గతేతరేతరాపేక్షస్ సరఃపఙ్కోపలామ్భసామ్ । యథా రాఘవ సమ్బన్ధస్ తథా దేహేన్ద్రియాత్మనామ్
ఓ రాఘవా! ఒక చెరువులో మట్టి, రాళ్లు, నీరు — ఇవన్నీ పరస్పర ఆధారంగా కలిసిపోవడం ఎలా ఉంటుందో, అలాగే శరీరం, ఇంద్రియాలు, ఆత్మ — వీటి మధ్య ఉన్న సంబంధం కూడా అంతే.
యాదృశో ఽబ్ధిధరాద్యానాం నిరిచ్ఛాపరిదేవనః । సంయోగో విప్రయోగశ్ చ తాదృశో దేహదేహినామ్
ఎలాగైతే మేఘాలు, పర్వతాలు మొదలైనవి కలిసిపోవడం, విడిపోవడం కోరిక లేకుండా, విచారం లేకుండా జరుగుతుందో, అలాగే శరీరం, జీవుడు కలిసిపోవడం, విడిపోవడం కూడా అంతే.
యథా కల్పితవేతాలవికారభయభీతయః । మిథ్యైవ కల్పితా ఏతే తథా స్నేహసుఖాదయః
ఒక ఊహాజనిత భూతం మారిపోతుందేమో అన్న భయం నిజంగా ఊహలోనే ఉండే అబద్ధమైనదే. అలాగే మమకారం, సుఖం మొదలైనవీ కూడా ఊహలోనే కల్పించబడినవే.
భూతపఞ్చకసమ్పిణ్డాద్ రచితా జనతాః పృథక్ । ఏకస్మాద్ ఏవ విటపాద్ విచిత్రా ఇవ పుత్రికాః
ఈ లోకంలో ఉన్న మనుషులు ఐదు భూతాల మిశ్రమం నుండి ఏర్పడినవారు. ఒక్క చెట్టులోంచి ఎన్నో రకాల బొమ్మలు తయారయ్యేలా, ప్రతి ఒక్కరూ వేరుగా కనిపించినా, అంతా ఆ ఐదు భూతాల నుంచే వచ్చారు.
కాష్ఠేతరత్ కాష్ఠనరే కిఞ్చిద్ అన్యన్ న విద్యతే । భూతపిణ్డేతరద్ దేహే కిఞ్చిద్ అన్యన్ న విద్యతే
కట్టిన బొమ్మలో చెక్క తప్ప ఇంకేమీ ఉండదు. అలాగే మన శరీరంలో ఐదు భూతాల మిశ్రమం తప్ప ఇంకేదీ లేదు.
భూతపఞ్చకవిక్షోభనాశోత్పాదేషు హే జనాః । హర్షామర్షవిషాదానాం కిం భవన్తో వశం గతాః
ఓ మనుషులారా, ఐదు భూతాలు కలిసిపోవడం, కదలడం, లేక పోవడం జరుగుతుంటే, మీరు ఆనందం, కోపం, బాధల వశమవడం ఎందుకు?
కో నామాతిశయః పుంసాం స్త్రీనామ్న్య్ అపరనామ్ని వా । కేవలే భూతసఙ్ఘాతే ప్రోద్భూతే ఽర్జునవాతవత్
ఒక్క భూతాల సముదాయం మాత్రమే ఉన్నప్పుడు, అది పురుషుడు, స్త్రీ, లేక మరేదైనా పేరు పెట్టినా, నిజంగా ఏమైనా తేడా ఉందా? ఇది గాలిలో ఎగిరే దుమ్ము మబ్బులా ఒక్కటే కదా.
సన్నివేశాంశవైచిత్ర్యమ్ అజ్ఞానామ్ ఏవ తుష్టయే । తజ్జ్ఞానాం తు యథాభూతభూతపఞ్చకదర్శనమ్
రూపాల వివిధతలు, ఏర్పాట్లు అన్నీ తెలియని వారికి సంతృప్తికోసమే ఉంటాయి; కానీ తెలిసినవారికి మాత్రం, ఈ ప్రపంచం ఐదు మూలకాలు నిజంగా ఉన్నట్టుగా కనిపిస్తాయి.
