న ద్విత్వమ్ అస్తి నో దేహస్ సమ్బన్ధో న చ తైశ్ చితః । సమ్భవత్య్ అకలఙ్కాయా భానోర్ ఇవ తమఃపటైః
ఇక్కడ ఎలాంటి ద్వంద్వం లేదు, శరీరంతో కూడా సంబంధం లేదు, ఆ జ్ఞానం వాటితో కలిసిపోదు. ఎలా అంటే, మచ్చలేని సూర్యుడిలో చీకటి ఉండలేని విధంగా.
ద్విత్వమ్ అభ్యుపగమ్యాపి కథయామి తవారిహన్ । దేహాదిభిస్ సద్భిర్ అపి న సమ్బన్ధో విభోర్ భవేత్
ఓ మహానుభావా! చర్చ కోసం ద్వంద్వాన్ని ఒప్పుకున్నా కూడా, నిజమైన శరీరాలు ఉన్నా, పరమాత్మతో వాటికి ఎలాంటి సంబంధం ఉండదు.
ఛాయాతపప్రసరయోః ప్రకాశతమసోర్ యథా । న సమ్భవతి సమ్బన్ధస్ తథా వై దేహదేహినోః
ఒకవేళ నీడ, వెలుతురు ఎలా కలవవో, వెలుగు, చీకటి ఎలా కలిసిపోవవో, అలాగే శరీరం, ఆత్మకి కూడా సంబంధం ఉండదు.
యథా శీతోష్ణయోర్ నిత్యం పరస్పరవిరుద్ధయోః । న సమ్భవతి సమ్బన్ధో రామ దేహాత్మనోస్ తథా
ఓ రామా, చల్లదనం, వేడదనం ఎప్పుడూ ఒకదానికొకటి విరుద్ధంగా ఉంటాయి, వాటిద్దరికీ కలయిక ఎలా ఉండదో, అలాగే శరీరం, ఆత్మకి కూడా కలయిక ఉండదు.
అవినాభావితార్థస్ తు సమ్బన్ధః కథమ్ ఏతయోః । జడచేతనయోర్ దేహదేహినోర్ అనుభూయతే
శరీరం, దానిలో ఉన్న జీవుడు పరస్పరం ఆధారపడని రెండు వేరు వేరు వస్తువులు. జడమైనదీ, చైతన్యమైనదీ అయిన వీటిద్దరికీ కలయిక ఎలా సాధ్యమవుతుంది?
చిన్మాత్రేణాత్మనా దేహస్ సమ్బద్ధ ఇతి యా కథా । సైషా దురవబోధోత్థా దావాగ్నౌ జలధీర్ యథా
శుద్ధమైన చైతన్యమైన ఆత్మకి శరీరం కలిసిపోయిందని అనుకోవడం తప్పుదారి పట్టిన భావన. ఇది అరణ్యంలో అగ్నితో ఏర్పడే మాయాజలాన్ని నిజమైన నీరు అనుకోవడంలాంటిది.
సత్యావలోకనేనైషా మిథ్యాదృష్టిర్ వినశ్యతి । అవలోకనయా సమ్యగ్ ఆతపే జలధీర్ యథా
నిజమైన జ్ఞానం కలిగి చూస్తే, ఈ తప్పుడు భావన పోతుంది. ఎండలో జాగ్రత్తగా చూసినప్పుడు మాయాజలం కనబడకుండా పోయినట్టు.
చిదాత్మా నిర్మలో నిత్యస్ స్వావభాసో నిరామయః । దేహస్ త్వ్ అనిత్యో మలవాంస్ తేన సమ్బధ్యతే కథమ్
మనస్సు స్వరూపమైన ఆత్మ శుద్ధమైనది, నిత్యమైనది, తన వెలుతురుతో తానే ప్రకాశించేది, ఎలాంటి రోగాలు లేనిది. కానీ ఈ శరీరం శాశ్వతం కానిది, మలినమైనది. అలాంటప్పుడు వీటి మధ్య ఎలాంటి సంబంధం ఉండగలదు?
స్పన్దమ్ ఆయాతి వాతేన భూతైర్ ఆపీవరీకృతః । దేహస్ తేన న సమ్బన్ధో మనాగ్ ఏవ మహాత్మనః
శరీరం భూతాలతో ఏర్పడింది, అవే దానిని బలంగా పెంచాయి. వాయువు వల్ల అది కదులుతుంది. అందువల్ల ఈ శరీరానికి మహాత్ముని అయిన ఆత్మతో ఎంత మాత్రం కూడా సంబంధం లేదు.
సిద్ధే ద్విత్వే ఽపి దేహస్య న సమ్బన్ధస్య సమ్భవః । ద్విత్వాసిద్ధౌ తు సుమతే కలనైవేదృశీ కుతః
శరీరానికి ద్వైతం ఉన్నా కూడా సంబంధం ఉండే అవకాశం లేదు. ద్వైతం లేదనుకుంటే, ఓ జ్ఞానివా, అలాంటి ఊహే ఎలా కలుగుతుంది?
