మనసి క్షుబ్ధతాం యాతే చిత్త్వస్యాఙ్గ కిమ్ ఆగతమ్ । తరఙ్గే రజసా మ్లానే వైపరీత్యం కిమ్ అమ్బుధేః
ప్రియమైనవాడా, మనసు కలతచెందినపుడు చైతన్యానికి నిజంగా ఏమి జరుగుతుంది? అలపై ధూళి పడితే, సముద్రానికి ఏమీ మార్పు కలుగుతుందా?
కే భవన్త్య్ అయసాం హంసాః పయసామ్ ఉపలాశ్ చ కే । కాశ్ శిలాః కిల దారూణాం కే భోగాః పరమాత్మనః
ఇనుప మధ్యలో హంసలు ఎవరు? నీళ్లలో రాళ్లు ఎవరు? చెక్కలలో శిలలు ఎవరయ్యారు? పరమాత్మునికి ఏ ఆనందాలు ఉంటాయి?
సమ్బన్ధః క ఇవాగ్రాశాశైలాపరసముద్రయోః । అన్తరే దూరసమ్బాధే కశ్ చ చిత్తత్త్వబన్ధయోః
ఆశ పర్వత శిఖరాలు, సముద్రం అవతలి తీరం — వీటి మధ్య ఎలాంటి సంబంధం ఉంది? మనస్సు యొక్క అసలు స్వరూపం, దాని లక్షణాల మధ్య బంధం ఏమిటి?
అప్య్ ఉత్సఙ్గోహ్యమానాని కాష్ఠాని సరిదమ్భసామ్ । కాని నామ భవన్తీహ శరీరాణి తథాత్మనః
నదీ జలంలో తేలుతూ పోయే చెక్క ముక్కల్లో, ఇక్కడ నిజంగా శరీరాలవిగా మారేది ఏవి? అలాగే, ఆత్మకు శరీరాలవిగా మారేది ఏవి?
సఙ్ఘట్టాత్ కాష్ఠపయసాం యథోత్తుఙ్గాః కణాదయః । దేహాత్మనోస్ సమాయోగాత్ తథైతాశ్ చిత్తవృత్తయః
చెక్కలు నీళ్లతో కలిసినప్పుడు ఎలా బుడగలు, ఇతర రూపాలు ఏర్పడతాయో, అలాగే శరీరం, ఆత్మ కలిసినప్పుడు మనస్సులోని భావాలు పుడతాయి.
సమ్బన్ధాద్ దారుపయసాం ప్రతిబిమ్బాని దారుతః । యథా పయసి లక్ష్యన్తే శరీరాణి తథాత్మని
మరపు కలిసిన కలప, నీటిలో ప్రతిబింబాలు కలపపై కనిపించునట్లు, మన శరీరాలు కూడా ఆత్మలో కనిపిస్తాయి.
యథా దర్పణవార్యాదౌ ప్రతిబిమ్బాని వస్తుతః । నాసత్యాని న సత్యాని శరీరాణి తథాత్మని
దర్పణంలో లేదా నీటిలో కనిపించే ప్రతిబింబాలు నిజమైనవి కాని, అబద్ధమైనవి కాని కాకపోవడంలా, శరీరాలు కూడా ఆత్మలో అలాగే ఉంటాయి.
దారువార్యుపలాస్ఫోటే దుఃఖితా న యథా క్వచిత్ । సంయుక్తేషు వియుక్తేషు న తథా పఞ్చసు క్షతిః
కలప, నీరు, రాళ్లు పగిలినా ఎక్కడా బాధ కలగనట్లే, ఐదు భూతాలు కలిసినా, విడిపోయినా వాటికి ఏ హాని ఉండదు.
దారుసంవేల్లితాత్ తోయాత్ కమ్పశబ్దాదయో యథా । ప్రజాయన్తే తథైవాస్మాద్ దేహాచ్ చిత్పరిబోధితాత్
కలపతో నీరు కదిలితే దాని వల్ల కంపనం, శబ్దం మొదలైనవి పుట్టినట్లే, చైతన్యం తాకిన శరీరం నుండి అనేక లక్షణాలు ఉద్భవిస్తాయి.
న బుద్ధజడయోర్ ఏతాస్ సంవిదశ్ చిచ్ఛరీరయోః । ఏతా హ్య్ అజ్ఞానమాత్రస్య తస్మిన్ నష్టే తద్ ఏవ తాః
ఈ అనుభవాలు బుద్ధికీ, జడ పదార్థానికీ చెందవు. ఇవి రెండూ కూడా చైతన్య స్వరూపాలే. ఈ అనుభవాలు కేవలం అజ్ఞానానికి మాత్రమే సంబంధించినవి. ఆ అజ్ఞానం పోయినప్పుడు ఇవి కూడా అంతే మాయమవుతాయి.
యథా న కస్యచిద్ దారువారిశ్లేషే ఽనుభూతయః । తథా న కస్యచిద్ దేహదేహిసఙ్గే ఽనుభూతయః
ఎలా చెక్కు నీరు కలిసినప్పుడు ఎవరికీ నిజమైన అనుభవం ఉండదో, అలాగే శరీరం, ఆత్మ కలిసినప్పుడు కూడా ఎవరికీ నిజమైన అనుభవం ఉండదు.
