ఏవం స్వరూపం జీవస్య బృహదారణ్యకాదిషు । బహుధా బహుషు ప్రోక్తం వేదాన్తేషు కిలానఘ
ఇలాంటిది జీవుని స్వరూపం అని బృహదారణ్యకాది ఉపనిషత్తుల్లో, వేదాంత గ్రంథాల్లో ఎన్నో రకాలుగా, ఎన్నో చోట్ల వివరంగా చెప్పబడింది, ఓ పాపరహితుడా.
అన్యైస్ త్వ్ ఏతాసు సఞ్జ్ఞాసు కువికల్పకుతార్కికైః । మోహాయ కేవలం మూఢైర్ వ్యర్థమ్ అర్థాః ప్రకల్పితాః
కానీ, మరికొందరు ఈ పేర్లను తీసుకుని, తప్పు తర్కంతో, కల్పితమైన భావాలతో, మూర్ఖులు వృథాగా అర్థాలు ఊహించుకున్నారు. అవన్నీ మాయకు మాత్రమే దారితీస్తాయి.
ఏవమ్ ఏష మహాబాహో జీవస్ సంసారకారణమ్ । మూకేనాతివరాకేణ దేహకేనేహ కిం కృతమ్
ఇలా, ఓ మహాబాహువా, ఈ జీవుడే సంసారానికి కారణం. ఈ మూగగా, బలహీనంగా ఉన్న శరీరం ఇక్కడ ఏమి సాధించింది?
ఆధారాధేయయోర్ ఏకనాశేనాన్యస్య నష్టతా । యథా తథా శరీరాదినాశే నాత్మని నష్టతా
ఎలా అంటే, ఆధారం లేకపోతే లేదా ఆధారితమైనది లేకపోతే రెండింటిలో ఒకటి పోయినప్పుడు ఇంకొకటి కూడా పోతుంది కదా. అలాగే, శరీరం లాంటి వాటి నాశనంతో ఆత్మ నశించదు.
ఏకపర్ణరసే క్షీణే రసో నైతి యథా క్షయమ్ । యాతి పర్ణరసశ్ చార్కరశ్మిజాలాన్తరం యథా
ఒక ఆకులోని రసం తరిగిపోయినప్పుడు ఆ రసం అంతగా పోదు, అది సూర్యకిరణాల మధ్యకి వెళ్ళిపోతుంది. అలాగే—
శరీరసఙ్క్షయే దేహీ న క్షయం యాతి కస్యచిత్ । నిర్వాసనశ్ చేత్ తద్ వ్యోమ్ని తిష్ఠత్య్ ఆత్మపదే తథా
శరీరం పోయినప్పుడు, అందులో ఉన్న జీవుడు ఏ విధంగానూ నశించడు. వాసనలు లేకుండా ఉంటే, ఆత్మ స్థితిలో, ఆకాశంలా నిలిచి ఉంటుంది.
దేహనాశే వినష్టో ఽస్మీత్య్ ఏవం యస్యామతేర్ భ్రమః । మాతుస్ స్తనతటాత్ తస్య మన్యే వేతాల ఉత్థితః
శరీరం పోయినప్పుడు నేనూ పోయాను అని అనుకునే వాడి భ్రమ, తల్లి పాలపాలు దగ్గర నుంచి పిశాచం పుట్టినట్టే అనిపిస్తుంది.
యస్య హ్య్ ఆత్యన్తికో నాశస్ స్యాద్ అసావ్ ఉదితస్ స్మృతః । చిత్తనాశో హి నాశస్ స్యాత్ స మోక్ష ఇతి కథ్యతే
ఎది పూర్తిగా నశించిపోతుందో దానినే 'ఉద్భవించిందని' అంటారు. మనస్సు నశించడమే నిజమైన నాశనం, అదే మోక్షమని చెబుతారు.
మృతో నష్ట ఇతి ప్రోక్తమ్ అన్యైస్ తచ్ చ మృషా న సత్ । స దేశకాలాన్తరితో భూత్వా భూయో ఽనుభూయతే
ఇతరులు 'అతడు చనిపోయాడు, పోయాడు' అంటారు, కానీ అది నిజం కాదు; అది వాస్తవం కాదు. స్థలం, కాలం వేరుపడిన తర్వాత, మళ్లీ అనుభవించబడుతుంది.
ఇహోహ్యతే జనైర్ ఓఘతరఙ్గాన్తస్ తృణైర్ ఇవ । మరణవ్యపదేశాత్ తు దేశకాలతిరోహితైః
ఇక్కడ ప్రజలు వరద తరంగాల్లో గడ్డి కొమ్మలు పోయినట్టు విలపిస్తారు. కానీ మరణమని చెప్పేది, కేవలం స్థలం, కాలాన్ని దాటి పోవడమే.
వాసనావలితో జీవో యాత్య్ ఉత్సృజ్య శరీరకమ్ । కపిర్ వనతరుం త్యక్త్వా తర్వన్తరమ్ ఇవాస్థితః
వాసనలతో నడిపించబడే జీవుడు, శరీరం వదిలి వెళ్లిపోతాడు. అది కోతి ఒక చెట్టు వదిలి ఇంకొక చెట్టులోకి వెళ్లినట్టు.
