ఇత్య్ ఏతద్ ఏవ తత్ సత్యమ్ అత్రైవాఙ్గ స్థితిం కురు । న బన్ధో ఽస్తి న మోక్షో ఽస్తి కదాచిత్ కస్యచిత్ క్వచిత్
ఇదే నిజం. దీనిలోనే నిలచిపో, ప్రియమైనవాడా. ఎప్పుడూ ఎవరికి ఎక్కడా బంధనమూ లేదు, మోక్షమూ లేదు.
సర్వమ్ ఆత్మమయం శాన్తమ్ ఇత్య్ ఏవ ప్రత్యయం స్ఫుటమ్ । సబాహ్యాభ్యన్తరం రామ సర్వత్ర దృఢతాం నయ
రామా, లోపలైనా బయటైనా, ఎక్కడైనా, అన్నీ ఆత్మతో నిండిపోయి, ప్రశాంతంగా ఉన్నాయనే స్పష్టమైన నమ్మకాన్ని నీవు గట్టిగా పట్టుకో.
సుఖీ దుఃఖీ చ మూఢో ఽస్మీత్య్ ఏతా దుర్దృష్టయస్ స్మృతాః । ఆసు చేద్ వస్తుబుద్ధిస్ తే తచ్ చిరం దుఃఖమ్ ఏష్యసి
నేను సంతోషంగా ఉన్నాను, నేను బాధపడుతున్నాను, నేను మూర్ఖుడిని అన్నట్టువంటి ఆలోచనలు తప్పు భావనలు. వాటిని నిజమని నమ్మితే, నీవు చాలా కాలం బాధను అనుభవించవచ్చు.
యః క్రమశ్ శైలతృణయోః కౌశేయోపలయోస్ తథా । సామ్యం ప్రతి స ఏవోక్తః పరమాత్మశరీరయోః
పర్వతం, గడ్డి; పట్టు, రాయి — వీటిలో తేడా ఎలా స్పష్టంగా కనిపిస్తుందో, అలాగే పరమాత్మా, శరీరం మధ్య తేడా కూడా అర్థమవుతుంది.
యథా శీతోష్ణయోర్ ఐక్యం కథాస్వ్ అపి న దృశ్యతే । జడప్రకాశయోశ్ శ్లేషో న తథాత్మశరీరయోః
వెచ్చదనం, చల్లదనం కలిసిపోతాయని ఎప్పుడూ ఎక్కడా చూడలేము. అలాగే, జడమైన శరీరం, ప్రకాశించే ఆత్మ రెండూ కలిసిపోవడం అసాధ్యం.
యథా తేజస్తిమిరయోర్ న సమ్బన్ధో న తుల్యతా । అత్యన్తభిన్నయో రామ తథా హ్య్ ఆత్మశరీరయోః
ఓ రామా, వెలుగు మరియు చీకటి ఎలా కలవవు, ఒకటిగా ఉండవు, అలాగే ఆత్మకు, శరీరానికి ఎలాంటి సంబంధం లేదు; ఇవి రెండూ పూర్తిగా వేర్వేరు.
దేహశ్ చలతి వాతేన తేనైవాయాతి గచ్ఛతి । శబ్దం కరోతి తేనైవ దేహనాడీవిలాసినా
శరీరం గాలితో కదులుతుంది, అదే గాలితో వస్తుంది, పోతుంది; గాలి శరీరంలోని నాళాల్లో ప్రవహించడంవల్ల శబ్దం కూడా కలుగుతుంది.
శబ్దః కచటతప్రాయస్ స్ఫురత్య్ అన్తస్ సమీరణే । యథా ప్రజాయతే వంశాద్ దేహరన్ధ్రాత్ తథైవ హి
గాలి లోపల కదలడం వల్ల శబ్దం పుడుతుంది; ఇది, గాలి వంశంలోకి పోయినప్పుడు వచ్చే శబ్దంలా, శరీరంలో రంధ్రం ద్వారా పుట్టే శబ్దంలా ఉంటుంది.
కనీనికాపరిస్పన్దశ్ చక్షుస్స్పన్దశ్ చ మారుతాత్ । ఇన్ద్రియస్ఫురణం చైవ సంవిత్ కేవలమ్ ఆత్మనః
కళ్ల మిటుకలు, కళ్ల కదలికలు ఇవన్నీ గాలివల్లే జరుగుతాయి; ఇంద్రియాల క్రియ కూడా గాలివల్లే. కానీ, బోధ మాత్రం కేవలం ఆత్మదే.
ఆకాశోపలకుడ్యాదౌ సర్వత్రాత్మదశా స్థితా । ప్రతిబిమ్బమ్ ఇవాదర్శే చిత్త ఏవ చ దృశ్యతే
ఆకాశంలోనూ, గోడలపైయూ, ఎక్కడైనా ఆత్మ స్థితి ఉంది. అయినా, దర్పణంలో ప్రతిబింబం కనిపించునట్లు, మనసులోనే అది అనుభవించబడుతుంది.
