దేహభావనయైవాత్మా దేహదుఃఖవశే స్థితః । తత్త్యాగేన తతో ముక్తో భవతీతి విదుర్ బుధాః
శరీరమే నేనని భావించడంవల్లే ఆత్మ శరీర బాధలకు లోనవుతుంది. ఆ భావనను వదిలేస్తే వాటి నుండి విముక్తి లభిస్తుందని జ్ఞానులు చెబుతారు.
అన్తస్సఙ్గవిహీనత్వాద్ దుఃఖవన్త్య్ అఙ్గ నో యథా । పత్త్రామ్బూపలదారూణి శ్లిష్టాన్య్ అపి పరస్పరమ్
లోపలి ఆశక్తి లేకపోతే, మన అవయవాలకు బాధలు ఉండవు. ఆకులు, నీరు, రాళ్లు, మట్టికట్టె ఇవన్నీ ఒకదానికొకటి తగిలినా, అవి పరస్పరం ఎలాంటి బాధను కలిగించవు కదా, అలాగే మన అవయవాలకూ అంతర్గత ఆశక్తి లేకపోతే బాధలు ఉండవు.
అన్తస్సఙ్గేన రహితా యాన్తి నిర్దుఃఖతాం పరామ్ । శ్లిష్టా అపి తథైవాత్మా దేహేన్ద్రియమనాంస్య్ అలమ్
లోపలి ఆశక్తి లేకుండా ఉంటే, వారు అత్యున్నతమైన బాధలేని స్థితిని పొందుతారు. అలాగే, ఆత్మ, శరీరం, ఇంద్రియాలు, మనస్సు కలిసే ఉన్నా, లోపలి ఆశక్తి లేకపోతే వాటికి ఏ బాధా ఉండదు.
అన్తస్సఙ్గో హి సంసారే సర్వేషాం నామ దేహినామ్ । జరామరణమోహానాం తరూణాం బీజకారణమ్
ఈ లోపలి ఆశక్తే, ఈ లోకంలో అన్ని జీవులకు వృద్ధాప్యం, మరణం, మాయ వంటి వాటికి మూలకారణం. అది చెట్లకు విత్తనాల్లా ఉంటుంది.
అన్తస్సంసఙ్గవాఞ్ జన్తుర్ మగ్నస్ సంసారసాగరే । అన్తస్సంసఙ్గముక్తస్ తు తీర్ణస్ సంసారసాగరాత్
లోపలి ఆశక్తి ఉన్న జీవి సంసారసముద్రంలో మునిగిపోతాడు. కానీ లోపలి ఆశక్తి నుండి విముక్తుడైనవాడు ఆ సంసారసముద్రాన్ని దాటి వెళ్తాడు.
అన్తస్సంసఙ్గవచ్ చిత్తం శతశాఖమ్ ఇహోచ్యతే । అన్తస్సంసఙ్గరహితం విలీనం చిత్తమ్ ఉచ్యతే
మనస్సు లోపల ఆశలు, ఆకాంక్షలు కలిగి ఉంటే, అది వంద కొమ్మలతో ఉన్న వృక్షంలా విభిన్నంగా విస్తరించిపోతుంది. కానీ లోపల ఆశలు లేకుండా, పూర్తిగా లీనమైపోయిన మనస్సు శాంతంగా ఉండిపోతుంది.
భగ్నస్ఫటికవద్ విద్ధి మనస్ సక్తమ్ అపావనమ్ । అభగ్నస్ఫటికాభాసమ్ అసక్తం విద్ధి వై మనః
అశుద్ధమైన, ఆశలు కలిగిన మనస్సు చీలిపోయిన స్ఫటికంలా ముక్కలుగా కనిపిస్తుంది. ఆశలు లేని, స్వచ్ఛమైన మనస్సు మాత్రం పగలకుండా మెరిసే స్ఫటికంలా ప్రకాశిస్తుంది.
