శఙ్ఖచక్రగదాహస్తో దేహో వివిధయేహయా । వన్ద్యసంసక్తివశతః పరిపాతి జగత్త్రయమ్
శంఖం, చక్రం, గదా ధరించిన దేహం, ఫలదాయకమైన శక్తి ప్రభావంతో, వివిధ మార్గాల్లో మూడు లోకాలను రక్షిస్తుంది.
అనారతం నిరాలమ్బే వ్యోమవర్త్మని పాన్థతామ్ । వన్ద్యసంసక్తివశతః కరోతి రవిర్ అన్వహమ్
ఫలప్రదమైన శక్తి వల్ల, ఎలాంటి ఆధారం లేకుండా, సూర్యుడు ప్రతిరోజూ ఆకాశ మార్గంలో ప్రయాణిస్తుంటాడు.
మహాకల్పసమాధానధీరకల్పితకల్పనమ్ । వన్ద్యసంసక్తివశతో బ్రాహ్మం స్ఫురతి వై వపుః
మహాకల్ప ధ్యానంలో నిలకడగా ఉన్న మనస్సు ఊహించిన దివ్యదేహం, ఫలప్రదమైన శక్తి వల్ల ప్రకాశిస్తుంది.
లీలయా లలనాలాననిలీనం భూతిభూషితమ్ । వన్ద్యసంసక్తివశతశ్ శరీరం శాఙ్కరం స్థితమ్
పార్వతీ ముఖంలో ఆనందంగా విశ్రాంతి తీసుకుంటూ, బస్మంతో అలంకరించబడిన శివుని శరీరం, ఫలప్రదమైన శక్తి వల్ల స్థిరంగా ఉంటుంది.
విజ్ఞాతగతయస్ సిద్ధా లోకపాలాస్ తథేతరే । వన్ద్యసంసక్తివశతస్ తిష్ఠన్తి జగతాం గణే
విషయాల నడకను తెలిసిన సిద్ధులు, లోకపాలకులు మరియు ఇతరులు, ఫలప్రదమైన శక్తి వల్ల జగత్తుల సమూహంలో నిలిచి ఉంటారు.
ధత్తే శరీరయన్త్రౌఘమ్ అన్యేయం భూతసన్తతిః । వన్ధ్యసంసక్తివశతో జరామృతివివర్తితమ్
ఈ జీవుల పరంపర ఎన్నో శరీర యంత్రాలను ధరించి, వ్యర్థమైన మమకారం వల్ల, మళ్లీ మళ్లీ పుట్టి, ముసలితనం మరణాల ద్వారా మారిపోతూ ఉంటుంది.
మనః పతతి భోగేషు గృధ్రో మాంసలవేష్వ్ ఇవ । వన్ధ్యసక్తివశాద్ ఏవ వ్యర్థయా రస్యశఙ్కయా
మనసు ఆనందాల మీద, గద్ద ఒక మాంసపు ముక్కల మీద పడినట్టు, వ్యర్థమైన మమకార బలంతో, ఫలితం లేని రుచి ఆశతో పడిపోతుంది.
సంసక్తివశతో వాతి వాయుర్ భువనకోటరే । పఞ్చభూతాని తిష్ఠన్తి వహతీయం జగత్స్థితిః
మమకారం వల్లే గాలి ఈ లోకపు ఖాళీలో సంచరిస్తుంది; ఐదు భూతాలు నిలిచుంటాయి; ఈ జగత్తు కూడా అలాగే నడుస్తూ ఉంటుంది.
దివి దేవా భువి నరాః పాతాలే భోగినో ఽసురాః । బ్రహ్మాణ్డోదుమ్బరఫలే స్ఫురన్మషకవత్ స్థితాః
ఆకాశంలో దేవతలు, భూమిపై మనుషులు, పాతాళంలో ఆసురులు సుఖాలు అనుభవిస్తూ, బ్రహ్మాండ ఉడుంబర ఫలంలో తిరిగే దోమల వలె ఉన్నారు.
జాయన్తే చ మ్రియన్తే చ నిపతన్త్య్ ఉత్పతన్తి చ । భూతాన్య్ అవిరతం భూయో నిర్ఝరామ్బుకణా ఇవ
ప్రాణులు పుట్టి, చనిపోతూ, పడిపోతూ, మళ్లీ లేచి, ఆగకుండా, జలపాతంలో నీటి చినుకుల్లా తిరిగి తిరిగి వస్తుంటాయి.
