సకలకారణకార్యవివర్జితం నిజవికల్పబలాద్ ఉపకల్పితమ్ । తద్ అనపేక్ష్య హి దైవమ్ అసన్మయం శ్రయ శుభాశయ పౌరుషమ్ ఆత్మనః
విధి అనేది మన ఊహతోనే ఊహించబడింది, దానికి అసలు కారణం లేదా ఫలితం ఏదీ ఉండదు. కాబట్టి, అది అసత్యమని వదిలిపెట్టి, నీ మంచి మనసుతో నీ స్వంత శ్రమపైనే ఆధారపడు.
శాస్త్రైస్ సదాచరితజృంభితదేశధర్మైర్ యత్ కల్పితం ఫలమ్ అతీవ చిరప్రరూఢమ్ । తస్మిన్ హృది స్ఫురతి నో ఽపరమ్ ఏతి చిత్తమ్ అఙ్గావలీ తదను పౌరుషమ్ ఏతద్ ఆహుః
శాస్త్రాలు, మంచి ఆచరణ, ప్రాచీన సంప్రదాయాల వల్ల కలిగే ఫలితం చాలా కాలం తర్వాత పరిపక్వమవుతుంది. అది మన హృదయంలో ప్రకాశించినప్పుడు, మనసు వేరే దేనికీ ఆకర్షించదు, అన్ని ఇంద్రియాలు దాని వెంట నడుస్తాయి—దీనినే నిజమైన శ్రమ అంటారు.
బుద్ధ్వైవ పౌరుషఫలం పురుషత్వమ్ ఏతద్ ఆత్మప్రయత్నపరతైవ సదైవ కార్యా । నేయా తతస్ సఫలతాం పరమామ్ అథాసౌ సచ్ఛాస్త్రసాధుజనపణ్డితసేవనేన
మనుష్యుడి ప్రయత్నానికి ఫలితం తప్పక వస్తుందని తెలుసుకున్నవాడు ఎప్పుడూ తన శక్తిని ఉపయోగించాలి. ఆ తరువాత, నిజమైన శాస్త్రాలు, మంచి మనుషులు, పండితుల సేవ ద్వారా ఆ ప్రయత్నానికి పరిపూర్ణ ఫలితం లభిస్తుంది.
దైవపౌరుషవిచారచారుభిశ్ చేతసా చరితమ్ ఆత్మపౌరుషమ్ । నిత్యమ్ ఏవ జయతీతి భావితైః కార్య ఆర్యజనసేవనోద్యమః
దైవం, మనుష్య ప్రయత్నం రెండింటినీ బాగా పరిశీలించే మనసుతో ఎప్పుడూ తన శక్తిని ఉపయోగిస్తూ ఉండాలి. ఇలాంటి మనసున్నవారికి మంచి మనుషుల సేవ చేసే ప్రయత్నం ఎప్పుడూ విజయవంతమవుతుంది.
జన్మప్రబన్ధమయమ్ ఆమయమ్ ఏష జీవో బుద్ధ్వైహికం సహజపౌరుషమ్ ఏవ సిద్ధ్యై । శాన్తిం నయత్వ్ అవితథేన వరౌషధేన పృష్టేన తుష్టిపరపణ్డితసేవనేన
పుట్టుపూర్వక బంధంతో ఈ జీవుడు వ్యాధితో బాధపడుతున్నాడని గ్రహించి, సహజమైన మనుష్య ప్రయత్నాన్ని విజయానికి ఉపయోగించాలి. నిజమైన సంతృప్తి కలిగిన పండితుల స్నేహం అనే తప్పనిసరి ఔషధంతో శాంతిని పొందాలి.
ప్రాప్య వ్యాధివినిర్ముక్తం దేహమ్ అల్పాధివేధితమ్ । తథాత్మానం సమాదధ్యాద్ యథా భూయో న జాయతే
వ్యాధి లేని, తక్కువ బాధలు ఉన్న శరీరం లభించినప్పుడు, మళ్ళీ జననం రాకుండా తనను తాను స్థిరపరచుకోవాలి.
