శీతవాతాతపక్లేశమ్ ఏకదేశనిషణ్ణయా । తరుర్ వహతి యత్ తన్వా తత్ సంసఙ్గవిజృమ్భితమ్
ఒక చెట్టు ఒకే చోట నాటివుండి, తన సన్నని దేహంతో చలి, గాలి, వేడి బాధలను సహిస్తూ నిలబడినట్టే, అనురాగానికి రూపం ఇదే.
ధరావివరనిర్మగ్నో యత్ కీటః పీడితాఙ్గకః । క్షిణోతి వికలః కాలం తత్ సంసఙ్గవిజృమ్భితమ్
భూమిలోని రంధ్రంలో చిక్కుకున్న పురుగు, తన శరీరం నొప్పితో బాధపడుతూ, ఏమీ చేయలేక కాలాన్ని గడిపినట్టు, అనురాగానికి రూపం ఇదే.
దూర్వాఙ్కురతృణాహారః కిరాతశరపీడయా । జహాతి యన్ మృగో దేహం తత్ సంసఙ్గవిజృమ్భితమ్
పుల్లలు, మొక్కజొన్న తినే జింక, వేటగాడి బాణం తగిలి నొప్పితో తన ప్రాణాన్ని విడిచినట్టు, అనురాగానికి రూపం ఇదే.
వీరుత్తృణదశాం యాతా లూయన్తే యత్ పునః పునః । నానావిగతసఞ్చారాస్ తత్ సంసక్తివిజృమ్భితమ్
ఎన్ని సార్లు తడి మొక్కలు, గడ్డి కోసినా అవి మళ్లీ మళ్లీ వేరే చోట్ల పెరుగుతూనే ఉంటాయి. అలానే బంధనాల ప్రదర్శన కూడా పునఃపునః ప్రబలుతుంది.
రసాతలరసాయోగాత్ తృణగుల్మలతాదయః । జనయన్తి యద్ ఆకారం తత్ సంసక్తివిజృమ్భితమ్
లోకంలో ఉన్న రసంతో గడ్డి, పొదలు, లతలు వేరే వేరే ఆకారాలు దాల్చినట్లే, అనురాగం కూడా ఇలా అనేక రూపాల్లో వ్యక్తమవుతుంది.
ఉత్పత్యోత్పత్య లీయన్తే తరఙ్గిణి తరఙ్గవత్ । భూతాని యద్ అనన్తాని తత్ సంసక్తివిజృమ్భితమ్
సముద్రపు అలలు మళ్లీ మళ్లీ పుట్టి, మళ్లీ మునిగిపోతూ ఉంటాయిగా, అలాగే జీవులలో అనురాగం కూడా ఎప్పటికప్పుడు పుట్టి, మాయమవుతూ ఉంటుంది.
శాన్తైవానన్తసఙ్కాశా పదార్థశతసఙ్కులా । యత్ సంసారనదీ మత్తా తత్ సంసక్తివిజృమ్భితమ్
ప్రపంచ జీవన నది బయటకు ప్రశాంతంగా, అనంతంగా కనిపించినా, లోపల ఎన్నో వస్తువులతో నిండిపోతూ ఉంటుంది. అలాగే అనురాగం కూడా అంతే విస్తృతంగా వ్యాపిస్తుంది.
సక్తిర్ హి ద్వివిధా ప్రోక్తా వన్ధ్యా వన్ద్యా చ రాఘవ । వన్ధ్యా సర్వత్ర మూఢానాం వన్ద్యా తత్త్వవిదాం నిజా
రాఘవా, శక్తి రెండు విధాలుగా చెప్పబడింది. మూర్ఖులకు ఎక్కడైనా ఫలించని శక్తి ఉంటుంది; నిజాన్ని తెలిసినవారికి మాత్రం ఫలదాయకమైన స్వంత శక్తి ఉంటుంది.
ఆత్మతత్త్వావబోధేన హీనా దేహాదివస్తుజా । భూయస్సంసారదా సక్తిర్ దృఢా వన్ధ్యేతి కథ్యతే
ఆత్మతత్వాన్ని గ్రహించని వారు, దేహం మొదలైన వస్తువులపై ఆసక్తి పెంచుకుంటే, ఆ శక్తి బలంగా పెరిగి, మరిన్ని జనన మరణాల బాధలకు కారణమవుతుంది. అందుకే దానిని ఫలించని శక్తి అంటారు.
