చిత్తే కర్తరి కర్తృత్వమ్ అదేహస్యాపి విద్యతే । స్వప్నాదావ్ ఇవ విక్షుబ్ధసుఖదుఃఖదశామయమ్
శరీరం లేకపోయినా, మనస్సే చేసేవాడని భావించబడుతుంది. కలలో లేదా అలాంటి స్థితుల్లో మనస్సు కలవరపడి సుఖదుఃఖాలను అనుభవిస్తుంది.
అకర్తరి మనస్య్ అన్తర్ అకర్తృత్వం స్ఫుటం భవేత్ । శూన్యచిత్తో హి పురుషః కుర్వన్న్ అపి న చేతతి
మనస్సు లోపల ఏ పనీ చేయకపోతే, చేసేవాడనే భావన స్పష్టంగా ఉండదు. మనస్సు ఖాళీగా ఉన్నవాడు ఏ పని చేసినా, చేసేవాడిననే భావన అతనికి ఉండదు.
చేతసా కృతమ్ ఆప్నోషి చేతసా న కృతం న తు । న క్వచిత్ కారణం దేహో న చిత్తమ్ అపి కర్తృ వై
మనస్సుతో చేసినదే నీవు అనుభవిస్తావు; మనస్సుతో చేయనిది అనుభవించవు. ఎక్కడా శరీరమే కారణం కాదు, నిజానికి మనస్సు కూడా చేసేవాడే కాదు.
అసంసక్తమ్ అకర్త్ర్ ఏవ కుర్వద్ ఏవ మనో విదుః । న కర్మఫలభోక్తృత్వమ్ అసక్తం ప్రతిపద్యతే
మనస్సు అనుసంధానం లేకుండా, తాను చేస్తున్నానన్న భావం లేకుండా పనిచేస్తుంది అని తెలుసుకోవాలి. మనస్సు అనుసంధానం లేకుండా ఉంటే, చేసిన పనుల ఫలితాలను అనుభవించదు.
బ్రహ్మహత్యాశ్వమేధాభ్యామ్ అసంసక్తో న లిప్యతే । దూరస్థకాన్తాసంసక్తమనాః కార్యైర్ ఇవాగ్రగైః
ఎవరైనా అనుసంధానం లేకుండా ఉంటే, బ్రాహ్మణ హత్య చేసినా లేదా అశ్వమేధ యాగం చేసినా కలుషితుడు కాలేడు. అది దూరంలో ఉన్న ప్రియమైనవారిని మనసు తలచినట్లే, దగ్గర జరిగే పనులకు అతను ప్రభావితుడు కాడు.
అన్తస్సంసక్తినిర్ముక్తో జీవో మధురవృత్తిమాన్ । బహిః కుర్వన్న్ అకుర్వన్ వా కర్తా భోక్తా న హి క్వచిత్
అంతరంగా అనుసంధానం లేకుండా ఉన్న జీవుడు మధురంగా ప్రవర్తిస్తాడు. బయట పనులు చేసినా, చేయకపోయినా, ఎప్పుడూ నిజంగా కర్తా లేదా భోక్తా కాడు.
అన్తస్సంసక్తిముక్తం యన్ మనస్ స్యాత్ తద్ అకర్తృకమ్ । తద్ వియుక్తం ప్రశాన్తం తత్ తద్ యుక్తం తద్ అలేపకమ్
అంతర అనుసంధానం నుండి విముక్తమైన మనస్సు కర్తృత్వం లేనిది. అది వేరుపడినది, ప్రశాంతమైనది, ఏకత్వంలో ఉన్నా కలుషితమవదు.
తత్ స్యాత్ సర్వపదార్థానాం శ్లిష్టానాం నిశ్చితం బహిః । సర్వదుఃఖకరీం క్రూరామ్ అన్తస్సక్తిం వివర్జయేత్
బయట ఉన్న అన్ని వస్తువులతో సంబంధం ఉండటం సహజమే; కానీ మనసులో కలిగే దురాశ, బాధలకు మూలమైన ఆ లోపాన్ని వదిలేయాలి.
విరహితమ్ అలమ్ అన్తస్సఙ్గదోషేణ చేతశ్ శమమ్ ఉపగతమ్ ఆద్యం వ్యోమవన్ నిర్మలాభమ్ । సకలకలనముక్తేనాత్మనైకత్వమ్ ఏతి స్థిరమ్ అలినిభమ్ అమ్భో వారిణీవాలినీలే
మనసు లోపలి ఆసక్తి లేకుండా ప్రశాంతతను పొందుతుంది; అది ఆది ఆకాశంలా నిర్మలంగా మారుతుంది. అన్ని లెక్కలు, తారతమ్యాలు పోయినప్పుడు, ఆత్మతో ఒకటై స్థిరంగా ఉంటుంది. ఇది మేఘాలేని సరస్సులోని నీళ్లలా నిర్మలంగా ఉంటుంది.