దైవం పురుషకారేణ యో ఽతివర్తితుమ్ ఇచ్ఛతి । ఇహ చాముత్ర చ జయేత్ స సమ్పూర్ణాభివాఞ్ఛితమ్
ఈ లోకంలోనూ పరలోకంలోనూ, తన శ్రమతో విధిని మించాలనుకునే వాడు, తాను కోరినదంతా సంపూర్ణంగా పొందుతాడు.
యే సముద్యోగమ్ ఉత్సృజ్య స్థితా దైవపరాయణాః । తే ధర్మమ్ అర్థకామౌ చ నాశయన్త్య్ ఆత్మవిద్విషః
ఎవరైనా శ్రమను వదిలేసి, విధిపైనే ఆధారపడితే, అలాంటి వారు ధర్మాన్ని, ధనాన్ని, సుఖాన్ని నాశనం చేసుకుంటారు.
సంవిత్స్పన్దో మనస్స్పన్ద ఇన్ద్రియస్పన్ద ఏవ చ । ఏతాని పురుషార్థస్య రూపాణ్య్ ఏభ్యః ఫలోదయః
చైతన్యం కదలిక, మనస్సు కదలిక, ఇంద్రియాల కదలిక — ఇవే మనుష్య ప్రయత్నాల రూపాలు. వీటి నుంచే ఫలితాలు కలుగుతాయి.
యథా సంవేదనం చేతస్ తథాన్తస్స్పన్దమ్ ఋచ్ఛతి । తథైవ కాయశ్ చలతి తథైవ ఫలభోక్తృతా
మనస్సులో ఉన్న జ్ఞానం ఎలా ఉంటే, అంతర్గత కదలిక కూడా అలాగే ఉంటుంది. అలాగే శరీరం కూడా ఆ ప్రకారమే కదులుతుంది, అందువల్ల ఫలితాన్ని అనుభవించటం జరుగుతుంది.
ఆబాల్యమ్ ఏతత్ సంసిద్ధం యత్ర తత్ర యథా తథా । దైవం తు న క్వచిద్ దృష్టమ్ అతో జయతి పౌరుషమ్
పిల్లగాడిగా ఉన్నప్పటి నుంచే ఇది అందరికీ స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. ఎక్కడైనా, ఏ విధంగానైనా, దైవం అనే విషయం ఎప్పుడూ కనిపించదు. అందుకే మనుషుల ప్రయత్నమే విజయవంతమవుతుంది.
పురుషార్థేన దేవేశగురుర్ ఏష బృహస్పతిః । శుక్రో దైత్యేన్ద్రగురుతాం పురుషార్థేన చాస్థితః
మనుషుల ప్రయత్నంతోనే బృహస్పతి దేవతలకు గురువయ్యాడు. అలాగే శుక్రుడు కూడా తన ప్రయత్నంతోనే దానవులకు గురువు అయ్యాడు.
దైన్యదారిద్ర్యదుఃఖార్తా అపి సాధో నరోత్తమాః । పౌరుషేణైవ యత్నేన యాతా దేవేన్ద్రతుల్యతామ్
బాధలు, పేదరికం, దుఃఖంతో బాధపడిన మంచి మనుషులు కూడా తమ ప్రయత్నంతో, శ్రమతో ఇంద్రుడితో సమానమైన స్థాయికి చేరుకున్నారు.
మహాన్తో విభవాఢ్యా యే నానాశ్చర్యసమాశ్రయాః । పౌరుషేణైవ దోషేణ నరకాతిథితాం గతాః
ఎంతో గొప్పవారు, ధనవంతులు, అనేక అద్భుతాల మధ్య జీవించిన వారు కూడా తమ తప్పు వల్ల ప్రయత్నంలో పొరపాటు చేసి నరకంలో అతిథులయ్యారు.