అసక్తం నిర్మలం చిత్తం ముక్తం సంసార్య్ అపి స్ఫుటమ్ । సక్తం తు దీర్ఘతపసా యుక్తమ్ అప్య్ అతిబన్ధవత్
ఆశలు లేని, నిర్మలమైన మనస్సు సంసారంలో ఉన్నా కూడా స్పష్టంగా ముక్తిగా ఉంటుంది. కానీ ఆశలు కలిగిన మనస్సు ఎంతకాలం తపస్సు చేసినా, బంధనంలోనే ఉంటుంది.
అన్తస్సక్తం మనో బద్ధం ముక్తం సక్తివివర్జితమ్ । అన్తస్సంసక్తిర్ ఏవైకం కారణం బన్ధమోక్షయోః
లోపల ఆశలు కలిగిన మనస్సు బంధించబడుతుంది. ఆశలు లేని మనస్సు ముక్తి పొందుతుంది. లోపలి ఆశలే బంధనానికి, ముక్తికి ఒకే కారణం.
అన్తస్సంసక్తిముక్తస్య కుర్వతో ఽపి న కర్తృతా । సుఖదుఃఖవతి స్వప్నే సమ్భ్రమోన్ముఖతా యథా
అంతరంగా ఆశక్తి లేకుండా ఉన్నవాడు ఏ పనులు చేసినా, తనలో చేసేవాడిననే భావన ఉండదు. అది కలలో సుఖం, దుఃఖం అనుభవించేటప్పుడు కలిగే అయోమయంలా ఉంటుంది.
చిత్తే కర్తరి కర్తృత్వమ్ అదేహస్యాపి విద్యతే । స్వప్నాదావ్ ఇవ విక్షుబ్ధసుఖదుఃఖదశామయమ్
శరీరం లేకపోయినా, మనస్సే చేసేవాడని భావించబడుతుంది. కలలో లేదా అలాంటి స్థితుల్లో మనస్సు కలవరపడి సుఖదుఃఖాలను అనుభవిస్తుంది.
అకర్తరి మనస్య్ అన్తర్ అకర్తృత్వం స్ఫుటం భవేత్ । శూన్యచిత్తో హి పురుషః కుర్వన్న్ అపి న చేతతి
మనస్సు లోపల ఏ పనీ చేయకపోతే, చేసేవాడనే భావన స్పష్టంగా ఉండదు. మనస్సు ఖాళీగా ఉన్నవాడు ఏ పని చేసినా, చేసేవాడిననే భావన అతనికి ఉండదు.
చేతసా కృతమ్ ఆప్నోషి చేతసా న కృతం న తు । న క్వచిత్ కారణం దేహో న చిత్తమ్ అపి కర్తృ వై
మనస్సుతో చేసినదే నీవు అనుభవిస్తావు; మనస్సుతో చేయనిది అనుభవించవు. ఎక్కడా శరీరమే కారణం కాదు, నిజానికి మనస్సు కూడా చేసేవాడే కాదు.
అసంసక్తమ్ అకర్త్ర్ ఏవ కుర్వద్ ఏవ మనో విదుః । న కర్మఫలభోక్తృత్వమ్ అసక్తం ప్రతిపద్యతే
మనస్సు అనుసంధానం లేకుండా, తాను చేస్తున్నానన్న భావం లేకుండా పనిచేస్తుంది అని తెలుసుకోవాలి. మనస్సు అనుసంధానం లేకుండా ఉంటే, చేసిన పనుల ఫలితాలను అనుభవించదు.
బ్రహ్మహత్యాశ్వమేధాభ్యామ్ అసంసక్తో న లిప్యతే । దూరస్థకాన్తాసంసక్తమనాః కార్యైర్ ఇవాగ్రగైః
ఎవరైనా అనుసంధానం లేకుండా ఉంటే, బ్రాహ్మణ హత్య చేసినా లేదా అశ్వమేధ యాగం చేసినా కలుషితుడు కాలేడు. అది దూరంలో ఉన్న ప్రియమైనవారిని మనసు తలచినట్లే, దగ్గర జరిగే పనులకు అతను ప్రభావితుడు కాడు.
