జాగ్రత్య్ ఏవ సుషుప్తస్థో జీవో భవతి రాఘవ । అస్యాం దృశి గతద్వన్ద్వో నిత్యానస్తమయోదయః
రాఘవా! మేల్కొన్నపుడే జీవుడు సుషుప్తి స్థితిలో ఉంటాడు. ఈ దృష్టిలో ద్వంద్వాలు పోయి, ఎప్పుడూ అస్తమించని ఉదయం లాంటిది ఉంటుంది.
అత్ర ప్రౌఢిమ్ ఉపాయాతస్ తుర్యతామ్ ఏతి పావనీమ్ । పరిణామవశాద్ ఇన్దుర్ అమావస్యార్కతామ్ ఇవ
ఇక్కడ పరిపక్వతకు చేరినవాడు పవిత్రమైన తురీయ స్థితిలోకి ప్రవేశిస్తాడు. మార్పు ప్రభావంతో, అమావాస్య నాడు చంద్రుడు సూర్యుడిలా మారినట్టు అవుతుంది.
చిత్త్వే చేత్యదశాహీనే యా స్థితిః క్షీణచేతసః । సోచ్యతే శాన్తకలనా జాగ్రత్య్ ఏవ సుషుప్తతా
మనస్సు విషయ భావనల నుండి విముక్తమై, మనస్సు క్షీణించినప్పుడు కలిగే స్థితిని శాంతమైన లీనత అంటారు. అది మేల్కొన్న సుషుప్తి లాంటిది.
తాం చ సుప్తదశామ్ ఏత్య జీవన్ వ్యవహరన్ నరః । సుఖదుఃఖవరత్రాభిర్ న కదాచన కృష్యతే
ఆ గాఢనిద్ర స్థితిని చేరినవాడు, బతుకుతూ, పనులు చేస్తూ ఉన్నప్పటికీ, సుఖదుఃఖాల బంధాలకు ఎప్పుడూ లోనవడంలేదు.
జాగ్రత్య్ ఏవ సుషుప్తస్థో యః కరోతి జగత్క్రియామ్ । తం యన్త్రపుత్రకమ్ ఇవ నాయాతి సుఖదుఃఖదృక్
యవడు మేల్కొన్నపుడే గాఢనిద్ర స్థితిలో ఉండి, లోకంలో పనులు చేస్తాడో, వాడిని సుఖమూ దుఃఖమూ తాకవు; అది యంత్రపు బొమ్మను తాకనట్టే.
చిత్తస్య బాధికా సక్తిర్ భావాభావోపతాపదా । ఆత్మతామ్ ఆగతే చిత్తే కస్య కిం బాధతే కథమ్
మనస్సు ఆకర్షణ వల్లే ఉండటం లేకపోవడం అనే స్థితులు కలుగుతాయి; మనస్సు ఆత్మ స్వరూపాన్ని పొందినప్పుడు, ఎవరికీ ఏమి బాధ కలుగుతుంది? ఎలా కలుగుతుంది?
సుషుప్తబుద్ధిః కర్మాణి పూర్వహేవాకహేలయా । కుర్వన్ న బధ్యతే జీవో జీవన్ముక్తతయా స్థితః
గాఢనిద్ర స్థితిలో ఉన్న బుద్ధి, మునుపటి అలవాటుతో పనులు చేసినా, ఆ జీవుడు బంధించబడడు; అతడు బతికుండగానే విముక్తుడిగా ఉంటాడు.
సౌషుప్తీం వృత్తిమ్ ఆశ్రిత్య కురు మా కురు వానఘ । కర్మ ప్రకృతిహేవాకవశాద్ ఉపగతం స్వకమ్
ఓ పాపరహితుడా, నీవు నిద్రలో ఉన్నట్టు ఉండి, ప్రకృతి వల్ల కలిగే నీ పనులను చేయవచ్చు, చేయకపోయినా పరవాలేదు. అవి సహజంగా వచ్చేవే.
నాదానం న పరిత్యాగః కర్మణో జ్ఞాయ రోచతే । తిష్ఠన్త్య్ అధిగతాత్మానో యథాప్రాప్తానువర్తినః
పనులను చేపట్టడం గానీ, వదిలేయడం గానీ, జ్ఞానికి ఇష్టం ఉండదు. ఆత్మను తెలుసుకున్నవారు, వారికి వచ్చినదాన్ని అనుసరిస్తూ, యథావిధిగా ఉంటారు.
కుర్వన్న్ అపి న కర్తాసి సుషుప్తైకస్థయా ధియా । అకర్తాపి చ కర్తాసి యథేచ్ఛసి తథా కురు
నీవు పనులు చేస్తూ ఉన్నా, నీవు చేయువాడివి కాదవు, నిద్రలో ఉన్నట్టు మనసు నిలిపితే. పనులు చేయకపోయినా, నీవు చేయువాడివే. నీవు కోరినట్టు చేయు.