ఇత్య్ ఏతద్ ఏవ తత్ సత్యమ్ అత్రైవాఙ్గ స్థితిం కురు । న బన్ధో ఽస్తి న మోక్షో ఽస్తి కదాచిత్ కస్యచిత్ క్వచిత్
ఇదే నిజం. దీనిలోనే నిలచిపో, ప్రియమైనవాడా. ఎప్పుడూ ఎవరికి ఎక్కడా బంధనమూ లేదు, మోక్షమూ లేదు.
సర్వమ్ ఆత్మమయం శాన్తమ్ ఇత్య్ ఏవ ప్రత్యయం స్ఫుటమ్ । సబాహ్యాభ్యన్తరం రామ సర్వత్ర దృఢతాం నయ
రామా, లోపలైనా బయటైనా, ఎక్కడైనా, అన్నీ ఆత్మతో నిండిపోయి, ప్రశాంతంగా ఉన్నాయనే స్పష్టమైన నమ్మకాన్ని నీవు గట్టిగా పట్టుకో.
సుఖీ దుఃఖీ చ మూఢో ఽస్మీత్య్ ఏతా దుర్దృష్టయస్ స్మృతాః । ఆసు చేద్ వస్తుబుద్ధిస్ తే తచ్ చిరం దుఃఖమ్ ఏష్యసి
నేను సంతోషంగా ఉన్నాను, నేను బాధపడుతున్నాను, నేను మూర్ఖుడిని అన్నట్టువంటి ఆలోచనలు తప్పు భావనలు. వాటిని నిజమని నమ్మితే, నీవు చాలా కాలం బాధను అనుభవించవచ్చు.
యః క్రమశ్ శైలతృణయోః కౌశేయోపలయోస్ తథా । సామ్యం ప్రతి స ఏవోక్తః పరమాత్మశరీరయోః
పర్వతం, గడ్డి; పట్టు, రాయి — వీటిలో తేడా ఎలా స్పష్టంగా కనిపిస్తుందో, అలాగే పరమాత్మా, శరీరం మధ్య తేడా కూడా అర్థమవుతుంది.
యథా శీతోష్ణయోర్ ఐక్యం కథాస్వ్ అపి న దృశ్యతే । జడప్రకాశయోశ్ శ్లేషో న తథాత్మశరీరయోః
వెచ్చదనం, చల్లదనం కలిసిపోతాయని ఎప్పుడూ ఎక్కడా చూడలేము. అలాగే, జడమైన శరీరం, ప్రకాశించే ఆత్మ రెండూ కలిసిపోవడం అసాధ్యం.
యథా తేజస్తిమిరయోర్ న సమ్బన్ధో న తుల్యతా । అత్యన్తభిన్నయో రామ తథా హ్య్ ఆత్మశరీరయోః
ఓ రామా, వెలుగు మరియు చీకటి ఎలా కలవవు, ఒకటిగా ఉండవు, అలాగే ఆత్మకు, శరీరానికి ఎలాంటి సంబంధం లేదు; ఇవి రెండూ పూర్తిగా వేర్వేరు.
దేహశ్ చలతి వాతేన తేనైవాయాతి గచ్ఛతి । శబ్దం కరోతి తేనైవ దేహనాడీవిలాసినా
శరీరం గాలితో కదులుతుంది, అదే గాలితో వస్తుంది, పోతుంది; గాలి శరీరంలోని నాళాల్లో ప్రవహించడంవల్ల శబ్దం కూడా కలుగుతుంది.
శబ్దః కచటతప్రాయస్ స్ఫురత్య్ అన్తస్ సమీరణే । యథా ప్రజాయతే వంశాద్ దేహరన్ధ్రాత్ తథైవ హి
గాలి లోపల కదలడం వల్ల శబ్దం పుడుతుంది; ఇది, గాలి వంశంలోకి పోయినప్పుడు వచ్చే శబ్దంలా, శరీరంలో రంధ్రం ద్వారా పుట్టే శబ్దంలా ఉంటుంది.
కనీనికాపరిస్పన్దశ్ చక్షుస్స్పన్దశ్ చ మారుతాత్ । ఇన్ద్రియస్ఫురణం చైవ సంవిత్ కేవలమ్ ఆత్మనః
కళ్ల మిటుకలు, కళ్ల కదలికలు ఇవన్నీ గాలివల్లే జరుగుతాయి; ఇంద్రియాల క్రియ కూడా గాలివల్లే. కానీ, బోధ మాత్రం కేవలం ఆత్మదే.
ఆకాశోపలకుడ్యాదౌ సర్వత్రాత్మదశా స్థితా । ప్రతిబిమ్బమ్ ఇవాదర్శే చిత్త ఏవ చ దృశ్యతే
ఆకాశంలోనూ, గోడలపైయూ, ఎక్కడైనా ఆత్మ స్థితి ఉంది. అయినా, దర్పణంలో ప్రతిబింబం కనిపించునట్లు, మనసులోనే అది అనుభవించబడుతుంది.