శరీరాలయమ్ ఉత్సృజ్య యత్ర చిత్తవిహఙ్గమః । స్వవాసనావశాద్ యాతి తత్రైవాత్మానుభూయతే
మనస్సు పక్షి శరీరమనే గుడిని విడిచిపెట్టి, తన స్వభావం ప్రకారం ఎక్కడికైనా వెళ్ళినా, అక్కడే ఆత్మను అనుభవిస్తుంది.
యత్ర పుష్పం తత్ర గన్ధసంవిదస్ సంస్థితా యథా । యత్ర చిత్తం హి తత్రాత్మసంవిదస్ సంస్థితాస్ తథా
పువ్వు ఉన్న చోటే వాసన తెలిసినట్లు, మనస్సు ఉన్న చోటే ఆత్మ జ్ఞానం ఉంటుంది.
సర్వత్ర స్థితమ్ ఆకాశమ్ ఆదర్శే ప్రతిబిమ్బతే । యథా తథాత్మా సర్వత్ర స్థితశ్ చేతసి దృశ్యతే
ఆకాశం ఎక్కడైనా ఉన్నా, దర్పణంలో మాత్రమే ప్రతిబింబించునట్లు, ఆత్మ కూడా ఎక్కడైనా ఉన్నా, మనసులోనే కనిపిస్తుంది.
అపామ్ అవనతం స్థానమ్ ఆస్పదం భూతలే యథా । అన్తఃకరణమ్ ఏవాత్మసంవిదామ్ ఆస్పదం తథా
భూమిపై లోతైన ప్రదేశం నీటికి నిల్వగా మారినట్లు, మనస్సే ఆత్మజ్ఞానానికి నిలయమవుతుంది.
సత్యాసత్యం జగద్రూపమ్ అన్తఃకరణబిమ్బితా । ఆత్మసంవిత్ తనోతీదమ్ ఆలోకమ్ ఇవ సూర్యభాః
ఈ లోకానికి వాస్తవమా, అవాస్తవమా అన్నది మనస్సులో ప్రతిబింబంగా కనిపిస్తుంది. ఆత్మజ్ఞానం సూర్యకాంతి వెలుగు పోసినట్లు దీప్తిని కలిగిస్తుంది.
అన్తఃకరణమ్ ఏవాతః కారణం భూతసంసృతౌ । ఆత్మా సర్వాతిగత్వాత్ తు కారణం సద్ అకారణమ్
కావున, జీవుల జనన మరణ చక్రానికి కారణం మనస్సే. కానీ, ఆత్మ అన్నింటికీ వ్యాప్తిగా ఉండి, నిజమైన కారణం అయినా, దానికి స్వయంగా కారణం లేదు.
అవిచారణమ్ అజ్ఞానం మౌర్ఖ్యమ్ ఆహుర్ మహాధియః । సంసారసంసృతౌ సారమ్ అన్తఃకరణకారణమ్
విచారణ లేకపోవడం, అజ్ఞానం, మూర్ఖత్వం ఇవన్నీ సంసారంలో మనస్సు చిక్కుకుపోయే మూలకారణమని మేధావులు చెబుతారు.
అసమ్యక్ప్రేక్షణాన్ మోహాచ్ చేతస్ సత్తాం గృహీతవత్ । సమ్మోహబీజకణికాం తమో ఽర్కద్రవణాద్ ఇవ
తప్పుగా చూడటం వల్ల, మాయ వల్ల మనసు ఉండే భావనను పట్టుకుంది. అది ఎలా అంటే, అర్ధరాత్రి చీకటి సూర్యకిరణాలతో పోయే ముందు చిన్న సందేహపు విత్తనం మిగిలినట్లుగా ఉంటుంది.
యథాభూతాత్మతత్త్వైకపరిజ్ఞానేన రాఘవ । అసత్తామ్ ఏత్య్ అలం చేతో దీపేనేవ తమః క్షణాత్
రాఘవా, నిజమైన ఆత్మతత్వాన్ని పూర్తిగా తెలుసుకోవడం వల్ల, మనసు ఉండదనిపిస్తుంది. అది ఎలా అంటే, దీపం వెలిగించగానే చీకటి క్షణంలో పోయినట్లుగా.
సంసారకారణమ్ అతస్ స్వయం చేతో ఽవిచారణాత్ । జీవో ఽన్తఃకరణం చిత్తం మనశ్ చేత్యాదినామకమ్
కాబట్టి, విచారణ లేకపోవడం వల్లనే ఈ సంసారం జరిగేది మనసు వల్లే. జీవుడు, అంతఃకరణం, చిత్తం, మనస్సు అని పిలవబడే పేర్లన్నీ ఇవే.
ఏతాస్ సఞ్జ్ఞాః ప్రభో బహ్వ్యశ్ చేతసో రూఢిమ్ ఆగతాః । కథమ్ ఇత్య్ ఏవ కథయ మయి మానద సిద్ధయే
ప్రభూ, ఈ పేర్లు అన్నీ మనసుకు బలంగా స్థిరమయ్యాయి. దయచేసి, ఇవి ఎలా వచ్చాయో నాకు స్పష్టంగా చెప్పండి, నేను సాధించేందుకు.
