పరస్పరనిగీర్ణాఙ్గీ జనతా జాడ్యజర్జరా । సమ్భ్రాన్తా ప్రభ్రమత్య్ అఙ్గ శీర్ణం పర్ణమ్ ఇవామ్బరే
ఒకరినొకరు తినుకుంటూ, శరీరాలు బలహీనమై, మాంద్యం, ముదుసలితనంతో అలసిపోయి, అయోమయంగా, ఓ ప్రియమైనవాడా, ఆకాశంలో ఎండిపోయిన ఆకులా తిరుగుతూ ఉంటారు.
నక్షత్రచక్రం గగనే క్షమామషకసన్తతమ్ । స్ఫురత్య్ ఆవర్తవృత్త్యైవ పాతాలగజలౌఘవత్
ఆకాశంలో నక్షత్రాల వలయం, భూమిపై దోమల గుంపు రెండూ, తమ తమ చక్రంలో తిరుగుతూ, పాతాళంలో ఏనుగుల ప్రవాహంలా మెరుస్తుంటాయి.
పాతోత్పాతదశాజీర్ణం కాలబాలకకన్దుకమ్ । అద్యాపి న జహాతీన్దుర్ జడిమ్నా మలినం వపుః
చంద్రుడు కాలమనే పిల్లవాడి బంతిలా, క్షయవృద్ధి దశలతో ముదిలిపోయినా, ఇప్పటికీ తన మాంద్యం, మచ్చలతో కూడిన రూపాన్ని వదలడు.
నానాయుగపరావర్తదుఃఖాలోకనకర్కశమ్ । న లునాతి మనష్షణ్డం దివి గీర్వాణమణ్డలమ్
ఎన్ని యుగాల బాధలను చూసి మనస్సు గట్టిపడితే, ఆ మనస్సు చీకటిని ఆకాశంలో ఉన్న దేవతల వలయము కూడా తొలగించలేడు.
వాసనామాత్రవశతః పరే వ్యోమని కేనచిత్ । ఇదమ్ ఆరచితం చిత్రం విచిత్రం పశ్య రాఘవ
ఓ రాఘవా, కేవలం మనస్సులో ఉన్న వాసనల ప్రభావంతో, పరమాకాశంలో ఈ విచిత్రమైన, అద్భుతమైన దృశ్యాన్ని ఎవరో సృష్టించారు చూడు.
మనస్సఙ్గైకరఙ్గేణ శూన్యే వ్యోమ్ని జగన్మయమ్ । యద్ ఇదం రచితం చిత్రం న తత్ సత్యం కదాచన
ఈ ఖాళీ ఆకాశంలో మనస్సు ఆసక్తితో ఏర్పడిన ఏ అద్భుతమైన సృష్టి కనిపించినా, అది నిజంగా ఎప్పుడూ సత్యం కాదు.
సంసక్తమనసామ్ అస్మిన్ సంసారే వ్యవహారిణామ్ । అత్తి తృష్ణా శరీరాణి తృణాన్య్ అగ్నిశిఖా యథా
ఈ సంసారంలో మనస్సు ఆసక్తితో ఉన్నవారి శరీరాలను, తృణాన్ని అగ్ని మంటలు ఎలా దహించునో, అలాగే తృష్ణా కూడా భక్షిస్తుంది.
పరిసక్తమతేర్ దేహాన్ సికతాః పత్యుర్ అమ్భసామ్ । కశ్ శక్తః పరిసఙ్ఖ్యాతుం పరమాణుగణం తథా
మనసు బంధించుకున్నవారి శరీరంలో ఉన్న రేణువులను, నదీ తీరంలో ఉన్న ఇసుక కణాలను ఎవరు లెక్కించగలరు?
ముక్తాలతాయా గఙ్గాయా మేరోర్ ఆపాదమస్తకమ్ । తరఙ్గముక్తా గణ్యన్తే న దేహాస్ సక్తచేతసః
మేరుపర్వతం నుంచి అడివరకు గంగా నదిలోని అలలు, ముత్యాలను లెక్కించవచ్చు. కానీ, మనస్సు బంధించుకున్నవారి జన్మలను ఎవరూ లెక్కించలేరు.
సంసక్తచిత్తమ్ ఆయాన్తి సర్వా దుఃఖపరమ్పరాః । జడకల్లోలవలితా మహానద్య ఇవామ్బుధిమ్
మనస్సు బంధించుకున్నవారిని అన్ని రకాల బాధలు వరుసగా చేరతాయి. అవి పెద్ద నది అలలు సముద్రంలో కలిసిపోతున్నట్లుగా ఉంటాయి.