భావాభావసహస్రేషు దశాసు వివిధాసు చ । స్వపౌరుషవశాద్ ఏవ వివృత్తా భూతజాతయః
వెయ్యి జీవరాశులలో, ఎన్నో పరిస్థితుల్లో, ప్రతి ఒక్కరి స్థితి వాళ్ల స్వంత ప్రయత్నం వల్లే ఏర్పడుతుంది.
శాస్త్రతో గురుతశ్ చైవ స్వతశ్ చేతి త్రిసిద్ధతా । సర్వత్ర పురుషార్థస్య న దైవస్య కదాచన
శాస్త్రాల ద్వారా, గురువు ద్వారా, లేదా తానే తెలుసుకున్నా—ఈ మూడు రకాలుగా ఎక్కడ చూసినా మనిషి ప్రయత్నమే ముఖ్యం, విధి కాదు.
అశుభేషు సమావిష్టం శుభేష్వ్ ఏవావతారయేత్ । యత్నేన చిత్తమ్ ఇత్య్ ఆశు సర్వశాస్త్రార్థసఙ్గ్రహః
మనస్సు చెడు విషయాల్లో పడిపోయినప్పుడు, దాన్ని మంచి విషయాలవైపు ప్రయత్నంతో వెంటనే తిప్పాలి—ఇదే అన్ని శాస్త్రాల సారాంశం.
యచ్ ఛ్రేయో యద్ అతుచ్ఛం చ యద్ అపాయవివర్జితమ్ । తత్ తద్ ఆచర యత్నేన పుత్రేతి గురవస్ స్థితాః
ఏది నిజంగా మేలు చేస్తుందో, ఏది వ్యర్థం కాదో, ఏది హానికరం కానిదో, దాన్ని శ్రద్ధగా ఆచరించు కుమారా—అని గురువులు చెప్పారు.
యథా యథా ప్రయత్నో మే ఫలమ్ ఆశు తథా తథా । ఇత్య్ అహం పౌరుషాద్ ఏవ ఫలభాఙ్ న తు దైవతః
నేను ఎంతగా శ్రమిస్తే, అంత త్వరగా ఫలితం వస్తుంది. కాబట్టి, ఫలితం నా ప్రయత్నం వల్లే లభిస్తుంది, అదృష్టం వల్ల కాదు.
పౌరుషాద్ దృశ్యతే సిద్ధిః పౌరుషో ధీమతాం క్రమః । దైవమ్ ఆశ్వాసనామాత్రం దుఃఖే పేలవబుద్ధిషు
శ్రమ వల్లే విజయాన్ని చూడవచ్చు; తెలివైనవారికి ప్రయత్నమే మార్గం. బాధలో ఉన్న బలహీన మనస్కులకు అదృష్టం అనేది ఓదార్పు మాట మాత్రమే.
ప్రత్యక్షప్రముఖాన్ నిత్యం ప్రమాణాత్ పౌరుషః క్రమః । ఫలతో దృశ్యతే లోకే దేశాన్తరగమాదికః
ప్రత్యక్షం వంటి నమ్మదగిన మార్గాల ద్వారా ప్రయత్నం యొక్క క్రమం ఎప్పుడూ స్థిరంగా ఉంటుంది. ఈ లోకంలో దూర దేశాలకు వెళ్లడం వంటి ఫలితాలు కూడా ప్రయత్నం వల్లనే కనిపిస్తాయి.
భోక్తా తృప్యతి నాభోక్తా గన్తా గచ్ఛతి నాగతిః । వక్తా వక్తి న చావక్తా పౌరుషం సఫలం నృణామ్
తినేవాడు తృప్తి చెందుతాడు, తినని వాడు కాదు. వెళ్ళేవాడు గమ్యానికి చేరుతాడు, వెళ్ళని వాడు కాదు. మాట్లాడేవాడు మాట్లాడతాడు, మాట్లాడని వాడు కాదు. అందుకే, మనుషులకు ప్రయత్నమే ఫలితాన్ని ఇస్తుంది.