శరీరాలయమ్ ఉత్సృజ్య యత్ర చిత్తవిహఙ్గమః । స్వవాసనావశాద్ యాతి తత్రైవాత్మానుభూయతే
మనస్సు పక్షి శరీరమనే గుడిని విడిచిపెట్టి, తన స్వభావం ప్రకారం ఎక్కడికైనా వెళ్ళినా, అక్కడే ఆత్మను అనుభవిస్తుంది.
యత్ర పుష్పం తత్ర గన్ధసంవిదస్ సంస్థితా యథా । యత్ర చిత్తం హి తత్రాత్మసంవిదస్ సంస్థితాస్ తథా
పువ్వు ఉన్న చోటే వాసన తెలిసినట్లు, మనస్సు ఉన్న చోటే ఆత్మ జ్ఞానం ఉంటుంది.
సర్వత్ర స్థితమ్ ఆకాశమ్ ఆదర్శే ప్రతిబిమ్బతే । యథా తథాత్మా సర్వత్ర స్థితశ్ చేతసి దృశ్యతే
ఆకాశం ఎక్కడైనా ఉన్నా, దర్పణంలో మాత్రమే ప్రతిబింబించునట్లు, ఆత్మ కూడా ఎక్కడైనా ఉన్నా, మనసులోనే కనిపిస్తుంది.
అపామ్ అవనతం స్థానమ్ ఆస్పదం భూతలే యథా । అన్తఃకరణమ్ ఏవాత్మసంవిదామ్ ఆస్పదం తథా
భూమిపై లోతైన ప్రదేశం నీటికి నిల్వగా మారినట్లు, మనస్సే ఆత్మజ్ఞానానికి నిలయమవుతుంది.
సత్యాసత్యం జగద్రూపమ్ అన్తఃకరణబిమ్బితా । ఆత్మసంవిత్ తనోతీదమ్ ఆలోకమ్ ఇవ సూర్యభాః
ఈ లోకానికి వాస్తవమా, అవాస్తవమా అన్నది మనస్సులో ప్రతిబింబంగా కనిపిస్తుంది. ఆత్మజ్ఞానం సూర్యకాంతి వెలుగు పోసినట్లు దీప్తిని కలిగిస్తుంది.
అన్తఃకరణమ్ ఏవాతః కారణం భూతసంసృతౌ । ఆత్మా సర్వాతిగత్వాత్ తు కారణం సద్ అకారణమ్
కావున, జీవుల జనన మరణ చక్రానికి కారణం మనస్సే. కానీ, ఆత్మ అన్నింటికీ వ్యాప్తిగా ఉండి, నిజమైన కారణం అయినా, దానికి స్వయంగా కారణం లేదు.
అవిచారణమ్ అజ్ఞానం మౌర్ఖ్యమ్ ఆహుర్ మహాధియః । సంసారసంసృతౌ సారమ్ అన్తఃకరణకారణమ్
విచారణ లేకపోవడం, అజ్ఞానం, మూర్ఖత్వం ఇవన్నీ సంసారంలో మనస్సు చిక్కుకుపోయే మూలకారణమని మేధావులు చెబుతారు.
అసమ్యక్ప్రేక్షణాన్ మోహాచ్ చేతస్ సత్తాం గృహీతవత్ । సమ్మోహబీజకణికాం తమో ఽర్కద్రవణాద్ ఇవ
తప్పుగా చూడటం వల్ల, మాయ వల్ల మనసు ఉండే భావనను పట్టుకుంది. అది ఎలా అంటే, అర్ధరాత్రి చీకటి సూర్యకిరణాలతో పోయే ముందు చిన్న సందేహపు విత్తనం మిగిలినట్లుగా ఉంటుంది.
యథాభూతాత్మతత్త్వైకపరిజ్ఞానేన రాఘవ । అసత్తామ్ ఏత్య్ అలం చేతో దీపేనేవ తమః క్షణాత్
రాఘవా, నిజమైన ఆత్మతత్వాన్ని పూర్తిగా తెలుసుకోవడం వల్ల, మనసు ఉండదనిపిస్తుంది. అది ఎలా అంటే, దీపం వెలిగించగానే చీకటి క్షణంలో పోయినట్లుగా.
సంసారకారణమ్ అతస్ స్వయం చేతో ఽవిచారణాత్ । జీవో ఽన్తఃకరణం చిత్తం మనశ్ చేత్యాదినామకమ్
కాబట్టి, విచారణ లేకపోవడం వల్లనే ఈ సంసారం జరిగేది మనసు వల్లే. జీవుడు, అంతఃకరణం, చిత్తం, మనస్సు అని పిలవబడే పేర్లన్నీ ఇవే.