అన్తస్సంసక్తినిర్ముక్తో జీవో మధురవృత్తిమాన్ । బహిః కుర్వన్న్ అకుర్వన్ వా కర్తా భోక్తా న హి క్వచిత్
అంతరంగా అనుసంధానం లేకుండా ఉన్న జీవుడు మధురంగా ప్రవర్తిస్తాడు. బయట పనులు చేసినా, చేయకపోయినా, ఎప్పుడూ నిజంగా కర్తా లేదా భోక్తా కాడు.
అన్తస్సంసక్తిముక్తం యన్ మనస్ స్యాత్ తద్ అకర్తృకమ్ । తద్ వియుక్తం ప్రశాన్తం తత్ తద్ యుక్తం తద్ అలేపకమ్
అంతర అనుసంధానం నుండి విముక్తమైన మనస్సు కర్తృత్వం లేనిది. అది వేరుపడినది, ప్రశాంతమైనది, ఏకత్వంలో ఉన్నా కలుషితమవదు.
తత్ స్యాత్ సర్వపదార్థానాం శ్లిష్టానాం నిశ్చితం బహిః । సర్వదుఃఖకరీం క్రూరామ్ అన్తస్సక్తిం వివర్జయేత్
బయట ఉన్న అన్ని వస్తువులతో సంబంధం ఉండటం సహజమే; కానీ మనసులో కలిగే దురాశ, బాధలకు మూలమైన ఆ లోపాన్ని వదిలేయాలి.
విరహితమ్ అలమ్ అన్తస్సఙ్గదోషేణ చేతశ్ శమమ్ ఉపగతమ్ ఆద్యం వ్యోమవన్ నిర్మలాభమ్ । సకలకలనముక్తేనాత్మనైకత్వమ్ ఏతి స్థిరమ్ అలినిభమ్ అమ్భో వారిణీవాలినీలే
మనసు లోపలి ఆసక్తి లేకుండా ప్రశాంతతను పొందుతుంది; అది ఆది ఆకాశంలా నిర్మలంగా మారుతుంది. అన్ని లెక్కలు, తారతమ్యాలు పోయినప్పుడు, ఆత్మతో ఒకటై స్థిరంగా ఉంటుంది. ఇది మేఘాలేని సరస్సులోని నీళ్లలా నిర్మలంగా ఉంటుంది.
కీదృశో భగవన్ సఙ్గః కశ్ చ బన్ధాయ వై నృణామ్ । కశ్ చ మోక్షాయ కథితః కథం చైష చికిత్స్యతే
ప్రభూ, అసలు ఆసక్తి అంటే ఏమిటి? అది మనుషులను ఎలా బంధిస్తుంది? విముక్తికి దారితీసేది ఏది? దీన్ని ఎలా పోగొట్టాలి?
దేహదేహివిభాగైకపరిత్యాగే న భావనా । దేహమాత్రే తు విశ్వాసస్ సఙ్గో బన్ధార్హ ఉచ్యతే
శరీరం, ఆత్మ అనే భేదాన్ని పూర్తిగా వదిలిపెట్టినప్పుడు, అక్కడ ధ్యానం ఉండదు. కానీ శరీరాన్ని మాత్రమే నమ్మడం, అదే ఆసక్తి, అది బంధానికి కారణమవుతుంది.
అనన్తస్యాత్మతత్త్వస్య సపర్యన్తవినిశ్చయే । యత్ సుఖార్థిత్వమ్ అన్తస్ స సఙ్గో బన్ధార్హ ఉచ్యతే
అనంతమైన ఆత్మస్వరూపాన్ని స్పష్టంగా తెలుసుకున్న తరువాత కూడా, మనసులో సుఖం కోసం కలిగే ఆకాంక్షే బంధానికి కారణమవుతుంది.
