్టి చూస్తే, రాఘవా, జ్ఞానులు తమ అసలైన స్వరూపాన్ని తెలుసుకుంటారు. అది ఎలా అంటే, ఆ రహస్యాన్ని తెలిసినవారు చింతామణిని పొందినట్లు.
అథేమామ్ అపరాం దృష్టిం శృణు రామానయా యథా । ద్రక్ష్యస్య్ ఆత్మానమ్ అచలం భవిష్యసి చ దివ్యదృక్
ఇప్పుడు మరో దృష్టిని విను రామా. దాని ద్వారా నీవు నీ అసలైన, అచంచలమైన స్వరూపాన్ని చూచి, దివ్యదృష్టిని పొందుతావు.
అహం ఖమ్ అహమ్ ఆదిత్యో దిశో ఽహమ్ అహమ్ అప్య్ అధః । అహం దైత్యా అహం దేవాశ్ శైలాశ్ చాహమ్ అహం మహః
నేనే ఆకాశం, నేనే సూర్యుడు, నేనే దిక్కులు, నేనే క్రింద ఉన్నదాన్ని; నేనే దానవులు, నేనే దేవతలు, నేనే పర్వతాలు, నేనే మహత్తరమైన ప్రకాశం.
తమో ఽహమ్ అహమ్ అభ్రాణి భూసముద్రాదికం త్వ్ అహమ్ । రజో వాయుర్ అథాగ్నిశ్ చ జగత్ సర్వమ్ ఇదం త్వ్ అహమ్
నేనే చీకటి, నేనే మేఘాలు, నేనే భూమి, సముద్రం మరియు మిగతావన్నీ; నేనే రజోగుణం, నేనే గాలి, నేనే అగ్ని, ఈ మొత్తం జగత్తు కూడా నిజంగా నేనే.
జగత్త్రయే ఽహం సర్వత్ర స ఆత్మైవ కిల స్థితః । కో ఽహం కిమ్ అన్యద్ ఇహ హి ద్విత్వమ్ ఏకస్య కీదృశమ్
ఈ మూడు లోకాలన్నిటిలోను నేను మాత్రమే ప్రతి చోటా ఆ ఆత్మగా ఉన్నాను. నేను ఎవరు? ఇక్కడ ఇంకేముంది? ఒక్కటైనదానిలో రెండు ఎలా ఉంటాయి?
ఇతి నిశ్చయవాన్ అన్తర్ నూనమ్ ఆత్మతయా జగత్ । పశ్యన్ హర్షవిషాదాభ్యాం నావశః పరిభూయతే
ఈ విధంగా మనసులో నిశ్చయంగా భావించి, జగత్తును ఆత్మగా చూస్తే, ఆనందం గానీ, దుఃఖం గానీ మనల్ని బలవంతంగా కబళించలేవు.
మన్మయే ఽస్మిన్ కిల జగత్య్ అఖిలే సంస్థితే ఽనఘ । కిమ్ ఆత్మీయం పరం కిం స్యాత్ కమలేక్షణ కథ్యతామ్
ఓ పాపరహితుడా! ఈ ప్రపంచమంతా నాలోనే స్థిరంగా ఉన్నప్పుడు, 'నాది' అని ఏమి చెప్పగలం? 'పరాయి' అని ఏమి ఉంటుంది? చెప్పు, కమలలోచనుడా!
కిం తజ్జ్ఞవ్యతిరేకేణ విద్యతే యద్ ఉపాగమే । హర్షమ్ ఏతు విషాదం వా వినాశే జ్ఞో జగన్మయః
జ్ఞానిని తప్ప మరేదైనా ఉందా? దాన్ని పొందితే ఆనందమో, దుఃఖమో కలుగుతుందా? జగత్తుతో సమానమైన జ్ఞాని నశించినా ఏమీ అనుభవించడు.
అహఙ్కారదృశావ్ ఏతే సాత్త్వికే ద్వే వినిర్మలే । తత్త్వజ్ఞానాత్ ప్రవర్తేతే మోక్షదే పారమార్థికే
ఈ రెండు స్వచ్ఛమైన, సాత్వికమైన ‘నేను’ అనే భావన, దృష్టి నిజమైన జ్ఞానంతో కలుగుతాయి. ఇవి పరమమైనవి, ముక్తికి దారి చూపేవి.
