ప్రాప్తుం స్వాం పదవీం పుణ్యాం యత్నవన్తమ్ ఇమం జనమ్ । శైలసంస్థ ఇవాధస్స్థం హసన్ పశ్యతి ధీరధీః
తన స్వంత మంగళకరమైన మార్గాన్ని పొందేందుకు శ్రమపడుతున్న జనాన్ని, పర్వతంపై నిలబడి క్రింద ఉన్నవారిని నవ్వుతూ చూసే వాడిలా, వివేకంతో ఉన్న జ్ఞాని చూస్తూ ఉంటాడు.
అస్యాం తు తుర్యావస్థాయాం స్థితిం ప్రాప్యావినాశినీమ్ । ఆనన్దైకాన్తలీనత్వాద్ అనానన్దపదం గతః
ఈ తురీయ స్థితిలో, నశించని స్థితిని పొందిన వాడు, పరమానందంలో పూర్తిగా లీనమై ఉండడం వల్ల, ఆనందం లేని స్థితిని దాటి పోయాడు.
అనానన్దమహానన్దః కలాతీతస్ తతో ఽపి హి । ముక్త ఇత్య్ ఉచ్యతే యోగీ తుర్యాతీతపదం గతః
ఆయన ఆనందం కానిది కూడా, మహానందం కూడా; అన్ని భేదాలను దాటి, తురీయ స్థితిని దాటి, ఆ స్థితిని చేరిన యోగిని ముక్తుడు అని అంటారు.
పరిగలితసమస్తజన్మపాశస్ సకలవిహీనమనోమయాభిమానః । పరమరసమయీం ప్రయాతి సత్తాం జలగతసైన్ధవఖణ్డవన్ మహాత్మా
అన్ని జన్మల బంధాలు పూర్తిగా కరిగిపోయిన మహాత్ముడు, మనస్సుతో ఏర్పడిన అహంకారం పూర్తిగా పోయినవాడు, నీటిలో ఉప్పు ముక్క ఎలా కలిసిపోతుందో అలా పరమ సత్యాన్ని చేరుతాడు.
యావత్ తుర్యపరామర్శస్ తావత్ కేవలతాపదమ్ । జీవన్ముక్తస్య విషయో వచసాం చ రఘూద్వహ
రఘువంశజ, నాల్గవ స్థితి గురించి అవగాహన ఉన్నంత వరకు, ఆ స్వచ్ఛమైన స్థితి గురించి మాటలతో చెప్పగలుగుతారు, అలాగే జీవన్ముక్తుల అనుభూతికి అది పరిమితం అవుతుంది.
అత ఊర్ధ్వం సదేహానాం ముక్తానాం వచసాం తథా । విషయో న మహాబాహో పురుషాణాం ఇవామ్బరమ్
అదంతా దాటి, మహాబాహూ, శరీరంతో ఉన్న ముక్తుల స్థితి మాటల ద్వారా వివరించలేము, అది మనుషులకు ఆకాశం ఎలా అందుబాటులో ఉండదో అలా ఉంటుంది.
సా హి విశ్రాన్తిపదవీ దూరేభ్యో ఽపి దవీయసీ । గమ్యా విదేహముక్తానాం ఖలేఖేవ నభస్వతామ్
ఆ విశ్రాంతి మార్గం చాలా దూరంగా ఉంటుంది, దేహం లేని ముక్తులకే అది సాధ్యమవుతుంది, ఆకాశంలో సంచరించే వారికి మాత్రమే ఆకాశం అందుబాటులో ఉండటంలా.
సుషుప్తావస్థయా కఞ్చిత్ కాలం భుక్త్వా జగత్స్థితిమ్ । తుర్యతామ్ ఏత్య తదను పరమానన్దఘూర్ణితాః
గాఢనిద్ర స్థితిలో కొంతకాలం ఈ లోకాన్ని నిలిపి, ఆ తరువాత వారు నాలుగవ స్థితిని చేరి, పరమానందంలో తేలిపోతారు.
తుర్యాతీతాం దశాం తజ్జ్ఞా యథా యాన్త్య్ ఆత్మకోవిదాః । తథాధిగచ్ఛ నిర్ద్వన్ద్వం పదం రఘుకులోద్వహ
ఆత్మను తెలిసినవారు ఎలా నాలుగవ స్థితిని దాటి, ద్వంద్వాలు లేని శాంత స్థితిని చేరుతారో, రఘువంశశిరోమణీ, నీవు కూడా అలాంటి నిశ్చలమైన స్థితిని సాధించు.
సుషుప్తావస్థయా రామ భవ సంవ్యవహారవాన్ । చిత్రేన్దోర్ ఇవ తే న స్తః క్షయోద్వేగావ్ అరిన్దమ
రామా, నీవు గాఢనిద్ర భావంతోనే లోకవ్యవహారాలు నిర్వహించు; శత్రువులను జయించినవాడా, నీకు చంద్రుడు, నక్షత్రాల్లా నాశనమూ, కలవరమూ ఉండవు.