సర్వమ్ ఆత్మేదమ్ అఖిలం కిం వాఞ్ఛామి త్యజామి కిమ్ । ఇత్య్ అసఙ్గస్థితిం విద్ధి జీవన్ముక్తతనుస్థితామ్
ఈ సర్వం ఆత్మయే; నాకు ఇంకేం కావాలి, ఇంకేం వదిలేయాలి? అని ఎలాంటి ఆశలు లేకుండా ఉండడమే అసంగత స్థితి. ఇదే జీవన్ముక్తుడి స్థితి.
నాహమ్ అస్మి న చాన్యో ఽస్తి మా భవన్తు భవన్తు వా । సుఖాన్య్ అసక్త ఇత్య్ అన్తః కథ్యతే ముక్తిభాఙ్ నరః
నేను లేను, ఇంకొకరు లేరు; సుఖాలు ఉన్నా లేకున్నా నాకు సంబంధం లేదు అని అంతరంగంలో ఆసక్తి లేకుండా ఉండే వాడు ముక్తిని పొందినవాడిగా చెప్పబడతాడు.
నాభినన్దతి నైష్కర్మ్యం న కర్మప్రకృతేహితః । సుసమో యః ఫలత్యాగీ సో ఽసంసక్త ఇతి స్మృతః
కర్మలు చేయకపోవడంలో ఆనందించడు, ప్రకృతి వల్ల జరిగే పనుల్లో ఆసక్తి చూపడు, ఫలితాలను వదిలిపెట్టి సమంగా ఉండే వాడే అసక్తుడని గుర్తించబడతాడు.
ఆత్మతత్త్వైకనిష్ఠస్య హర్షామర్షవశం మనః । యస్య నాయాత్య్ అసక్తో ఽసౌ జీవన్ముక్తశ్ చ కథ్యతే
ఆత్మస్వరూపంలో దృఢంగా నిలిచినవాడి మనస్సు ఆనందం గానీ, కోపం గానీ ప్రభావానికి లోనవదు. అలాంటి వాడు ఏ విషయానికీ ఆసక్తి లేకుండా జీవించి, బంధనాల నుంచి విముక్తుడిగా పిలవబడతాడు.
సర్వకర్మఫలాదీనాం మనసైవ న కర్మణా । నిపుణం యః పరిత్యాగస్ సో ఽసంసఙ్గ ఇతి స్మృతః
ఎవరైనా మనస్సుతోనే, చేతల ద్వారా కాదు, అన్ని కర్మఫలాలను చాకచక్యంగా వదిలిపెడతారో, వాడే అసక్తుడిగా గుర్తించబడతాడు.
అసంసఙ్గేన సకలాశ్ చేష్టా నానావిజృమ్భితాః । చికిత్సితా భవన్త్య్ అఙ్గ శ్రేయస్ సమ్పాదయన్తి చ
ప్రియమైనవాడా, అన్ని చర్యలు ఎన్నో విధాలుగా కనిపించినా, అవన్నీ ఆసక్తి లేకుండా చేయబడితే, అవి బాగా నియంత్రితంగా ఉండి, నిజమైన మేలుకు దారి తీస్తాయి.
సంసక్తివశతస్ సర్వే వితతా దుఃఖరాశయః । ప్రయాన్తి శతశాఖత్వం శ్వభ్రకణ్టకవృక్షవత్
ఆసక్తి వల్ల అన్ని బాధల విత్తనాలు చుట్టూ చుట్టూ విస్తరించి, గుంతలో పెరిగే ముల్లె చెట్టు లాగ శతశాఖలుగా విస్తరిస్తాయి.
రజ్జుకృష్టఘనఘ్రాణో యద్ గన్త్ర్యాః పథి గర్దభః । భారం వహతి భీతాత్మా తత్ సంసక్తివిజృమ్భితమ్
ఎలాగైతే ఒక గాడిదకు ముక్కుపై తాడుతో లాగుతూ, దారిపైన భయంతో భారాన్ని మోస్తూ పోతుందో, అదే విధంగా బంధనానికి రూపం ఇదే.