మిథశ్ శిలాపుత్రికయోర్ యథైకోపలసంస్థయోః । శ్లిష్టయోర్ అపి నో రాగస్ తథా చిత్తశరీరయోః
ఒకే రాతిపై పెట్టిన రెండు మట్టి బొమ్మలు దగ్గరగా ఉన్నా, వాటికి పరస్పరంగా మమకారం ఉండదు. అలాగే మనస్సు, శరీరం మధ్య కూడా నిజమైన బంధం ఉండదు.
మృత్పుంసాం యాదృశో ఽన్యోఽన్యమ్ ఆశయస్ సఙ్గమే భవేత్ । బుద్ధీన్ద్రియాత్మమనసామ్ సఙ్గమే తాదృశో ఽస్తు తే
మట్టి బొమ్మలు కలిసినట్టు, నీకు బుద్ధి, ఇంద్రియాలు, ఆత్మ, మనస్సు కలిసినప్పుడు కూడా అంతే భావంతో ఉండాలి — వాటి మధ్య లోతైన ఉద్దేశం లేకుండా.
నాన్యోఽన్యస్నేహసమ్బన్ధభాజనం శైలపుత్రికాః । దేహేన్ద్రియాత్మప్రాణాశ్ చ కస్యాత్ర పరిదేవనా
రాతిపైన ఉన్న మట్టి బొమ్మలకు పరస్పర ప్రేమబంధం ఉండదు. అలాగే శరీరం, ఇంద్రియాలు, ఆత్మ, ప్రాణం — వీటిలో ఎవరి మీద ఎవరు దుఃఖించాలి?
ఇతశ్ చేతశ్ చ యాతాని యథా సంశ్లేషయత్య్ అలమ్ । తరఙ్గస్ తృణజాలాని తథా భూతాని భూతకృత్
ఎక్కడి నుంచైనా గాలిలో తురుపు తురుపుగా గడ్డి తుప్పలు ఎలా కలిసిపోతాయో, అలాగే భూతాలు కూడా పరస్పరం కలిసిపోతాయి.
సంయుజ్యన్తే వియుజ్యన్తే తృణాన్య్ అబ్ధిజలే యథా । ముక్తాన్తఃకలనం దేహభూతాన్య్ ఆత్మని వై తథా
నీటిలో గడ్డి తుప్పలు కలిసిపోతాయి, విడిపోతాయి. అలాగే మన శరీరాన్ని ఏర్పరిచే భూతాలు కూడా కలిసిపోతాయి, చివరికి మన ఆత్మలో కలిసిపోతాయి.
ఆత్మా చిత్తతయా దేహభూతాన్య్ ఆశ్లేషయన్ స్థితః । తృణాన్య్ ఆవర్తవృత్త్యాన్తఃకలనోన్ముక్తమ్ అమ్బ్వ్ ఇవ
మన ఆత్మ మనస్సుతో ఐక్యమై ఉన్నప్పుడు, శరీరంలోని భూతాలను కలిపి ఉంచుతుంది. అది నీటిలో ప్రవాహం గడ్డి తుప్పలను కలిపి, మళ్లీ విడిచిపెట్టినట్లే.
ప్రబోధాచ్ చిత్తతాం త్యక్త్వా వ్రజత్య్ ఆత్మాత్మతాం స్వయమ్ । స్వస్పన్దవశతో వారి త్యక్త్వావర్తమ్ ఇవాచ్ఛతామ్
జ్ఞానం కలిగిన తర్వాత, ఆత్మ తన మనస్సు భావాన్ని వదిలిపెట్టి, తన నిజ స్వరూపాన్ని పొందుతుంది. అది నీరు ప్రవాహాన్ని వదిలి మళ్లీ స్వచ్ఛంగా మారినట్లే.