శరీరసన్నివేశస్య క్షయే స్థైర్యే చ సంవిదమ్ । మా గృహాణ భ్రమో హ్య్ ఏష శరీరమ్ ఇతి జృమ్భతే
శరీరం క్షీణించినా, స్థిరంగా ఉన్నా, దాని నిర్మాణాన్ని నీవు పట్టుకోకు; 'ఇదే శరీరం' అనే భావమే మాయను కలిగిస్తుంది.
దేహనాశేన కో ఽర్థస్ తే కో ఽర్థస్ తే దేహసంస్థయా । భవ త్వం ప్రకృతారమ్భస్ తిష్ఠత్వ్ ఏష యథాస్థితమ్
ఈ శరీరం నశించినా, లేక నిలిచి ఉన్నా, నీకు ఏమి లాభం? నీవు నీ సహజ స్వభావంలో స్థిరంగా ఉండు. ఈ శరీరం ఎలా ఉన్నదో అలా ఉండనివ్వు.
జ్ఞాతవాన్ అసి తత్ సత్యం బుద్ధవాన్ అసి తత్ పదమ్ । ప్రాప్తవాన్ అసి రూపం స్వం విశోకో భవ భూతయే
నీవు ఆ సత్యాన్ని తెలుసుకున్నావు, ఆ స్థితిని అనుభవించావు, నీ స్వరూపాన్ని పొందావు. అందరి మంగళార్థం కోసం నీవు దుఃఖాన్ని విడిచిపెట్టు.
ఈప్సితానీప్సితత్యక్తశ్ శీతలాలోకశోభయా । అన్ధకారాతపామ్భోదముక్తం ఖమ్ ఇవ శోభసే
ఇష్టమైనదానికీ, అనిష్టమైనదానికీ వదిలేసి, నీవు చల్లని వెలుగుతో ప్రకాశిస్తున్నావు. చీకటి, ఎండ, మేఘాలు తాకని ఆకాశంలా నీవు మెరిసిపోతున్నావు.
మనస్ తవాత్మా సమ్పన్నం నాధస్ సమనుధావతి । యోగమన్త్రతపస్సిద్ధః పురుషః ఖాద్ ఇవావనిమ్
నీ మనస్సు ఆత్మగా మారినప్పుడు, అది దిగువ విషయాల వెంట పరిగెత్తదు. యోగం, మంత్రం, తపస్సు ద్వారా సంపూర్ణుడవై, నీవు భూమిని పట్టించుకోని ఆకాశంలా ఉన్నావు.
ఇహ శుద్ధా చిద్ ఏవాస్తి పారావారవివర్జితా । అయం సో ఽహమ్ ఇదం తన్ మే ఇతి తే మాస్తు విభ్రమః
ఇక్కడ నిర్మలమైన చైతన్యం మాత్రమే ఉంది, అది ఎలాంటి హద్దులు లేకుండా విస్తరించి ఉంది. 'ఇది నేను, అది నాది' అనే భ్రమ నీలో ఉండకూడదు.
ఆత్మేతి వ్యవహారార్థమ్ అభిధా కల్పితా విభోః । నామరూపాదిభేదాస్ తు దూరమ్ అస్మాద్ అలం గతాః
'ఆత్మ' అనే మాటను మన వ్యవహారాల కోసం మాత్రమే ఉపయోగిస్తారు. పేరు, రూపం మొదలైన భేదాలు దీనికి చాలా దూరంగా ఉంటాయి.
జలమ్ ఏవ యథామ్భోధిర్ న తరఙ్గాదికం పృథక్ । ఆత్మైవేదం తథా సర్వం న భూతౌఘాదికం పృథక్
ఎలాగైతే సముద్రం అంతా నీటే, అలలు వేరు కావు; అలాగే ఈ జగత్తంతా ఆత్మే, భూతాలు మొదలైనవి వేరుగా లేవు.
యథా సమస్తాజ్ జలధేర్ జలాద్ అన్యన్ న లభ్యతే । తథైవ జగతస్ స్ఫారాద్ ఆత్మనో ఽన్యన్ న లభ్యతే
ఎలా సముద్రంలో నీటి తప్ప ఇంకొకటి దొరకదో, అలాగే ఈ విశ్వంలో ఆత్మ తప్ప మరొకటి కనిపించదు.
అయం సో ఽహమ్ ఇతి ప్రాజ్ఞ క్వ కరోషి వ్యవస్థితిమ్ । కిం తత్ త్వం కిం చ వా తే స్యాత్ కిం న త్వం కిం చ వా న తే
ఓ జ్ఞానవంతుడా, "ఇది నేను, అది నాది" అని నీవు ఎక్కడ వేరుచూపుతావు? ఆ "నీవు" అంటే ఏమిటి? నీది అని ఏది? నీవు కానిది ఏమిటి? నీది కానిది ఏది?