కీదృశో భగవన్ సఙ్గః కశ్ చ బన్ధాయ వై నృణామ్ । కశ్ చ మోక్షాయ కథితః కథం చైష చికిత్స్యతే
ప్రభూ, అసలు ఆసక్తి అంటే ఏమిటి? అది మనుషులను ఎలా బంధిస్తుంది? విముక్తికి దారితీసేది ఏది? దీన్ని ఎలా పోగొట్టాలి?
దేహదేహివిభాగైకపరిత్యాగే న భావనా । దేహమాత్రే తు విశ్వాసస్ సఙ్గో బన్ధార్హ ఉచ్యతే
శరీరం, ఆత్మ అనే భేదాన్ని పూర్తిగా వదిలిపెట్టినప్పుడు, అక్కడ ధ్యానం ఉండదు. కానీ శరీరాన్ని మాత్రమే నమ్మడం, అదే ఆసక్తి, అది బంధానికి కారణమవుతుంది.
అనన్తస్యాత్మతత్త్వస్య సపర్యన్తవినిశ్చయే । యత్ సుఖార్థిత్వమ్ అన్తస్ స సఙ్గో బన్ధార్హ ఉచ్యతే
అనంతమైన ఆత్మస్వరూపాన్ని స్పష్టంగా తెలుసుకున్న తరువాత కూడా, మనసులో సుఖం కోసం కలిగే ఆకాంక్షే బంధానికి కారణమవుతుంది.
సర్వమ్ ఆత్మేదమ్ అఖిలం కిం వాఞ్ఛామి త్యజామి కిమ్ । ఇత్య్ అసఙ్గస్థితిం విద్ధి జీవన్ముక్తతనుస్థితామ్
ఈ సర్వం ఆత్మయే; నాకు ఇంకేం కావాలి, ఇంకేం వదిలేయాలి? అని ఎలాంటి ఆశలు లేకుండా ఉండడమే అసంగత స్థితి. ఇదే జీవన్ముక్తుడి స్థితి.
నాహమ్ అస్మి న చాన్యో ఽస్తి మా భవన్తు భవన్తు వా । సుఖాన్య్ అసక్త ఇత్య్ అన్తః కథ్యతే ముక్తిభాఙ్ నరః
నేను లేను, ఇంకొకరు లేరు; సుఖాలు ఉన్నా లేకున్నా నాకు సంబంధం లేదు అని అంతరంగంలో ఆసక్తి లేకుండా ఉండే వాడు ముక్తిని పొందినవాడిగా చెప్పబడతాడు.
నాభినన్దతి నైష్కర్మ్యం న కర్మప్రకృతేహితః । సుసమో యః ఫలత్యాగీ సో ఽసంసక్త ఇతి స్మృతః
కర్మలు చేయకపోవడంలో ఆనందించడు, ప్రకృతి వల్ల జరిగే పనుల్లో ఆసక్తి చూపడు, ఫలితాలను వదిలిపెట్టి సమంగా ఉండే వాడే అసక్తుడని గుర్తించబడతాడు.
ఆత్మతత్త్వైకనిష్ఠస్య హర్షామర్షవశం మనః । యస్య నాయాత్య్ అసక్తో ఽసౌ జీవన్ముక్తశ్ చ కథ్యతే
ఆత్మస్వరూపంలో దృఢంగా నిలిచినవాడి మనస్సు ఆనందం గానీ, కోపం గానీ ప్రభావానికి లోనవదు. అలాంటి వాడు ఏ విషయానికీ ఆసక్తి లేకుండా జీవించి, బంధనాల నుంచి విముక్తుడిగా పిలవబడతాడు.
సర్వకర్మఫలాదీనాం మనసైవ న కర్మణా । నిపుణం యః పరిత్యాగస్ సో ఽసంసఙ్గ ఇతి స్మృతః
ఎవరైనా మనస్సుతోనే, చేతల ద్వారా కాదు, అన్ని కర్మఫలాలను చాకచక్యంగా వదిలిపెడతారో, వాడే అసక్తుడిగా గుర్తించబడతాడు.
అసంసఙ్గేన సకలాశ్ చేష్టా నానావిజృమ్భితాః । చికిత్సితా భవన్త్య్ అఙ్గ శ్రేయస్ సమ్పాదయన్తి చ
ప్రియమైనవాడా, అన్ని చర్యలు ఎన్నో విధాలుగా కనిపించినా, అవన్నీ ఆసక్తి లేకుండా చేయబడితే, అవి బాగా నియంత్రితంగా ఉండి, నిజమైన మేలుకు దారి తీస్తాయి.
సంసక్తివశతస్ సర్వే వితతా దుఃఖరాశయః । ప్రయాన్తి శతశాఖత్వం శ్వభ్రకణ్టకవృక్షవత్
ఆసక్తి వల్ల అన్ని బాధల విత్తనాలు చుట్టూ చుట్టూ విస్తరించి, గుంతలో పెరిగే ముల్లె చెట్టు లాగ శతశాఖలుగా విస్తరిస్తాయి.
రజ్జుకృష్టఘనఘ్రాణో యద్ గన్త్ర్యాః పథి గర్దభః । భారం వహతి భీతాత్మా తత్ సంసక్తివిజృమ్భితమ్
ఎలాగైతే ఒక గాడిదకు ముక్కుపై తాడుతో లాగుతూ, దారిపైన భయంతో భారాన్ని మోస్తూ పోతుందో, అదే విధంగా బంధనానికి రూపం ఇదే.