యథా న కిఞ్చిత్ కలయన్ మఞ్చకే స్పన్దతే శిశుః । తథా ఫలాద్య్ అకలయన్ కురు కర్మాణి రాఘవ
బల్లపై పడుకున్న చిన్నవాడు ఏమీ ఆలోచించకుండా కదిలినట్టు, అలాగే రాఘవా, ఫలితాలు గురించి ఆలోచించకుండా పనులు చేయు.
అచేత్యచిత్పదస్థత్వాజ్ జాగ్రత్య్ అపి సుషుప్తధీః । యద్ యత్ కరోతి లబ్ధాత్మా తస్మింస్ తస్య న కర్తృతా
అవిభావ్యమైన చైతన్య స్థితిలో ఉండే వాడు, మెలకువలో ఉన్నప్పటికీ అతని మనస్సు నిద్రలో ఉన్నట్టే నిశ్చలంగా ఉంటుంది. ఆత్మను తెలుసుకున్నవాడు ఏ పని చేసినా, అందులో తనకు 'నేనే చేశాను' అన్న భావన ఉండదు.
దశామ్ ఆసాద్య సౌషుప్తీం స్వవిదైవ వివాసనః । అన్తశ్శీతలతామ్ ఏతి జ్ఞో రసేన యథా శశీ
ఆత్మజ్ఞానంతో నిద్ర స్థితిని చేరినవాడు, తన స్వంత జ్ఞానంతో నడిపించబడతాడు. లోపల అతడు చల్లదనాన్ని పొందుతాడు, అది చంద్రుడు తన స్వభావంతో చల్లదనం పంచినట్టు.
సుషుప్తస్థో మహాతేజా ఘూర్ణన్ పూర్ణేన్దుబిమ్బవత్ । సమస్ సర్వాస్వ్ అవస్థాసు భవత్య్ అద్రిర్ యథర్తుషు
నిద్ర స్థితిలో స్థిరంగా ఉన్న మహాతేజస్సు, పూర్ణ చంద్రబింబంలా పరిభ్రమిస్తూ, అన్ని స్థితులలో సమంగా ఉంటాడు. అది ఋతువులు మారినా మారని పర్వతంలా.
సుషుప్తసంస్థో ధీరాత్మా బహిర్ ఆయాతి లోలతామ్ । క్రియాసు నాన్తర్ భూకమ్పప్రస్పన్దిత ఇవాచలః
నిద్ర స్థితిలో ఉన్న ధీరుడు, బయట పనుల్లో చంచలంగా కనిపించినా, లోపల మాత్రం అతడు కదలని పర్వతంలా నిశ్చలంగా ఉంటాడు. బయట భూమి కంపించినా, లోపల పర్వతం కదలని విధంగా.
సుషుప్తావస్థితో భూత్వా దేహం విగతకల్మషః । ఘాతయాశ్వ్ అథ వా దీర్ఘం కాలం ధారయ శైలవత్
గాఢనిద్రలో స్థితి చెంది, శరీరం మలినాలన్నీ విడిచిపెట్టి, కొంతసేపు గానీ, ఎక్కువసేపు గానీ, పర్వతంలా స్థిరంగా ఉంచు.
ఏషైవ రామ సౌషుప్తీ స్థితిర్ అభ్యాసయోగతః । ప్రౌఢా సతీ తుర్యమ్ ఇతి కథితా తత్త్వకోవిదైః
రామా, యోగాభ్యాసం వల్ల కలిగే ఈ గాఢనిద్ర స్థితిని, సంపూర్ణంగా పరిపక్వమైనప్పుడు, తత్త్వాన్ని తెలిసినవారు 'తురీయ స్థితి' అని పిలుస్తారు.
ఆనన్దమయ ఏవాత్ర ప్రక్షీణసకలామయః । అత్యన్తాస్తఙ్గతమనా భవతి జ్ఞో మహోదయః
ఇక్కడ అన్ని బాధలు పూర్తిగా తొలగిపోయి, ఆనందంతో నిండినవాడు, మనస్సు పూర్తిగా లయమై, పరమ ప్రకాశవంతుడవుతాడు.
అత్రస్థో జ్ఞః ప్రముదితః పరమానన్దఘూర్ణితః । లీలామ్ ఇవేమాం రచనాం సాంసారీమ్ అనుపశ్యతి
ఈ స్థితిలో ఉన్న జ్ఞాని, పరమానందంలో తేలుతూ, ఎంతో ఆనందంతో, ఈ ప్రపంచాన్ని ఒక ఆటలా చూస్తాడు.
వీతశోకభయాయాసో గతసంసారసమ్భ్రమః । తుర్యావస్థామ్ ఉపారూఢో భూయః పతతి నాత్మవాన్
బాధ, భయం, అలసట లేని వాడు, సంసార గందరగోళాన్ని దాటి, తురీయ స్థితిని చేరిన వాడు, తనలో స్థిరంగా ఉండి, మళ్లీ ఎప్పుడూ దిగజారడు.