ఆత్మతత్త్వావబోధేన సత్యభూతా వివేకజా । వన్ద్యా హి కథ్యతే సక్తిర్ భూయస్సంసారవర్జితా
ఆత్మతత్వాన్ని తెలుసుకొని, వివేకంతో పుట్టిన శక్తి మాత్రం నిజమైనదిగా, ఫలదాయకంగా చెప్పబడుతుంది. ఎందుకంటే, అది మరిన్ని జనన మరణాల బంధనాల నుంచి విముక్తి ఇస్తుంది.
శఙ్ఖచక్రగదాహస్తో దేహో వివిధయేహయా । వన్ద్యసంసక్తివశతః పరిపాతి జగత్త్రయమ్
శంఖం, చక్రం, గదా ధరించిన దేహం, ఫలదాయకమైన శక్తి ప్రభావంతో, వివిధ మార్గాల్లో మూడు లోకాలను రక్షిస్తుంది.
అనారతం నిరాలమ్బే వ్యోమవర్త్మని పాన్థతామ్ । వన్ద్యసంసక్తివశతః కరోతి రవిర్ అన్వహమ్
ఫలప్రదమైన శక్తి వల్ల, ఎలాంటి ఆధారం లేకుండా, సూర్యుడు ప్రతిరోజూ ఆకాశ మార్గంలో ప్రయాణిస్తుంటాడు.
మహాకల్పసమాధానధీరకల్పితకల్పనమ్ । వన్ద్యసంసక్తివశతో బ్రాహ్మం స్ఫురతి వై వపుః
మహాకల్ప ధ్యానంలో నిలకడగా ఉన్న మనస్సు ఊహించిన దివ్యదేహం, ఫలప్రదమైన శక్తి వల్ల ప్రకాశిస్తుంది.
లీలయా లలనాలాననిలీనం భూతిభూషితమ్ । వన్ద్యసంసక్తివశతశ్ శరీరం శాఙ్కరం స్థితమ్
పార్వతీ ముఖంలో ఆనందంగా విశ్రాంతి తీసుకుంటూ, బస్మంతో అలంకరించబడిన శివుని శరీరం, ఫలప్రదమైన శక్తి వల్ల స్థిరంగా ఉంటుంది.
విజ్ఞాతగతయస్ సిద్ధా లోకపాలాస్ తథేతరే । వన్ద్యసంసక్తివశతస్ తిష్ఠన్తి జగతాం గణే
విషయాల నడకను తెలిసిన సిద్ధులు, లోకపాలకులు మరియు ఇతరులు, ఫలప్రదమైన శక్తి వల్ల జగత్తుల సమూహంలో నిలిచి ఉంటారు.
ధత్తే శరీరయన్త్రౌఘమ్ అన్యేయం భూతసన్తతిః । వన్ధ్యసంసక్తివశతో జరామృతివివర్తితమ్
ఈ జీవుల పరంపర ఎన్నో శరీర యంత్రాలను ధరించి, వ్యర్థమైన మమకారం వల్ల, మళ్లీ మళ్లీ పుట్టి, ముసలితనం మరణాల ద్వారా మారిపోతూ ఉంటుంది.
మనః పతతి భోగేషు గృధ్రో మాంసలవేష్వ్ ఇవ । వన్ధ్యసక్తివశాద్ ఏవ వ్యర్థయా రస్యశఙ్కయా
మనసు ఆనందాల మీద, గద్ద ఒక మాంసపు ముక్కల మీద పడినట్టు, వ్యర్థమైన మమకార బలంతో, ఫలితం లేని రుచి ఆశతో పడిపోతుంది.
సంసక్తివశతో వాతి వాయుర్ భువనకోటరే । పఞ్చభూతాని తిష్ఠన్తి వహతీయం జగత్స్థితిః
మమకారం వల్లే గాలి ఈ లోకపు ఖాళీలో సంచరిస్తుంది; ఐదు భూతాలు నిలిచుంటాయి; ఈ జగత్తు కూడా అలాగే నడుస్తూ ఉంటుంది.
దివి దేవా భువి నరాః పాతాలే భోగినో ఽసురాః । బ్రహ్మాణ్డోదుమ్బరఫలే స్ఫురన్మషకవత్ స్థితాః
ఆకాశంలో దేవతలు, భూమిపై మనుషులు, పాతాళంలో ఆసురులు సుఖాలు అనుభవిస్తూ, బ్రహ్మాండ ఉడుంబర ఫలంలో తిరిగే దోమల వలె ఉన్నారు.
జాయన్తే చ మ్రియన్తే చ నిపతన్త్య్ ఉత్పతన్తి చ । భూతాన్య్ అవిరతం భూయో నిర్ఝరామ్బుకణా ఇవ
ప్రాణులు పుట్టి, చనిపోతూ, పడిపోతూ, మళ్లీ లేచి, ఆగకుండా, జలపాతంలో నీటి చినుకుల్లా తిరిగి తిరిగి వస్తుంటాయి.