తతో వివిక్తం భూతౌఘం దేహసఞ్జ్ఞం ప్రపశ్యతి । వాతస్కన్ధగతో జన్తుర్ వసుధామణ్డలం యథా
ఆ తర్వాత, భూతాల సముదాయాన్ని, అంటే శరీరాన్ని, వేరుగా ఉన్నదిగా చూస్తాడు. ఇది గాలిలో ప్రయాణించే ప్రాణి భూమి గోళాన్ని ఎలా చూస్తుందో అలా.
పృథగ్భూతగణం త్యక్త్వా దేహాతీతో భవత్య్ అజః । పరం ప్రకాశమ్ ఆయాతి సూర్యకాన్త ఇవాహని
వేర్వేరు భూతాలను వదిలేసి, ఆ జన్మలేని వాడు శరీరాన్ని దాటి, పరమ ప్రకాశాన్ని పొందుతాడు. అది సూర్యకాంతి రత్నం పగలు వెలుతురులో ప్రకాశించేలా ఉంటుంది.
జానాత్య్ అథాత్మనాత్మానం మానమేయామయోజ్ఝితమ్ । ముక్తః క్షీవతయేవాన్తస్ స్వాం సంవిదమ్ అనుస్మరన్
ఆ తర్వాత, తనను తానే, కొలవబడే ఎలాంటి ప్రమాణాలూ లేకుండా, తెలుసుకుంటాడు. బంధనాల నుంచి విముక్తుడై, లోపల తన స్వంత జ్ఞానాన్ని, నీళ్లు లేని గడిలో ఉన్నట్లు, స్మరిస్తూ ఉంటాడు.
ఆత్మైకస్ స్పన్దతే చిత్ఖే వస్తుజాలైర్ ఇవోదితః । తరఙ్గకణకల్లోలైర్ అనన్తామ్బ్వ్ అమ్బుధావ్ ఇవ
ఈ చైతన్య ఆకాశంలో ఒక్క ఆత్మే కంపిస్తుంది. అది అనేక వస్తువుల సమూహాల్లా కనిపిస్తుంది. అది అనంత సముద్రంలో ఎన్నో అలలు, చినుకులు, కెరటాలు ఎలా ఉద్భవిస్తాయో అలా.
ఏవమ్ప్రాయమహాబోధా వీతరాగా గతైనసః । జీవన్ముక్తాశ్ చరన్తీహ మహాసత్త్వపదం గతాః
ఇలా, మహా జ్ఞానాన్ని పొందినవారు, రాగద్వేషాలు, పాపాలు లేని వారు, పరమ స్థితిని చేరినవారు, ఈ లోకంలో జీవించుచూ పూర్తిగా విముక్తులుగా తిరుగుతారు.
యథా కచన్తి వివిధైర్ మణిరత్నైర్ మహోర్మయః । నిరస్తవాసనం చిత్రైర్ వ్యవహారైర్ నరోత్తమాః
ఎలా గొప్ప అలలు రకరకాల మణులు, రత్నాలతో ఆడుకుంటాయో, అలాగే మనస్సులో Vasanaలు లేని ఉత్తములు, అనేక విచిత్రమైన పనుల్లో పాల్గొంటారు.
న కూలకాషైర్ జలధిర్ న రజోభిర్ నభస్తలమ్ । న మ్లాయతి నిజైర్ లోకవ్యవహారైర్ ఇహాత్మవాన్
ఎలా నదులలోని గడ్డి సముద్రాన్ని కలుషితం చేయదు, ఎలా దుమ్ము ఆకాశాన్ని ముదురు చేయదు, అలాగే లోక వ్యవహారాలు ఆత్మజ్ఞానిని ఏమీ కలుషితం చేయవు.