పరస్పరనిగీర్ణాఙ్గీ జనతా జాడ్యజర్జరా । సమ్భ్రాన్తా ప్రభ్రమత్య్ అఙ్గ శీర్ణం పర్ణమ్ ఇవామ్బరే
ఒకరినొకరు తినుకుంటూ, శరీరాలు బలహీనమై, మాంద్యం, ముదుసలితనంతో అలసిపోయి, అయోమయంగా, ఓ ప్రియమైనవాడా, ఆకాశంలో ఎండిపోయిన ఆకులా తిరుగుతూ ఉంటారు.
నక్షత్రచక్రం గగనే క్షమామషకసన్తతమ్ । స్ఫురత్య్ ఆవర్తవృత్త్యైవ పాతాలగజలౌఘవత్
ఆకాశంలో నక్షత్రాల వలయం, భూమిపై దోమల గుంపు రెండూ, తమ తమ చక్రంలో తిరుగుతూ, పాతాళంలో ఏనుగుల ప్రవాహంలా మెరుస్తుంటాయి.
పాతోత్పాతదశాజీర్ణం కాలబాలకకన్దుకమ్ । అద్యాపి న జహాతీన్దుర్ జడిమ్నా మలినం వపుః
చంద్రుడు కాలమనే పిల్లవాడి బంతిలా, క్షయవృద్ధి దశలతో ముదిలిపోయినా, ఇప్పటికీ తన మాంద్యం, మచ్చలతో కూడిన రూపాన్ని వదలడు.
నానాయుగపరావర్తదుఃఖాలోకనకర్కశమ్ । న లునాతి మనష్షణ్డం దివి గీర్వాణమణ్డలమ్
ఎన్ని యుగాల బాధలను చూసి మనస్సు గట్టిపడితే, ఆ మనస్సు చీకటిని ఆకాశంలో ఉన్న దేవతల వలయము కూడా తొలగించలేడు.
వాసనామాత్రవశతః పరే వ్యోమని కేనచిత్ । ఇదమ్ ఆరచితం చిత్రం విచిత్రం పశ్య రాఘవ
ఓ రాఘవా, కేవలం మనస్సులో ఉన్న వాసనల ప్రభావంతో, పరమాకాశంలో ఈ విచిత్రమైన, అద్భుతమైన దృశ్యాన్ని ఎవరో సృష్టించారు చూడు.
మనస్సఙ్గైకరఙ్గేణ శూన్యే వ్యోమ్ని జగన్మయమ్ । యద్ ఇదం రచితం చిత్రం న తత్ సత్యం కదాచన
ఈ ఖాళీ ఆకాశంలో మనస్సు ఆసక్తితో ఏర్పడిన ఏ అద్భుతమైన సృష్టి కనిపించినా, అది నిజంగా ఎప్పుడూ సత్యం కాదు.
సంసక్తమనసామ్ అస్మిన్ సంసారే వ్యవహారిణామ్ । అత్తి తృష్ణా శరీరాణి తృణాన్య్ అగ్నిశిఖా యథా
ఈ సంసారంలో మనస్సు ఆసక్తితో ఉన్నవారి శరీరాలను, తృణాన్ని అగ్ని మంటలు ఎలా దహించునో, అలాగే తృష్ణా కూడా భక్షిస్తుంది.
పరిసక్తమతేర్ దేహాన్ సికతాః పత్యుర్ అమ్భసామ్ । కశ్ శక్తః పరిసఙ్ఖ్యాతుం పరమాణుగణం తథా
మనసు బంధించుకున్నవారి శరీరంలో ఉన్న రేణువులను, నదీ తీరంలో ఉన్న ఇసుక కణాలను ఎవరు లెక్కించగలరు?
ముక్తాలతాయా గఙ్గాయా మేరోర్ ఆపాదమస్తకమ్ । తరఙ్గముక్తా గణ్యన్తే న దేహాస్ సక్తచేతసః
మేరుపర్వతం నుంచి అడివరకు గంగా నదిలోని అలలు, ముత్యాలను లెక్కించవచ్చు. కానీ, మనస్సు బంధించుకున్నవారి జన్మలను ఎవరూ లెక్కించలేరు.
సంసక్తచిత్తమ్ ఆయాన్తి సర్వా దుఃఖపరమ్పరాః । జడకల్లోలవలితా మహానద్య ఇవామ్బుధిమ్
మనస్సు బంధించుకున్నవారిని అన్ని రకాల బాధలు వరుసగా చేరతాయి. అవి పెద్ద నది అలలు సముద్రంలో కలిసిపోతున్నట్లుగా ఉంటాయి.