న ద్విత్వమ్ అస్తి నో దేహస్ సమ్బన్ధో న చ తైశ్ చితః । సమ్భవత్య్ అకలఙ్కాయా భానోర్ ఇవ తమఃపటైః
ఇక్కడ ఎలాంటి ద్వంద్వం లేదు, శరీరంతో కూడా సంబంధం లేదు, ఆ జ్ఞానం వాటితో కలిసిపోదు. ఎలా అంటే, మచ్చలేని సూర్యుడిలో చీకటి ఉండలేని విధంగా.
ద్విత్వమ్ అభ్యుపగమ్యాపి కథయామి తవారిహన్ । దేహాదిభిస్ సద్భిర్ అపి న సమ్బన్ధో విభోర్ భవేత్
ఓ మహానుభావా! చర్చ కోసం ద్వంద్వాన్ని ఒప్పుకున్నా కూడా, నిజమైన శరీరాలు ఉన్నా, పరమాత్మతో వాటికి ఎలాంటి సంబంధం ఉండదు.
ఛాయాతపప్రసరయోః ప్రకాశతమసోర్ యథా । న సమ్భవతి సమ్బన్ధస్ తథా వై దేహదేహినోః
ఒకవేళ నీడ, వెలుతురు ఎలా కలవవో, వెలుగు, చీకటి ఎలా కలిసిపోవవో, అలాగే శరీరం, ఆత్మకి కూడా సంబంధం ఉండదు.
యథా శీతోష్ణయోర్ నిత్యం పరస్పరవిరుద్ధయోః । న సమ్భవతి సమ్బన్ధో రామ దేహాత్మనోస్ తథా
ఓ రామా, చల్లదనం, వేడదనం ఎప్పుడూ ఒకదానికొకటి విరుద్ధంగా ఉంటాయి, వాటిద్దరికీ కలయిక ఎలా ఉండదో, అలాగే శరీరం, ఆత్మకి కూడా కలయిక ఉండదు.
అవినాభావితార్థస్ తు సమ్బన్ధః కథమ్ ఏతయోః । జడచేతనయోర్ దేహదేహినోర్ అనుభూయతే
శరీరం, దానిలో ఉన్న జీవుడు పరస్పరం ఆధారపడని రెండు వేరు వేరు వస్తువులు. జడమైనదీ, చైతన్యమైనదీ అయిన వీటిద్దరికీ కలయిక ఎలా సాధ్యమవుతుంది?
చిన్మాత్రేణాత్మనా దేహస్ సమ్బద్ధ ఇతి యా కథా । సైషా దురవబోధోత్థా దావాగ్నౌ జలధీర్ యథా
శుద్ధమైన చైతన్యమైన ఆత్మకి శరీరం కలిసిపోయిందని అనుకోవడం తప్పుదారి పట్టిన భావన. ఇది అరణ్యంలో అగ్నితో ఏర్పడే మాయాజలాన్ని నిజమైన నీరు అనుకోవడంలాంటిది.
సత్యావలోకనేనైషా మిథ్యాదృష్టిర్ వినశ్యతి । అవలోకనయా సమ్యగ్ ఆతపే జలధీర్ యథా
నిజమైన జ్ఞానం కలిగి చూస్తే, ఈ తప్పుడు భావన పోతుంది. ఎండలో జాగ్రత్తగా చూసినప్పుడు మాయాజలం కనబడకుండా పోయినట్టు.
చిదాత్మా నిర్మలో నిత్యస్ స్వావభాసో నిరామయః । దేహస్ త్వ్ అనిత్యో మలవాంస్ తేన సమ్బధ్యతే కథమ్
మనస్సు స్వరూపమైన ఆత్మ శుద్ధమైనది, నిత్యమైనది, తన వెలుతురుతో తానే ప్రకాశించేది, ఎలాంటి రోగాలు లేనిది. కానీ ఈ శరీరం శాశ్వతం కానిది, మలినమైనది. అలాంటప్పుడు వీటి మధ్య ఎలాంటి సంబంధం ఉండగలదు?
స్పన్దమ్ ఆయాతి వాతేన భూతైర్ ఆపీవరీకృతః । దేహస్ తేన న సమ్బన్ధో మనాగ్ ఏవ మహాత్మనః
శరీరం భూతాలతో ఏర్పడింది, అవే దానిని బలంగా పెంచాయి. వాయువు వల్ల అది కదులుతుంది. అందువల్ల ఈ శరీరానికి మహాత్ముని అయిన ఆత్మతో ఎంత మాత్రం కూడా సంబంధం లేదు.
సిద్ధే ద్విత్వే ఽపి దేహస్య న సమ్బన్ధస్య సమ్భవః । ద్విత్వాసిద్ధౌ తు సుమతే కలనైవేదృశీ కుతః
శరీరానికి ద్వైతం ఉన్నా కూడా సంబంధం ఉండే అవకాశం లేదు. ద్వైతం లేదనుకుంటే, ఓ జ్ఞానివా, అలాంటి ఊహే ఎలా కలుగుతుంది?