అజ్ఞస్యాయం యథా దృష్టస్ సంసారస్ సత్యతాం గతః । తజ్జ్ఞస్యాయం తథా నష్టస్ సంసారో ఽసత్యతాం గతః
అజ్ఞానికి ఈ లోకం నిజంగా కనిపిస్తుంది. కానీ జ్ఞానికి ఈ లోకం పోయిపోతుంది, అది అసత్యమని తెలుస్తుంది.
అన్తస్సఙ్గవిహీనాస్ తే యథా స్నేహా దృషత్తలే । తథాసక్తమనోవృత్తౌ బాహ్యాభోగానుభూతయః
ఎలా గడ్డి మీద మంచుతుంతలు లోపల కలయిక లేకుండా ఉంటాయో, అలాగే ఆసక్తి లేని మనసులో బాహ్య అనుభవాలు ఎలాంటి ముద్ర కూడా వేయవు.
అన్తస్సఙ్గేన రహితో యద్వత్ సలిలకాష్ఠయోః । సమ్బన్ధస్ తద్వద్ ఏవాన్తర్ అసఙ్గో దేహదేహినోః
నీళ్ళు, త్రొక్క, రెండింటికీ లోపల ఎలాంటి సంబంధం ఉండదు కదా, అలాగే శరీరం, ఆత్మ రెండింటికీ లోపల నిజమైన బంధం ఉండదు.
అన్తస్సఙ్గేన రహితస్ సమ్బన్ధో జలకాష్ఠయోః । జ్ఞదేహదేహినోశ్ చైవ ప్రతిబిమ్బామ్భసోస్ తథా
నీళ్ళు, త్రొక్క మధ్యలో లోపల ఎలాంటి అనుబంధం ఉండదు. అలాగే, జ్ఞాత, శరీరం, ఆత్మ మధ్య కూడా అదే విధంగా, ప్రతిబింబం నీళ్ళతో ఉన్నట్టు, అంతర్గత బంధం ఉండదు.
స్థితా సర్వత్ర సంవిత్తిశ్ శుద్ధా సంవేద్యవర్జితా । ద్విత్వోపలాఞ్ఛితా త్వ్ అన్యా దుస్సంవిత్తిర్ న విద్యతే
శుద్ధమైన చైతన్యం అన్నిచోట్లా ఉంటుంది, దానికి అనుభవించదగినదేమీ ఉండదు. ద్వైతం కనిపించేది కేవలం భ్రమ మాత్రమే, అసలు తప్పుడు చైతన్యం ఉండదు.
అదుఃఖమ్ ఏతి దుఃఖత్వమ్ అన్తస్సంవేదనాత్ స్ఫుటమ్ । స్థాణుర్ భవతి వేతాలో వేతాలత్వేన భావితః
లోపల అనుభూతి వల్లే బాధ స్పష్టంగా కలుగుతుంది. ఒక దండాన్ని వెతాళంగా ఊహిస్తే అది వెతాళం అవుతుంది కదా, అలాగే అసలు బాధ లేనిది కూడా మన ఊహ వల్ల బాధగా మారుతుంది.
అసమ్బన్ధో హి సమ్బన్ధో భవత్య్ అన్తర్వినిశ్చయాత్ । స్వప్నాఙ్గనాసురతవత్ స్థాణువేతాలభఙ్గవత్
నిజంగా సంబంధం లేనిదీ మనసులో నమ్మకం వల్ల సంబంధమై కనిపిస్తుంది. అది కలలో కనిపించే స్త్రీను రాక్షసుడు చూస్తాడట, లేక చెట్టు ముక్కను పిశాచమని భయపడతాడట, అలాగే.
అసత్ప్రాయో హి సమ్బన్ధో యథా సలిలకాష్ఠయోః । తథైవ మిథ్యా సమ్బన్ధశ్ శరీరపరమాత్మనోః
సంబంధం అనేది ఎక్కువగా అసత్యమే. అది నీళ్లు, దుండు మధ్య ఉన్నట్టు. అలాగే శరీరం, పరమాత్మ మధ్య ఉన్న సంబంధం కూడా అబద్ధమే.
అన్తస్సఙ్గం వినా నామ్బు కాష్ఠాఘాతైః ప్రముహ్యతే । ఆత్మాన్తస్సఙ్గరహితో దేహదుఃఖైర్ న దహ్యతే
లోపల కలిసిపోవడం లేకుండా నీళ్లు దుండు తాకినా దుండు మారదు. అలాగే, ఆత్మకు లోపల శరీరంతో అనుబంధం లేకపోతే, శరీర బాధలు ఆత్మను తాకవు.
దేహభావనయైవాత్మా దేహదుఃఖవశే స్థితః । తత్త్యాగేన తతో ముక్తో భవతీతి విదుర్ బుధాః
శరీరమే నేనని భావించడంవల్లే ఆత్మ శరీర బాధలకు లోనవుతుంది. ఆ భావనను వదిలేస్తే వాటి నుండి విముక్తి లభిస్తుందని జ్ఞానులు చెబుతారు.