ప్రాప్తుం స్వాం పదవీం పుణ్యాం యత్నవన్తమ్ ఇమం జనమ్ । శైలసంస్థ ఇవాధస్స్థం హసన్ పశ్యతి ధీరధీః
తన స్వంత మంగళకరమైన మార్గాన్ని పొందేందుకు శ్రమపడుతున్న జనాన్ని, పర్వతంపై నిలబడి క్రింద ఉన్నవారిని నవ్వుతూ చూసే వాడిలా, వివేకంతో ఉన్న జ్ఞాని చూస్తూ ఉంటాడు.
అస్యాం తు తుర్యావస్థాయాం స్థితిం ప్రాప్యావినాశినీమ్ । ఆనన్దైకాన్తలీనత్వాద్ అనానన్దపదం గతః
ఈ తురీయ స్థితిలో, నశించని స్థితిని పొందిన వాడు, పరమానందంలో పూర్తిగా లీనమై ఉండడం వల్ల, ఆనందం లేని స్థితిని దాటి పోయాడు.
అనానన్దమహానన్దః కలాతీతస్ తతో ఽపి హి । ముక్త ఇత్య్ ఉచ్యతే యోగీ తుర్యాతీతపదం గతః
ఆయన ఆనందం కానిది కూడా, మహానందం కూడా; అన్ని భేదాలను దాటి, తురీయ స్థితిని దాటి, ఆ స్థితిని చేరిన యోగిని ముక్తుడు అని అంటారు.
పరిగలితసమస్తజన్మపాశస్ సకలవిహీనమనోమయాభిమానః । పరమరసమయీం ప్రయాతి సత్తాం జలగతసైన్ధవఖణ్డవన్ మహాత్మా
అన్ని జన్మల బంధాలు పూర్తిగా కరిగిపోయిన మహాత్ముడు, మనస్సుతో ఏర్పడిన అహంకారం పూర్తిగా పోయినవాడు, నీటిలో ఉప్పు ముక్క ఎలా కలిసిపోతుందో అలా పరమ సత్యాన్ని చేరుతాడు.
యావత్ తుర్యపరామర్శస్ తావత్ కేవలతాపదమ్ । జీవన్ముక్తస్య విషయో వచసాం చ రఘూద్వహ
రఘువంశజ, నాల్గవ స్థితి గురించి అవగాహన ఉన్నంత వరకు, ఆ స్వచ్ఛమైన స్థితి గురించి మాటలతో చెప్పగలుగుతారు, అలాగే జీవన్ముక్తుల అనుభూతికి అది పరిమితం అవుతుంది.
అత ఊర్ధ్వం సదేహానాం ముక్తానాం వచసాం తథా । విషయో న మహాబాహో పురుషాణాం ఇవామ్బరమ్
అదంతా దాటి, మహాబాహూ, శరీరంతో ఉన్న ముక్తుల స్థితి మాటల ద్వారా వివరించలేము, అది మనుషులకు ఆకాశం ఎలా అందుబాటులో ఉండదో అలా ఉంటుంది.
సా హి విశ్రాన్తిపదవీ దూరేభ్యో ఽపి దవీయసీ । గమ్యా విదేహముక్తానాం ఖలేఖేవ నభస్వతామ్
ఆ విశ్రాంతి మార్గం చాలా దూరంగా ఉంటుంది, దేహం లేని ముక్తులకే అది సాధ్యమవుతుంది, ఆకాశంలో సంచరించే వారికి మాత్రమే ఆకాశం అందుబాటులో ఉండటంలా.
సుషుప్తావస్థయా కఞ్చిత్ కాలం భుక్త్వా జగత్స్థితిమ్ । తుర్యతామ్ ఏత్య తదను పరమానన్దఘూర్ణితాః
గాఢనిద్ర స్థితిలో కొంతకాలం ఈ లోకాన్ని నిలిపి, ఆ తరువాత వారు నాలుగవ స్థితిని చేరి, పరమానందంలో తేలిపోతారు.
తుర్యాతీతాం దశాం తజ్జ్ఞా యథా యాన్త్య్ ఆత్మకోవిదాః । తథాధిగచ్ఛ నిర్ద్వన్ద్వం పదం రఘుకులోద్వహ
ఆత్మను తెలిసినవారు ఎలా నాలుగవ స్థితిని దాటి, ద్వంద్వాలు లేని శాంత స్థితిని చేరుతారో, రఘువంశశిరోమణీ, నీవు కూడా అలాంటి నిశ్చలమైన స్థితిని సాధించు.
సుషుప్తావస్థయా రామ భవ సంవ్యవహారవాన్ । చిత్రేన్దోర్ ఇవ తే న స్తః క్షయోద్వేగావ్ అరిన్దమ
రామా, నీవు గాఢనిద్ర భావంతోనే లోకవ్యవహారాలు నిర్వహించు; శత్రువులను జయించినవాడా, నీకు చంద్రుడు, నక్షత్రాల్లా నాశనమూ, కలవరమూ ఉండవు.