సంసక్తమనసామ్ ఏతా రమ్యాన్తఃపురపఙ్క్తయః । రచితా రౌరవావీచికాలసూత్రాదినామికాః
మనస్సు బంధించుకున్నవారికి ఈ అందమైన అంతఃపురాలు నిర్మించబడ్డాయి. కానీ వాటి పేర్లు రౌరవం, అవీచి, కాలసూత్రం వంటి నరకాలే.
సక్తచిత్తం జనం దుఃఖశుష్కమ్ ఇన్ధనసఞ్చయమ్ । జ్వలతాం నరకాగ్నీనాం విద్ధి తేన జ్వలన్తి తే
మనసు ఆశలు పట్టుకున్న మనిషి, ఎండిపోయిన కట్టెరాసులా నరకాగ్నికి ఆహుతిగా అవుతాడు. ఆ ఆశల వల్లే అతడు బాధపడుతూ కాలిపోతాడు.
దుఃఖజాలమ్ ఇదం రామ యత్ కిఞ్చిజ్ జగతీగతమ్ । సంసక్తమనసామ్ అర్థే తత్ సర్వం పరికల్పితమ్
రామా, ఈ లోకంలో ఉన్న దుఃఖాలన్నీ, మనసు వస్తువులపై మమకారం కలిగినవారికి మాత్రమే ఊహగా కనిపిస్తాయి.
మనస్సంసఙ్గధర్మిణ్యా భారభూతశరీరయా । క్షయోదయదశార్థిన్యా సర్వం తతమ్ అవిద్యయా
మనస్సు మమకారంతో ఉండటం, శరీరం భారంగా మారటం, నశించేవాటిని ఆశించటం — ఇవన్నీ కలిసిన అజ్ఞానం ఈ జగత్తంతటిని కమ్మేసింది.
అసంసఙ్గేన భోగానాం సర్వా రామ విభూతయః । పరం విస్తారమ్ ఆయాన్తి ప్రావృషీవ మహాపగాః
రామా, అనుభవాలపై మమకారం లేకుండా ఉంటే, అన్ని శక్తులు వర్షాకాలంలో నదులు పొంగిపొర్లినట్టు విస్తరిస్తాయి.
అన్తస్సంసఙ్గమ్ అఙ్గానామ్ అఙ్గారం విద్ధి రాఘవ । అనన్తస్సఙ్గమ్ అఙ్గానాం విద్ధి రామ రసాయనమ్
రాఘవా, మన ఇంద్రియాలకు లోపల కలిగే ఆసక్తి అగ్ని మంటలా మండుతుంది. కానీ, ఆ ఆసక్తి లేకపోవడం అమృతంలా మధురంగా ఉంటుంది, రామా.
సంసఙ్గేనాన్తరస్థేన దహ్యతే ప్రకృతిస్ స్వయమ్ । స్వఫలోత్థేనైడకాక్షీ పావకేన యథౌషధిః
లోపలి ఆసక్తి వల్ల మన సహజ స్వభావమే తానే తానే కాలిపోతుంది. అది ఎలా అంటే, ఔషధ మొక్క దాని లోపలి రసంతో తానే తానే తగలబడినట్టు.
సర్వత్రాసక్తమ్ ఆశక్తమ్ అనన్తమ్ ఇవ సంస్థితమ్ । అసఙ్కల్పం సదాభాసం సుఖాయైవ మనో భవేత్
ఎక్కడా ఎలాంటి ఆసక్తి లేకుండా, ఎప్పుడూ నిర్మలంగా, సంకల్పం లేకుండా ఉండే మనస్సు అనంతమైనట్టుగా స్థిరంగా ఉంటుంది. అలాంటి మనస్సు నిజంగా సుఖానికే కారణం.
విద్యాదృశి ప్రోదయమ్ ఆగతేన క్షయం త్వ్ అవిద్యావిషయం గతేన । సర్వత్ర సంసక్తివివర్జితేన స్వచేతసా తిష్ఠతి యస్ స ముక్తః
ఎక్కడైనా ఆసక్తి లేకుండా, జ్ఞాన దృష్టితో ఉండి, అజ్ఞానం దాటి వెళ్లినవాడు తన మనస్సుతో స్థిరంగా ఉంటాడు. అలాంటి వాడే నిజంగా ముక్తుడు.
సర్వదా సర్వసంస్థేన సర్వేణ సహ తిష్ఠతా । సర్వకర్మరతేనాపి మనః కార్యం విజానతా
ఎల్లప్పుడూ, అందరితో కలిసే, అన్ని పనుల్లో పాల్గొంటూ, మనస్సు యొక్క లక్ష్యాన్ని తెలిసినవాడు—
న సక్తమ్ ఇహ చిన్తాసు న చేష్టాసు న వస్తుషు । నాకాశే నాప్య్ అధోభాగే న దిక్షు న లతాసు చ
ఇక్కడ ఆలోచనలకైనా, చర్యలకైనా, వస్తువులకైనా, ఆకాశానికైనా, క్రిందకైనా, దిక్కులకైనా, వృక్షలతలకైనా అతుక్కుపోవడు.