పౌరుషేణ దురన్తేభ్యస్ సఙ్కటేభ్యస్ సుబుద్ధయః । సముత్తరన్త్య్ అయత్నేన న తు మూకతయానయా
సుబుద్ధితో ఉన్నవారు, ఎంతటి కష్టమైన పరిస్థితులైనా, ప్రయత్నంతో సులభంగా దాటి పోతారు. నిశ్శబ్దంగా ఉండటం వల్ల మాత్రం ఎవరికీ ప్రయోజనం ఉండదు.
యో యో యథా ప్రయతతే స స తద్వత్ ఫలైకభాక్ । న తు తూష్ణీం స్థితేనేహ కేనచిత్ ప్రాప్యతే ఫలమ్
ఎవరైతే ఏ విధంగా ప్రయత్నిస్తారో, వారికి ఆ విధంగానే ఫలితం లభిస్తుంది. ఈ లోకంలో ఎవరు మౌనంగా కూర్చుంటారో, వారికి ఏ ఫలితమూ దక్కదు.
శుభేన పురుషార్థేన శుభమ్ ఆసాద్యతే ఫలమ్ । అశుభేనాశుభం రామ యథేచ్ఛసి తథా కురు
ధర్మబద్ధమైన ప్రయత్నం వల్ల మంచి ఫలితం వస్తుంది; అధర్మమైన ప్రయత్నం వల్ల చెడు ఫలితం వస్తుంది. రామా! నీవు కోరినట్లు చేయు.
పురుషార్థఫలప్రాప్తిర్ దేశకాలవశాద్ ఇహ । ప్రాప్తా చిరేణ శీఘ్రం వా యాసౌ దైవమ్ ఇతి స్మృతా
మనుష్యుని ప్రయత్నానికి ఫలితం ఎప్పుడు, ఎక్కడ వస్తుందో అది కాలం, స్థలంపై ఆధారపడి ఉంటుంది. ఆలస్యంగా వచ్చినా, త్వరగా వచ్చినా, దానినే విధి అంటారు.
న దైవం దృశ్యతే దృష్ట్యా న చ లోకాన్తరే స్థితమ్ । ఉక్తం దైవాభిధానేన స్వం లోకే కర్మణః ఫలమ్
దురదృష్టం మన కళ్లకు కనిపించదు, అది ఎక్కడో వేరే లోకంలో ఉండదు. మనం 'దురదృష్టం' అని పిలిచేది, ఈ లోకంలో మనమే చేసిన పనులకు వచ్చే ఫలితమే.
పురుషో జాయతే లోకే వర్ధతే క్షీయతే పునః । న తత్ర దృశ్యతే దైవం జరాయౌవనబాల్యవాన్
మనిషి ఈ లోకంలో పుట్టి, పెరిగి, మళ్లీ క్షీణిస్తాడు. ఇందులో బాల్యం, యవ్వనం, వృద్ధాప్యం ఏ దశలోనూ దురదృష్టం కనిపించదు.
దేశాద్ దేశాన్తరప్రాప్తిర్ హస్తస్థద్రవ్యధారణమ్ । వ్యాపారశ్ చ తథాఙ్గానాం పౌరుషేణ న దైవతః
ఒక చోటు నుంచి ఇంకో చోటుకు వెళ్లడం, చేతిలో వస్తువులు పట్టుకోవడం, అవయవాలు కదల్చడం—ఇవి అన్నీ మన ప్రయత్నంతో జరుగుతాయి, దురదృష్టంతో కాదు.
అర్థప్రాపకకార్యైకప్రయత్నపరతా బుధైః । ప్రోక్తా పౌరుషశబ్దేన సర్వమ్ ఆసాద్యతే ఽనయా
మనసులో ఉద్దేశించిన పనిని సాధించడానికి ఏకాగ్రంగా ప్రయత్నించడం 'పురుషార్థం' అని జ్ఞానులు అంటారు. దీని ద్వారా అన్నీ సాధించవచ్చు.