పరో ఽణుస్ సకలాతీతరూపో ఽహం త్వ్ ఇత్య్ అహఙ్కృతిః । ప్రథమా సర్వమ్ ఏవాహమ్ ఇత్య్ అన్యోక్తా రఘూద్వహ
మొదటిది — ‘నేనే పరమాత్మ, సర్వానికి అతీతుడిని, సూత్ష్ముడిని’ అనే భావన. రెండవది — ‘ఈ సమస్తమూ నేనే’ అని నీవు తెలుసుకో, రఘుకులోత్థముడా.
అహఙ్కారదృగ్ అన్యా తు తృతీయా విద్యతే ఽనఘ । దేహో ఽహమ్ ఇతి తాం విద్ధి దుఃఖాయైవ న శాన్తయే
ఇంకా మూడవ రకమైన ‘నేను’ భావన, దృష్టి ఉంది, పాపరహితుడా. అది ‘నేను ఈ శరీరమే’ అనే భావన. ఇది బాధకే కారణం, శాంతికి కాదు.
అథ వైతత్ త్రయమ్ అపి త్యక్త్వా సకలసిద్ధయే । యథేచ్ఛం తద్ ఉపాలమ్బ్య తిష్ఠావష్టబ్ధతత్పదః
ఈ మూడు భావనలను కూడా వదిలిపెట్టి, సంపూర్ణ సిద్ధిని పొందేందుకు, నీవు కోరిన విధంగా ఏ మార్గాన్ని ఎంచుకున్నా, ఆ స్థితిలో స్థిరంగా ఉండు.
సర్వాతీతస్వరూపో ఽపి సర్వసత్తాతిగో ఽపి చ । స్వసత్తాపూరితజగద్ అస్త్య్ ఏవాత్మా ప్రకాశకః
అతడు అన్నింటిని మించి ఉన్నవాడైనా, అన్ని జీవులను దాటి ఉన్నవాడైనా, తన సత్తాతోనే ఈ లోకాన్ని నింపుతూ, వెలుగునిచ్చే ఆత్మ మాత్రమే ఉంది.
స్వానుభూత్యైవ పశ్యాశు స ఏవాసి సదోదితః । సంశయం హృదయగ్రన్థిం త్యజ తత్త్వవిదాం వర
నీ స్వానుభవంతోనే ఈ సత్యాన్ని స్పష్టంగా చూడు; నీవు ఎప్పుడూ ఆ వెలుగైనవాడివే. సత్యాన్ని తెలుసుకున్నవారిలో శ్రేష్ఠుడా, నీ మనసులో ఉన్న సందేహాన్ని పూర్తిగా విడిచిపెట్టు.
నాత్మాస్త్య్ అనుమయా రామ న చాప్తవచనాదినా । సర్వదా సర్వథా సర్వం స ప్రత్యక్షానుభూతితః
రామా, ఆత్మను ఊహతో గానీ, ఇతరుల మాటలతో గానీ తెలుసుకోలేరు. ఎప్పుడూ, అన్ని విధాలా, ప్రతిదీ ప్రత్యక్ష అనుభవంగా ఆత్మగానే తెలుస్తుంది.
యద్ ఇదం దర్శనం స్పన్దః కిఞ్చిద్ యత్ సంవిదాద్య్ అపి । తత్ సర్వమ్ ఆత్మా భగవాన్ దృశ్యదర్శనవర్జితః
ఈ లోకంలో కనిపించేది, కదలిక, ఏ అవగాహన అయినా — ఇవన్నీ దృశ్యమూ, దృష్టికర్తా లేనివాడైన ఆ భగవంతుడైన ఆత్మే.
న సన్ నాసద్ అసౌ దేవో నాణుర్ నాపి మహాన్ అసౌ । నాప్య్ ఏతయోర్ దృశోర్ మధ్యం స ఏవేదం చ సర్వశః
ఆయన ఉనికికాదు, లేనికాదు, దేవుడుకాదు, పరమాణువుకాదు, పెద్దదికాదు, ఇవి రెండింటి మధ్యముకాదు. ఆయనే ఈ సర్వమూ, పూర్తిగా ఆయనే అన్నీ.