శీతవాతాతపక్లేశమ్ ఏకదేశనిషణ్ణయా । తరుర్ వహతి యత్ తన్వా తత్ సంసఙ్గవిజృమ్భితమ్
ఒక చెట్టు ఒకే చోట నాటివుండి, తన సన్నని దేహంతో చలి, గాలి, వేడి బాధలను సహిస్తూ నిలబడినట్టే, అనురాగానికి రూపం ఇదే.
ధరావివరనిర్మగ్నో యత్ కీటః పీడితాఙ్గకః । క్షిణోతి వికలః కాలం తత్ సంసఙ్గవిజృమ్భితమ్
భూమిలోని రంధ్రంలో చిక్కుకున్న పురుగు, తన శరీరం నొప్పితో బాధపడుతూ, ఏమీ చేయలేక కాలాన్ని గడిపినట్టు, అనురాగానికి రూపం ఇదే.
దూర్వాఙ్కురతృణాహారః కిరాతశరపీడయా । జహాతి యన్ మృగో దేహం తత్ సంసఙ్గవిజృమ్భితమ్
పుల్లలు, మొక్కజొన్న తినే జింక, వేటగాడి బాణం తగిలి నొప్పితో తన ప్రాణాన్ని విడిచినట్టు, అనురాగానికి రూపం ఇదే.
వీరుత్తృణదశాం యాతా లూయన్తే యత్ పునః పునః । నానావిగతసఞ్చారాస్ తత్ సంసక్తివిజృమ్భితమ్
ఎన్ని సార్లు తడి మొక్కలు, గడ్డి కోసినా అవి మళ్లీ మళ్లీ వేరే చోట్ల పెరుగుతూనే ఉంటాయి. అలానే బంధనాల ప్రదర్శన కూడా పునఃపునః ప్రబలుతుంది.
రసాతలరసాయోగాత్ తృణగుల్మలతాదయః । జనయన్తి యద్ ఆకారం తత్ సంసక్తివిజృమ్భితమ్
లోకంలో ఉన్న రసంతో గడ్డి, పొదలు, లతలు వేరే వేరే ఆకారాలు దాల్చినట్లే, అనురాగం కూడా ఇలా అనేక రూపాల్లో వ్యక్తమవుతుంది.
ఉత్పత్యోత్పత్య లీయన్తే తరఙ్గిణి తరఙ్గవత్ । భూతాని యద్ అనన్తాని తత్ సంసక్తివిజృమ్భితమ్
సముద్రపు అలలు మళ్లీ మళ్లీ పుట్టి, మళ్లీ మునిగిపోతూ ఉంటాయిగా, అలాగే జీవులలో అనురాగం కూడా ఎప్పటికప్పుడు పుట్టి, మాయమవుతూ ఉంటుంది.
శాన్తైవానన్తసఙ్కాశా పదార్థశతసఙ్కులా । యత్ సంసారనదీ మత్తా తత్ సంసక్తివిజృమ్భితమ్
ప్రపంచ జీవన నది బయటకు ప్రశాంతంగా, అనంతంగా కనిపించినా, లోపల ఎన్నో వస్తువులతో నిండిపోతూ ఉంటుంది. అలాగే అనురాగం కూడా అంతే విస్తృతంగా వ్యాపిస్తుంది.
సక్తిర్ హి ద్వివిధా ప్రోక్తా వన్ధ్యా వన్ద్యా చ రాఘవ । వన్ధ్యా సర్వత్ర మూఢానాం వన్ద్యా తత్త్వవిదాం నిజా
రాఘవా, శక్తి రెండు విధాలుగా చెప్పబడింది. మూర్ఖులకు ఎక్కడైనా ఫలించని శక్తి ఉంటుంది; నిజాన్ని తెలిసినవారికి మాత్రం ఫలదాయకమైన స్వంత శక్తి ఉంటుంది.
ఆత్మతత్త్వావబోధేన హీనా దేహాదివస్తుజా । భూయస్సంసారదా సక్తిర్ దృఢా వన్ధ్యేతి కథ్యతే
ఆత్మతత్వాన్ని గ్రహించని వారు, దేహం మొదలైన వస్తువులపై ఆసక్తి పెంచుకుంటే, ఆ శక్తి బలంగా పెరిగి, మరిన్ని జనన మరణాల బాధలకు కారణమవుతుంది. అందుకే దానిని ఫలించని శక్తి అంటారు.
ఆత్మతత్త్వావబోధేన సత్యభూతా వివేకజా । వన్ద్యా హి కథ్యతే సక్తిర్ భూయస్సంసారవర్జితా
ఆత్మతత్వాన్ని తెలుసుకొని, వివేకంతో పుట్టిన శక్తి మాత్రం నిజమైనదిగా, ఫలదాయకంగా చెప్పబడుతుంది. ఎందుకంటే, అది మరిన్ని జనన మరణాల బంధనాల నుంచి విముక్తి ఇస్తుంది.