పరస్పరనిగీర్ణాఙ్గీ జనతా జాడ్యజర్జరా । సమ్భ్రాన్తా ప్రభ్రమత్య్ అఙ్గ శీర్ణం పర్ణమ్ ఇవామ్బరే
ఒకరినొకరు తినుకుంటూ, శరీరాలు బలహీనమై, మాంద్యం, ముదుసలితనంతో అలసిపోయి, అయోమయంగా, ఓ ప్రియమైనవాడా, ఆకాశంలో ఎండిపోయిన ఆకులా తిరుగుతూ ఉంటారు.
నక్షత్రచక్రం గగనే క్షమామషకసన్తతమ్ । స్ఫురత్య్ ఆవర్తవృత్త్యైవ పాతాలగజలౌఘవత్
ఆకాశంలో నక్షత్రాల వలయం, భూమిపై దోమల గుంపు రెండూ, తమ తమ చక్రంలో తిరుగుతూ, పాతాళంలో ఏనుగుల ప్రవాహంలా మెరుస్తుంటాయి.
పాతోత్పాతదశాజీర్ణం కాలబాలకకన్దుకమ్ । అద్యాపి న జహాతీన్దుర్ జడిమ్నా మలినం వపుః
చంద్రుడు కాలమనే పిల్లవాడి బంతిలా, క్షయవృద్ధి దశలతో ముదిలిపోయినా, ఇప్పటికీ తన మాంద్యం, మచ్చలతో కూడిన రూపాన్ని వదలడు.
నానాయుగపరావర్తదుఃఖాలోకనకర్కశమ్ । న లునాతి మనష్షణ్డం దివి గీర్వాణమణ్డలమ్
ఎన్ని యుగాల బాధలను చూసి మనస్సు గట్టిపడితే, ఆ మనస్సు చీకటిని ఆకాశంలో ఉన్న దేవతల వలయము కూడా తొలగించలేడు.
వాసనామాత్రవశతః పరే వ్యోమని కేనచిత్ । ఇదమ్ ఆరచితం చిత్రం విచిత్రం పశ్య రాఘవ
ఓ రాఘవా, కేవలం మనస్సులో ఉన్న వాసనల ప్రభావంతో, పరమాకాశంలో ఈ విచిత్రమైన, అద్భుతమైన దృశ్యాన్ని ఎవరో సృష్టించారు చూడు.
మనస్సఙ్గైకరఙ్గేణ శూన్యే వ్యోమ్ని జగన్మయమ్ । యద్ ఇదం రచితం చిత్రం న తత్ సత్యం కదాచన
ఈ ఖాళీ ఆకాశంలో మనస్సు ఆసక్తితో ఏర్పడిన ఏ అద్భుతమైన సృష్టి కనిపించినా, అది నిజంగా ఎప్పుడూ సత్యం కాదు.
సంసక్తమనసామ్ అస్మిన్ సంసారే వ్యవహారిణామ్ । అత్తి తృష్ణా శరీరాణి తృణాన్య్ అగ్నిశిఖా యథా
ఈ సంసారంలో మనస్సు ఆసక్తితో ఉన్నవారి శరీరాలను, తృణాన్ని అగ్ని మంటలు ఎలా దహించునో, అలాగే తృష్ణా కూడా భక్షిస్తుంది.
పరిసక్తమతేర్ దేహాన్ సికతాః పత్యుర్ అమ్భసామ్ । కశ్ శక్తః పరిసఙ్ఖ్యాతుం పరమాణుగణం తథా
మనసు బంధించుకున్నవారి శరీరంలో ఉన్న రేణువులను, నదీ తీరంలో ఉన్న ఇసుక కణాలను ఎవరు లెక్కించగలరు?
ముక్తాలతాయా గఙ్గాయా మేరోర్ ఆపాదమస్తకమ్ । తరఙ్గముక్తా గణ్యన్తే న దేహాస్ సక్తచేతసః
మేరుపర్వతం నుంచి అడివరకు గంగా నదిలోని అలలు, ముత్యాలను లెక్కించవచ్చు. కానీ, మనస్సు బంధించుకున్నవారి జన్మలను ఎవరూ లెక్కించలేరు.
సంసక్తచిత్తమ్ ఆయాన్తి సర్వా దుఃఖపరమ్పరాః । జడకల్లోలవలితా మహానద్య ఇవామ్బుధిమ్
మనస్సు బంధించుకున్నవారిని అన్ని రకాల బాధలు వరుసగా చేరతాయి. అవి పెద్ద నది అలలు సముద్రంలో కలిసిపోతున్నట్లుగా ఉంటాయి.