కాలానిలబలోద్ధూతాజ్ జర్జరాజ్ జీవితద్రుమాత్ । భోగపుష్పాణి దివసపర్ణాని నిపతన్త్య్ అధః
కాలం అనే గాలి బలంతో కదిలించబడిన జీవితం అనే చెట్టు క్షీణించిపోతుంటే, అనుభవాల పువ్వులు, రోజుల ఆకుల్లా, కింద పడిపోతున్నాయి.
భోగభోగిశ్రితేష్వ్ అన్తర్ దుఃఖదర్దురవారిషు । మనో మోహాన్ధకూపేషు దూరేషు వినిమజ్జతి
ఆనందాన్ని వెదికే వాళ్ల మధ్యలో, బాధ అనే మొసళ్లతో నిండిన నీళ్లలో, మాయ అనే చీకటి బావుల్లో మనసు చాలా దూరంగా మునిగిపోతుంది.
నానానురఞ్జనా స్పష్టా తృష్ణా తరలపేలవా । చైత్యమగ్నపతాకేవ దూరం సమధిరోహతి
ఇప్పుడు కోరికలు చంచలంగా, బలహీనంగా ఉండి, స్పష్టంగా ఆనందాన్ని ఇవ్వవు. అవి గాలి తోడు కొట్టుకుపోతున్న గుడి జెండాలా, చాలా దూరంగా ఎగిరిపోతాయి.
అస్య సంసారతన్త్రస్య బృహత్కాలబిలాస్పదః । జీవితాశామయాంస్ తన్తూన్ అన్తకాఖుర్ నికృన్తతి
ఈ సంసార యంత్రంలో కాలం అనే గొప్ప బిలం పునాది. మరణం యొక్క పంజా జీవించాలన్న ఆశల తంతులను కోసేస్తుంది.
యౌవనోత్ఫాలకల్లోలా బహలోల్లాసఫేనిలా । పరావర్తమహావర్తా యాతి జీవితదుర్నదీ
యవ్వనంతో ఉప్పొంగే అలలు, ఉల్లాసంతో నిండిన నురుగు, ఇవన్నీ కలిసిన జీవితం అనే దుర్గమయ నది పెద్ద వలయంగా తిరుగుతుంది.
కలాకులకలత్కార్యకల్లోలకులసఙ్కులా । క్రియాసరిద్ అపర్యన్తా వహత్య్ ఆకులకోటరా
కాలప్రవాహంలో కలకలలతో నిండిన అనేక పనుల అలలతో ఉప్పొంగుతూ, సందిగ్ధతతో నిండిన లోయలతో ఆ క్రియారూపమైన నది అంతం లేకుండా ప్రవహిస్తుంది.
అనన్తా బన్ధుజనతానద్యో గమ్భీరకోటరే । అజస్రం నిపతన్త్య్ ఏతా వితతే కాలసాగరే
అనంతమైన బంధువులూ స్నేహితులూ గల నదులు, లోతైన ప్రవాహాల్లో నుంచి ఆ విస్తారమైన కాలసముద్రంలో ఎడతెగకుండా కలుస్తూనే ఉంటాయి.
దేహరత్నశలాకేయం నాశపఙ్కార్ణవోదరే । న జ్ఞాయతే క్వ మగ్నేతి తాత జన్మని జన్మని
ఈ శరీరం రత్నపెట్టె వంటిది, నాశనపు మట్టిసముద్రంలో ఉండగా, ప్రతి జన్మలో ఇది ఎక్కడికి లాగబడుతుందో తెలిసిపోదు, ప్రియమైనవాడా.
చిన్తాచక్రే చిరం చఞ్చచ్చక్రికాచారచఞ్చురే । చేతో భ్రమతి సాముద్రే గర్తావర్తే తృణం యథా
ఆలోచనల చక్రంలో చక్రంలా ఎప్పుడూ తిరుగుతూ, మనసు సముద్రపు గుండ్రంగాలల్లో గిరికీలు కొడుతూ, ఒక గడ్డి తునకలా తిరుగుతూ ఉంటుంది.
ఉహ్యమానమ్ అనన్తేషు చేతః కార్యమహోర్మిషు । క్షణమ్ ఏతి న విశ్రామం చిన్తాతాణ్డవితాశయమ్
అనేకమైన శక్తివంతమైన కార్యాల అలల మధ్య మనస్సు ఎప్పుడూ ఊగిసలాడుతూ, ఆలోచనల తాండవంలో ఆశలు పగిలిపోతూ, ఒక్క క్షణం కూడా విశ్రాంతి పొందదు.
ఇదం కృతం కరోమీదం కరిష్యామీదమ్ ఇత్య్ అలమ్ । కలనాజాలవలితా మూర్ఛితా మతిపక్షిణీ
‘ఇది చేశాను, ఇది చేయాలి, అది చేయబోతున్నాను’ అని ఎన్నో లెక్కలు వేసుకుంటూ, ఆలోచనల వలలో చిక్కిన మనస్సు పక్షి మత్తులో మూర్చిపోయిపోతుంది.