న బహిర్ విపులాభోగే న చైవేన్ద్రియవృత్తిషు । నాభ్యన్తరే న చ ప్రాణే న మూర్ధని న తాలుని
బయట పెద్ద ఆనందాల్లోనూ, ఇంద్రియాల క్రియల్లోనూ, లోపల, శ్వాసలో, తలలో, నోటిలో కూడా అతడు ఆసక్తి చూపడు.
న భ్రూమధ్యే న నాసాన్తే న ముఖే న ఖతారకే । నాన్ధకారే న చాభాసే న చాస్మిన్ హృదయామ్బరే
కన్నుల మధ్యలో, ముక్కు చివరలో, నోటిలో, గొంతులో, చీకటిలో, ప్రతిబింబంలో, హృదయాకాశంలో కూడా అతడు మనస్సు పెట్టడు.
న జాగ్రతి న చ స్వప్నే న సుషుప్తే న నిర్మలే । నాసితే న చ వా పీతే రక్తాదౌ శబలే ఽపి చ
ఈ స్థితి మేలులో కాదు, కలలో కాదు, గాఢ నిద్రలో కాదు, స్పష్టతలో కాదు; తినడంలో కాదు, త్రాగడంలో కాదు, ఎరుపు లేదా రంగురంగుల స్థితులలో కూడా కాదు.
న స్థిరే న చలే నాదౌ న మధ్యే నేతరత్ర చ । న దూరే నాన్తికే నాఙ్గే న పదార్థే న చాత్మని
ఇది నిలకడగా ఉన్న దానిలో కాదు, కదులుతున్న దానిలో కాదు, ఆది లో కాదు, మధ్యలో కాదు, మరెక్కడా కాదు; దూరంలో కాదు, దగ్గరలో కాదు, శరీరంలో కాదు, వస్తువుల్లో కాదు, ఆత్మలో కూడా కాదు.
న శబ్దస్పర్శరూపేషు న మోహానన్దవృత్తిషు । న గమాగమచేష్టాసు న కాలకలనాసు చ
ఈ స్థితి శబ్దంలో, స్పర్శలో, రూపంలో లేదు; మోహం లేదా ఆనంద స్థితుల్లో లేదు; రాకపోకల్లో, చర్యల్లో, కాలాన్ని లెక్కించడంలో కూడా లేదు.
కేవలం చితి విశ్రమ్య కిఞ్చిచ్ చేత్యావలమ్బతః । సర్వత్ర నీరసమ్ ఇవ తిష్ఠత్వ్ ఆత్మరసం మనః
మనస్సు కేవలం చైతన్యంలో విశ్రాంతి తీసుకుంటూ, కొంతమేర కనిపించే వాటిని ఆధారపడుతూ, ఎక్కడైనా రుచి లేని విధంగా ఉండాలి; అయినా, అది ఆత్మస్వరూపాన్ని ఆస్వాదించాలి.
తత్రస్థో విగతాసఙ్గో జీవో ఽజీవత్వమ్ ఆగతః । వ్యవహారమ్ ఇమం సర్వం మా కరోతు కరోతు వా
అక్కడ స్థిరంగా ఉండి, అన్ని బంధాలను విడిచిపెట్టి, జీవుడు జీవించడాన్ని దాటి ఉన్న స్థితిని పొందుతాడు. అతడు ఈ లోకవ్యవహారాల్లో పాల్గొనాలన్నా, లేకపోయినా, అది అతని ఇష్టమే.
అకుర్వన్ వాపి కుర్వన్ వా జీవస్ స్వాత్మరతిక్రియామ్ । క్రియాఫలైర్ న సమ్బన్ధమ్ ఆయాతి ఖమ్ ఇవామ్బుదైః
ఏ పని చేయకపోయినా, లేక చేయడంలోనూ, జీవుడు తనలోనే ఆనందాన్ని పొందుతాడు. అతడికి పనుల ఫలితాలతో ఎలాంటి సంబంధం ఉండదు; అది మేఘాలతో ఆకాశానికి సంబంధం లేనట్టే.
అథ వా తమ్ అపి త్యక్త్వా చేత్యాంశం శాన్తచిద్ఘనః । జీవస్ తిష్ఠతు సంశాన్తం జ్వలన్ మణిర్ ఇవాత్మని
లేదా, ఆ జ్ఞాన భాగాన్ని కూడా వదిలేసి, జీవుడు ప్రశాంతమైన చైతన్యరూపంగా తనలో తానే వెలిగే రత్నంలా నిశ్చలంగా ఉండవచ్చు.