గతైర్ అభ్యాగతైస్ స్వచ్ఛైర్ మలినైశ్ చపలైర్ జడైః । న రాగో నామ్బుధేర్ ద్వేషో భోగైశ్ చాధిగతాత్మనః
ఏదైనా వస్తువు వచ్చినా, పోయినా, పవిత్రమైనా, అపవిత్రమైనా, చంచలమైనా, నిశ్చలమైనా, ఆత్మస్వరూపాన్ని తెలుసుకున్నవారికి లోకసుఖాల పట్ల ఆశ కూడా ఉండదు, ద్వేషం కూడా ఉండదు.
యన్ మనోమననం కిఞ్చిత్ సమగ్రే జగతి స్థితమ్ । తచ్ చేత్యోన్ముఖచిత్తత్త్వవిలాసోల్లసనం విదుః
ఈ ప్రపంచంలో ఎక్కడైనా మనసులో ఏ ఆలోచన కలిగినా, అది మనస్సు తత్వం తన లక్ష్యాలవైపు తిరిగి వెలిగిపోతూ ఆడుతున్న ఆట అని తెలుసుకో.
యద్ అహం యచ్ చ భూతాది కాలత్రితయభావి యత్ । దృశ్యదర్శనసమ్బన్ధవిస్తారస్ తద్ విజృమ్భతే
ఏదైనా 'నేను' అని పిలవబడేది, ఏదైనా భూతాదులు, మూడు కాలాల్లో ఏది ఉద్భవించినా, చూసేవాడు-చూసేది అనే సంబంధం ఎంత విస్తరించినా — ఇవన్నీ ఒక్కటే విస్తరించిపోతున్నాయి.
యద్ దృశ్యం తద్ అసత్ సద్ వా దృష్టిమ్ ఏకామ్ ఉపాశ్రితమ్ । అన్యత్ త్వ్ అలేపకం తస్మాద్ ధర్షశోకదశే కుతః
ఏది కనిపిస్తే అది అసత్యమైనా, సత్యమైనా, ఒక్క చూపుపైనే ఆధారపడి ఉంటుంది; మరొకటి మాత్రం ఏదీ అంటుకోకుండా ఉంటుంది, అందుకే దానికి ధైర్యం లేదా దుఃఖం లాంటి స్థితులు ఉండవు.
అసత్యమ్ ఏవాసత్యం హి సత్యం సత్యం సదైవ హి । సత్యాసత్యమ్ అసద్ విద్ధి తదర్థం కిం విముహ్యసి
అసత్యం నిజంగానే అసత్యమే, సత్యం ఎప్పుడూ సత్యమే; అసత్యాన్ని అసత్యంగా తెలుసుకో, మరి దీనిలో నీవు ఎందుకు అయోమయపడుతున్నావు?
అసమ్యగ్దర్శనం త్యక్త్వా సమ్యక్ పశ్య సులోచన । న క్వచిన్ ముహ్యతి ప్రౌఢస్ సమ్యగ్దర్శనవాన్ ఇహ
తప్పు దృష్టిని వదిలి, సరైన దృష్టితో చూడు, ఓ స్పష్టమైన చూపు కలవాడా. ఇక్కడ సరైన దృష్టి కలవాడు ఎప్పుడూ మాయలో పడడు.
దృశ్యదర్శనసమ్బన్ధే యత్ సుఖం పారమార్థికమ్ । అనుభూతిమయం తస్మాత్ పరం బ్రహ్మేతి కథ్యతే
చూచేవాడు, కనిపించేది రెండింటి సంబంధంలో కలిగే పరమానందం అనుభూతిగా ఉండి, అందుకే దానిని పరబ్రహ్మం అంటారు.
దృశ్యదర్శనసమ్బన్ధసుఖసంవిద్ అనుత్తమా । దదాత్య్ అజ్ఞాయ సంసారం జ్ఞాయ మోక్షం సుఖోదయా
చూచేవాడు, కనిపించేది రెండింటి సంబంధంలో కలిగే అత్యుత్తమమైన ఆనంద జ్ఞానం తెలియకపోతే సంసారం కలుగుతుంది; తెలిసినప్పుడు మోక్షం, ఆనందం కలుగుతాయి.