పునస్ తద్ అపి సన్త్యజ్య ప్రయాత్య్ అన్యద్ అపి క్షణాత్ । అన్యస్మిన్ వితతే దేశే కాలే ఽన్యస్మింశ్ చ రాఘవ
ఓ రాఘవా, మనిషి ఒక చోట ఉండి, దాన్ని కూడా వదిలేసి, క్షణంలోనే ఇంకొక చోటికి వెళ్ళిపోతాడు. అక్కడి కాలం, స్థలం కూడా వేరేలా ఉంటాయి.
ఇతశ్ చేతశ్ చ నీయన్తే జీవా వాసనయా స్వయా । చిరం తదుపజీవిన్యా ధూర్తధాత్ర్యేవ బాలకాః
ప్రతి జీవి తన స్వంత వాసనల వల్ల ఇక్కడ అక్కడకి తిప్పబడుతూ, చాలా కాలం వాటి ఆధీనంగా ఉంటారు. అది పిల్లలను చతురమైన దాయాడు ఎలా తీసుకెళ్తుందో అలాగే ఉంటుంది.
వాసనారజ్జువలితా జీర్ణాః పర్వతకుక్షిషు । జరయన్త్య్ అతిదుఃఖేన జీవితం జీవజీవకాః
వాసనల బంధంతో అలసిపోయిన జీవులు, కొండల లోయల్లో ఉండి, తీవ్రమైన బాధతో తమ జీవితం గడుపుతారు.
జరఢజగదుపోఢదుఃఖభారాః పరిణతజర్జరజీవితాశ్ శ్వసన్త్యః । హృదయజనితవాసనానువృత్త్యా నరకభరే జనతాశ్ చిరం పతన్తి
వృద్ధాప్యం, లోకంలోని బాధల భారం మోస్తూ, కాలం చేత కొట్టుబడిన జీవితాలతో ఊపిరాడుతూ, హృదయంలో పుట్టే వాసనలకు లోబడి, జనులు చాలా కాలం నరకంలో పడిపోతుంటారు.
ఇత్య్ ఉక్తవత్య్ అథ మునౌ దివసో జగామ సాయన్తనాయ విధయే ఽస్తమ్ ఇనో జగామ । స్నాతుం సభా కృతనమస్కరణా జగామ శ్యామాక్షయే రవికరైశ్ చ సహాజగామ
మహర్షి ఇలా చెప్పిన తరువాత, ఆ రోజు సాయంత్రం వైపు సాగింది, సూర్యుడు అస్తమించాడు. సభలో ఉన్నవారు నమస్కారం చేసి, స్నానం చేయడానికి వెళ్లారు. ఆ సమయంలో సూర్యకిరణాలు కూడా మాయమయ్యాయి.
దేహే జాతే న జాతో ఽసి దేహే నష్టే న నశ్యసి । త్వమ్ ఆత్మా నిష్కలఙ్కాత్మా దేహస్ తవ న కశ్చన
శరీరం పుట్టినప్పుడు నువ్వు పుట్టలేదు; శరీరం నశించినప్పుడు నువ్వు నశించవు. నీవు స్వచ్ఛమైన ఆత్మవు; ఈ శరీరం నీది కాదు.
యః కుణ్డబదరన్యాయో యా ఘటాకాశసంస్థితిః । తత్రైకస్మిన్ క్షతే క్షీణే ద్వే ఇతి వ్యర్థకల్పనా
బావిలో బొడ్డు పండు ఉదాహరణ, గడిలో ఆకాశం ఉండటం లాంటివి — వాటిలో ఏదైనా ఒకటి పాడయితే రెండూ పోయాయని ఊహించటం వృథా భావన.
వినాశిని వినష్టే ఽస్మిన్ దేహే స్వాం స్థితిమ్ ఆగతే । వినశ్యామీతి యః ఖేదీ తం ధిగ్ అస్త్వ్ అన్ధచేతనమ్
ఈ నశించిపోయే శరీరం పోయినప్పుడు, నీ నిజమైన స్థితి లభించినప్పుడు, 'నేను నశించాను' అని బాధపడేవాడు అంధుడిలాంటి వాడే; అలాంటి మనసున్నవాడు నిందించదగినవాడే.
యాదృశో రశ్మిరథయోస్ స్నేహోద్వేగవివర్జితః । సమ్బన్ధస్ తాదృశో దేహచిత్తేన్ద్రియసుఖైశ్ చితః
ఎలాగైతే ఒక కిరణం, ఒక రథం మధ్య ఎలాంటి మమకారం లేకుండా, కలవరము లేకుండా ఉండునో, అలాగే శరీరం, మనస్సు, ఇంద్రియాలు, ఆనందాలు — వీటి మధ్య ఉన్న సంబంధం కూడా అంతే.