సంసక్తమనసామ్ ఏతా రమ్యాన్తఃపురపఙ్క్తయః । రచితా రౌరవావీచికాలసూత్రాదినామికాః
మనస్సు బంధించుకున్నవారికి ఈ అందమైన అంతఃపురాలు నిర్మించబడ్డాయి. కానీ వాటి పేర్లు రౌరవం, అవీచి, కాలసూత్రం వంటి నరకాలే.
సక్తచిత్తం జనం దుఃఖశుష్కమ్ ఇన్ధనసఞ్చయమ్ । జ్వలతాం నరకాగ్నీనాం విద్ధి తేన జ్వలన్తి తే
మనసు ఆశలు పట్టుకున్న మనిషి, ఎండిపోయిన కట్టెరాసులా నరకాగ్నికి ఆహుతిగా అవుతాడు. ఆ ఆశల వల్లే అతడు బాధపడుతూ కాలిపోతాడు.
దుఃఖజాలమ్ ఇదం రామ యత్ కిఞ్చిజ్ జగతీగతమ్ । సంసక్తమనసామ్ అర్థే తత్ సర్వం పరికల్పితమ్
రామా, ఈ లోకంలో ఉన్న దుఃఖాలన్నీ, మనసు వస్తువులపై మమకారం కలిగినవారికి మాత్రమే ఊహగా కనిపిస్తాయి.
మనస్సంసఙ్గధర్మిణ్యా భారభూతశరీరయా । క్షయోదయదశార్థిన్యా సర్వం తతమ్ అవిద్యయా
మనస్సు మమకారంతో ఉండటం, శరీరం భారంగా మారటం, నశించేవాటిని ఆశించటం — ఇవన్నీ కలిసిన అజ్ఞానం ఈ జగత్తంతటిని కమ్మేసింది.
అసంసఙ్గేన భోగానాం సర్వా రామ విభూతయః । పరం విస్తారమ్ ఆయాన్తి ప్రావృషీవ మహాపగాః
రామా, అనుభవాలపై మమకారం లేకుండా ఉంటే, అన్ని శక్తులు వర్షాకాలంలో నదులు పొంగిపొర్లినట్టు విస్తరిస్తాయి.
అన్తస్సంసఙ్గమ్ అఙ్గానామ్ అఙ్గారం విద్ధి రాఘవ । అనన్తస్సఙ్గమ్ అఙ్గానాం విద్ధి రామ రసాయనమ్
రాఘవా, మన ఇంద్రియాలకు లోపల కలిగే ఆసక్తి అగ్ని మంటలా మండుతుంది. కానీ, ఆ ఆసక్తి లేకపోవడం అమృతంలా మధురంగా ఉంటుంది, రామా.
సంసఙ్గేనాన్తరస్థేన దహ్యతే ప్రకృతిస్ స్వయమ్ । స్వఫలోత్థేనైడకాక్షీ పావకేన యథౌషధిః
లోపలి ఆసక్తి వల్ల మన సహజ స్వభావమే తానే తానే కాలిపోతుంది. అది ఎలా అంటే, ఔషధ మొక్క దాని లోపలి రసంతో తానే తానే తగలబడినట్టు.
సర్వత్రాసక్తమ్ ఆశక్తమ్ అనన్తమ్ ఇవ సంస్థితమ్ । అసఙ్కల్పం సదాభాసం సుఖాయైవ మనో భవేత్
ఎక్కడా ఎలాంటి ఆసక్తి లేకుండా, ఎప్పుడూ నిర్మలంగా, సంకల్పం లేకుండా ఉండే మనస్సు అనంతమైనట్టుగా స్థిరంగా ఉంటుంది. అలాంటి మనస్సు నిజంగా సుఖానికే కారణం.
విద్యాదృశి ప్రోదయమ్ ఆగతేన క్షయం త్వ్ అవిద్యావిషయం గతేన । సర్వత్ర సంసక్తివివర్జితేన స్వచేతసా తిష్ఠతి యస్ స ముక్తః
ఎక్కడైనా ఆసక్తి లేకుండా, జ్ఞాన దృష్టితో ఉండి, అజ్ఞానం దాటి వెళ్లినవాడు తన మనస్సుతో స్థిరంగా ఉంటాడు. అలాంటి వాడే నిజంగా ముక్తుడు.
సర్వదా సర్వసంస్థేన సర్వేణ సహ తిష్ఠతా । సర్వకర్మరతేనాపి మనః కార్యం విజానతా
ఎల్లప్పుడూ, అందరితో కలిసే, అన్ని పనుల్లో పాల్గొంటూ, మనస్సు యొక్క లక్ష్యాన్ని తెలిసినవాడు—