అన్తస్సఙ్గవిహీనత్వాద్ దుఃఖవన్త్య్ అఙ్గ నో యథా । పత్త్రామ్బూపలదారూణి శ్లిష్టాన్య్ అపి పరస్పరమ్
లోపలి ఆశక్తి లేకపోతే, మన అవయవాలకు బాధలు ఉండవు. ఆకులు, నీరు, రాళ్లు, మట్టికట్టె ఇవన్నీ ఒకదానికొకటి తగిలినా, అవి పరస్పరం ఎలాంటి బాధను కలిగించవు కదా, అలాగే మన అవయవాలకూ అంతర్గత ఆశక్తి లేకపోతే బాధలు ఉండవు.
అన్తస్సఙ్గేన రహితా యాన్తి నిర్దుఃఖతాం పరామ్ । శ్లిష్టా అపి తథైవాత్మా దేహేన్ద్రియమనాంస్య్ అలమ్
లోపలి ఆశక్తి లేకుండా ఉంటే, వారు అత్యున్నతమైన బాధలేని స్థితిని పొందుతారు. అలాగే, ఆత్మ, శరీరం, ఇంద్రియాలు, మనస్సు కలిసే ఉన్నా, లోపలి ఆశక్తి లేకపోతే వాటికి ఏ బాధా ఉండదు.
అన్తస్సఙ్గో హి సంసారే సర్వేషాం నామ దేహినామ్ । జరామరణమోహానాం తరూణాం బీజకారణమ్
ఈ లోపలి ఆశక్తే, ఈ లోకంలో అన్ని జీవులకు వృద్ధాప్యం, మరణం, మాయ వంటి వాటికి మూలకారణం. అది చెట్లకు విత్తనాల్లా ఉంటుంది.
అన్తస్సంసఙ్గవాఞ్ జన్తుర్ మగ్నస్ సంసారసాగరే । అన్తస్సంసఙ్గముక్తస్ తు తీర్ణస్ సంసారసాగరాత్
లోపలి ఆశక్తి ఉన్న జీవి సంసారసముద్రంలో మునిగిపోతాడు. కానీ లోపలి ఆశక్తి నుండి విముక్తుడైనవాడు ఆ సంసారసముద్రాన్ని దాటి వెళ్తాడు.
అన్తస్సంసఙ్గవచ్ చిత్తం శతశాఖమ్ ఇహోచ్యతే । అన్తస్సంసఙ్గరహితం విలీనం చిత్తమ్ ఉచ్యతే
మనస్సు లోపల ఆశలు, ఆకాంక్షలు కలిగి ఉంటే, అది వంద కొమ్మలతో ఉన్న వృక్షంలా విభిన్నంగా విస్తరించిపోతుంది. కానీ లోపల ఆశలు లేకుండా, పూర్తిగా లీనమైపోయిన మనస్సు శాంతంగా ఉండిపోతుంది.
భగ్నస్ఫటికవద్ విద్ధి మనస్ సక్తమ్ అపావనమ్ । అభగ్నస్ఫటికాభాసమ్ అసక్తం విద్ధి వై మనః
అశుద్ధమైన, ఆశలు కలిగిన మనస్సు చీలిపోయిన స్ఫటికంలా ముక్కలుగా కనిపిస్తుంది. ఆశలు లేని, స్వచ్ఛమైన మనస్సు మాత్రం పగలకుండా మెరిసే స్ఫటికంలా ప్రకాశిస్తుంది.
అసక్తం నిర్మలం చిత్తం ముక్తం సంసార్య్ అపి స్ఫుటమ్ । సక్తం తు దీర్ఘతపసా యుక్తమ్ అప్య్ అతిబన్ధవత్
ఆశలు లేని, నిర్మలమైన మనస్సు సంసారంలో ఉన్నా కూడా స్పష్టంగా ముక్తిగా ఉంటుంది. కానీ ఆశలు కలిగిన మనస్సు ఎంతకాలం తపస్సు చేసినా, బంధనంలోనే ఉంటుంది.
అన్తస్సక్తం మనో బద్ధం ముక్తం సక్తివివర్జితమ్ । అన్తస్సంసక్తిర్ ఏవైకం కారణం బన్ధమోక్షయోః
లోపల ఆశలు కలిగిన మనస్సు బంధించబడుతుంది. ఆశలు లేని మనస్సు ముక్తి పొందుతుంది. లోపలి ఆశలే బంధనానికి, ముక్తికి ఒకే కారణం.
అన్తస్సంసక్తిముక్తస్య కుర్వతో ఽపి న కర్తృతా । సుఖదుఃఖవతి స్వప్నే సమ్భ్రమోన్ముఖతా యథా
అంతరంగా ఆశక్తి లేకుండా ఉన్నవాడు ఏ పనులు చేసినా, తనలో చేసేవాడిననే భావన ఉండదు. అది కలలో సుఖం, దుఃఖం అనుభవించేటప్పుడు కలిగే అయోమయంలా ఉంటుంది.