సర్వే భావా ఇమే నిత్యమ్ ఆత్మతత్త్వైకరూపిణః । చిత్రాస్ తరఙ్గకకణా జలైకకలితా యథా
ఈ భావాలన్నీ ఎప్పుడూ ఒకే ఆత్మతత్వ స్వరూపమే. ఇవి వేర్వేరు రూపాల్లో కనిపించినా, అలలు, నురుగు లాగా ఉంటాయి. కానీ అన్నీ నీళ్లతోనే తయారైనట్టు, ఇవన్నీ ఆత్మతోనే ఏర్పడినవి.
ఆత్మా స్పన్దైకరూపాత్మా స్థితస్ తేషు క్వచిత్ క్వచిత్ । తరఙ్గేషు విలోలేషు పయో వ్యోమామలం యథా
ఆత్మ అనేది స్వభావంగా కదలికతో కూడినదిగా కొన్నిచోట్ల ఈ భావాల్లో నిలిచి ఉంటుంది. అది నీటిలో అలలు ఎలా కదిలినా, ఆ అలల్లో ఆకాశం ఎలా నిర్మలంగా ఉండదో, అలాగే ఆత్మ కూడా ఉంటుంది.
క్వచిద్ అస్పన్దరూపాత్మా స్థితస్ తేషు మహేశ్వరః । తరఙ్గత్వమ్ అయాతేషు జలభావో జలేష్వ్ ఇవ
మరొక్కడైతే, ఆ మహేశ్వరుడు ఈ భావాల్లో కదలికలేని స్వరూపంగా నిలిచి ఉంటాడు. అది అలలు లేనప్పుడు నీళ్ళు ఎలా నిశ్చలంగా ఉంటాయో, అలాగే ఆత్మ కూడా ఉంటుంది.
తత్రోపలాదయో భావా అలోలా ఆత్మని స్థితాః । సురాఫేనవద్ ఉత్స్పన్దా లోలాస్ తు పురుషాదయః
అక్కడ రాయి వంటివి కదలికలేని భావాలుగా ఆత్మలో స్థిరంగా ఉంటాయి. మనుషులు వంటివి మాత్రం మద్యం నురుగు లా చలించేవిగా, కదిలే భావాలుగా ఉంటాయి.
తత్ర తేషు శరీరేషు సర్వశక్తితయాత్మనా । కలితాజ్ఞానకలనా తేనాజ్ఞానమ్ అసౌ శ్రితః
అక్కడ ఆ శరీరాల్లో, ఆత్మ అన్ని శక్తులకు మూలంగా ఉండి, అజ్ఞానం ఎలా కలుగుతుందో అలా అవిద్య అక్కడ స్థిరపడుతుంది.
తద్ అజ్ఞానమ్ అనన్తాత్మరూషితం జీవ ఉచ్యతే । స సంసారీ మహామోహమాయాపఞ్జరకుఞ్జరః
ఆ అజ్ఞానం అనంతమైన ఆత్మను కమ్ముకొని, జీవుడిగా పిలవబడుతుంది. అతడు సంసారంలో తిరుగుతూ, మహామోహమాయ అనే పంజరంలో బందిపోటు ఏనుగులా ఉంటాడు.
జీవనాజ్ జీవ ఇత్య్ ఉక్తో ఽహమ్భావశ్ చాప్య్ అహన్తయా । బుద్ధిర్ నిశ్చాయకత్వేన సఙ్కల్పకలనాన్ మనః
బతుకుట వల్ల జీవుడు అంటారు; 'నేను' అన్న భావన వల్ల అహంకారం కలుగుతుంది. బుద్ధి నిర్ణయానికి కారణమవుతుంది, మనస్సు సంకల్పాలూ ఊహలకు ఆధారంగా పనిచేస్తుంది.
ప్రకృతిః ప్రకృతత్వేన దేహో దిగ్ధతయా స్థితః । జడః ప్రకృతిభావేన చేతనస్ స్వాత్మసత్తయా
ప్రకృతి తన స్వరూపంలో ఉంటుంది; దేహం తన రూపంలో నిలుస్తుంది. జడం తన స్వభావం వల్ల ఉంటుంది, చైతన్యం తన స్వీయ సత్యంతో ఉంటుంది.
జడాజడదృశోర్ మధ్యే యత్ తత్త్వం పారమాత్మికమ్ । తద్ ఏతద్ ఏవ నానాత్వం నానాసఞ్జ్ఞాభిర్ ఆగతమ్
జడమైనదాన్ని గానీ, చైతన్యాన్ని గానీ చూసే వాడి మధ్యలో పరమాత్మతత్వం ఉంది. అదే అనేక రూపాల్లో, అనేక పేర్లతో ఈ వైవిధ్యంగా కనిపిస్తుంది.