గతేతరేతరాపేక్షస్ సరఃపఙ్కోపలామ్భసామ్ । యథా రాఘవ సమ్బన్ధస్ తథా దేహేన్ద్రియాత్మనామ్
ఓ రాఘవా! ఒక చెరువులో మట్టి, రాళ్లు, నీరు — ఇవన్నీ పరస్పర ఆధారంగా కలిసిపోవడం ఎలా ఉంటుందో, అలాగే శరీరం, ఇంద్రియాలు, ఆత్మ — వీటి మధ్య ఉన్న సంబంధం కూడా అంతే.
యాదృశో ఽబ్ధిధరాద్యానాం నిరిచ్ఛాపరిదేవనః । సంయోగో విప్రయోగశ్ చ తాదృశో దేహదేహినామ్
ఎలాగైతే మేఘాలు, పర్వతాలు మొదలైనవి కలిసిపోవడం, విడిపోవడం కోరిక లేకుండా, విచారం లేకుండా జరుగుతుందో, అలాగే శరీరం, జీవుడు కలిసిపోవడం, విడిపోవడం కూడా అంతే.
యథా కల్పితవేతాలవికారభయభీతయః । మిథ్యైవ కల్పితా ఏతే తథా స్నేహసుఖాదయః
ఒక ఊహాజనిత భూతం మారిపోతుందేమో అన్న భయం నిజంగా ఊహలోనే ఉండే అబద్ధమైనదే. అలాగే మమకారం, సుఖం మొదలైనవీ కూడా ఊహలోనే కల్పించబడినవే.
భూతపఞ్చకసమ్పిణ్డాద్ రచితా జనతాః పృథక్ । ఏకస్మాద్ ఏవ విటపాద్ విచిత్రా ఇవ పుత్రికాః
ఈ లోకంలో ఉన్న మనుషులు ఐదు భూతాల మిశ్రమం నుండి ఏర్పడినవారు. ఒక్క చెట్టులోంచి ఎన్నో రకాల బొమ్మలు తయారయ్యేలా, ప్రతి ఒక్కరూ వేరుగా కనిపించినా, అంతా ఆ ఐదు భూతాల నుంచే వచ్చారు.
కాష్ఠేతరత్ కాష్ఠనరే కిఞ్చిద్ అన్యన్ న విద్యతే । భూతపిణ్డేతరద్ దేహే కిఞ్చిద్ అన్యన్ న విద్యతే
కట్టిన బొమ్మలో చెక్క తప్ప ఇంకేమీ ఉండదు. అలాగే మన శరీరంలో ఐదు భూతాల మిశ్రమం తప్ప ఇంకేదీ లేదు.
భూతపఞ్చకవిక్షోభనాశోత్పాదేషు హే జనాః । హర్షామర్షవిషాదానాం కిం భవన్తో వశం గతాః
ఓ మనుషులారా, ఐదు భూతాలు కలిసిపోవడం, కదలడం, లేక పోవడం జరుగుతుంటే, మీరు ఆనందం, కోపం, బాధల వశమవడం ఎందుకు?
కో నామాతిశయః పుంసాం స్త్రీనామ్న్య్ అపరనామ్ని వా । కేవలే భూతసఙ్ఘాతే ప్రోద్భూతే ఽర్జునవాతవత్
ఒక్క భూతాల సముదాయం మాత్రమే ఉన్నప్పుడు, అది పురుషుడు, స్త్రీ, లేక మరేదైనా పేరు పెట్టినా, నిజంగా ఏమైనా తేడా ఉందా? ఇది గాలిలో ఎగిరే దుమ్ము మబ్బులా ఒక్కటే కదా.
సన్నివేశాంశవైచిత్ర్యమ్ అజ్ఞానామ్ ఏవ తుష్టయే । తజ్జ్ఞానాం తు యథాభూతభూతపఞ్చకదర్శనమ్
రూపాల వివిధతలు, ఏర్పాట్లు అన్నీ తెలియని వారికి సంతృప్తికోసమే ఉంటాయి; కానీ తెలిసినవారికి మాత్రం, ఈ ప్రపంచం ఐదు మూలకాలు నిజంగా ఉన్నట్టుగా కనిపిస్తాయి.
మిథశ్ శిలాపుత్రికయోర్ యథైకోపలసంస్థయోః । శ్లిష్టయోర్ అపి నో రాగస్ తథా చిత్తశరీరయోః
ఒకే రాతిపై పెట్టిన రెండు మట్టి బొమ్మలు దగ్గరగా ఉన్నా, వాటికి పరస్పరంగా మమకారం ఉండదు. అలాగే మనస్సు, శరీరం మధ్య కూడా నిజమైన బంధం ఉండదు.
మృత్పుంసాం యాదృశో ఽన్యోఽన్యమ్ ఆశయస్ సఙ్గమే భవేత్ । బుద్ధీన్ద్రియాత్మమనసామ్ సఙ్గమే తాదృశో ఽస్తు తే
మట్టి బొమ్మలు కలిసినట్టు, నీకు బుద్ధి, ఇంద్రియాలు, ఆత్మ, మనస్సు కలిసినప్పుడు కూడా అంతే భావంతో ఉండాలి — వాటి మధ్య లోతైన ఉద్దేశం లేకుండా.