అయం సుహృద్ అయం శత్రుర్ ఇతి ద్వన్ద్వమహామయః । వినికృన్తతి మర్మాణి నవానీవోత్పలాని మే
‘ఇతడు స్నేహితుడు, ఇతడు శత్రువు’ అనే ద్వంద్వ భావం అనే మహారోగం నా హృదయాన్ని కొత్తగా పుట్టిన తామర కండలను కోసినట్లు బాధిస్తుంది.
చిన్తాతుణ్డ్యా మదావర్తవీచ్యైకనిచయం చరన్ । క్షణాద్ ఉచ్ఛూనతామ్ ఏతి మానమీనః క్షణాత్ క్షతిమ్
ఆలోచనల ముక్కుతో, మదంలో తిప్పే అలల మధ్య తిరిగే గర్వమనే చేప ఒక్క క్షణంలో పొంగిపోతుంది, లేదంటే నాశనం అవుతుంది.
అనాత్మీయాని దుఃఖాని బహూన్య్ ఏవంవిధాన్య్ అలమ్ । ఆత్మబుద్ధ్యా విచిన్వానో జనో గచ్ఛతి దీనతామ్
తనవైనవి కాని ఎన్నో బాధలను తనవే అనుకుని, ఆ బాధలను మనసులో తాను అన్వేషిస్తూ చూసే మనిషి, చివరికి దుఃఖంలో పడిపోతాడు.
బహువిధసుఖదుఃఖమధ్యపాతీ వితతజరామరణప్రపాతభగ్నః । జగదుదరగిరౌ లుఠఞ్ జనో ఽయం గతరసపర్ణవద్ ఏతి జర్జరత్వమ్
ఈ మనిషి ఎన్నో సుఖాలు, దుఃఖాల మధ్య ఊగిసలాడుతూ, వృద్ధాప్యం మరణం అనే లోతైన అగాధంలో విరిగి, ఈ లోకమనే కొండపై తిరుగుతూ, రసం లేని ఆకులా అలసిపోతాడు.
ఏవం తౌ కుశలప్రశ్నం కృతవన్తౌ పరస్పరమ్ । కాలేనాసాద్య విమలం జ్ఞానం మోక్షం తతో గతౌ
ఇలా వారు ఇద్దరూ పరస్పరం మంచి ప్రశ్నలు అడిగి, కాలక్రమంలో నిర్మలమైన జ్ఞానాన్ని పొంది, ఆ జ్ఞానంతో విముక్తిని పొందారు.
అతో వచ్మి మహాబాహో యథా జ్ఞానేతరా గతిః । నాస్తి సంసారతరణే పాశబద్ధస్య చేతసః
కాబట్టి మహాబాహువా! నేను చెబుతున్నది ఇదే — జ్ఞానం తప్ప, సంసార బంధనంలో ఉన్న మనసుకు ఈ ప్రపంచాన్ని దాటి పోవడానికి మరో మార్గం లేదు.
ఇదం భవ్యమతేర్ దుఃఖమ్ అనన్తమ్ అపి పేలవమ్ । కుఖగస్యాతరో ఽమ్భోధిస్ సర్పారేర్ గోష్పదాయతే
ఉత్తమమైన మనసున్నవారికి ఎంతటి బాధలు వచ్చినా అవి లేతగా అనిపిస్తాయి. హృదయపు లోతును దాటి వచ్చినవారికి పాములతో నిండిన సముద్రం కూడా ఆవు కాలి ముద్రలా చిన్నదిగా కనిపిస్తుంది.
దేహాతీతా మహాత్మానశ్ చిన్మాత్రే స్వాత్మని స్థితాః । దూరద్ దేహం హసన్తి స్వం ప్రేక్ష్యార్కో జనతామ్ ఇవ
శరీరాన్ని దాటి, స్వచ్ఛమైన చైతన్యంలో స్థిరమైన మహాత్ములు తమ శరీరాన్ని దూరం నుంచి చూసి నవ్వుతారు. అది సూర్యుడు జనులను చూసే విధంగా ఉంటుంది.
దేహే దుఃఖిని సఙ్క్షుబ్ధే కా నః క్షతిర్ ఉపస్థితా । రథే విధురితే భగ్నే సారథేః కేవ ఖణ్డనా
శరీరం బాధపడుతూ కలతచెందినపుడు మనకు నిజంగా ఏమి నష్టం జరుగుతుంది? రథం పాడైపోయినా, రథసారధికి ఏమీ హాని జరగదు కదా!
మనసి క్షుబ్ధతాం యాతే చిత్త్వస్యాఙ్గ కిమ్ ఆగతమ్ । తరఙ్గే రజసా మ్లానే వైపరీత్యం కిమ్ అమ్బుధేః
ప్రియమైనవాడా, మనసు కలతచెందినపుడు చైతన్యానికి నిజంగా ఏమి జరుగుతుంది? అలపై ధూళి పడితే, సముద్రానికి ఏమీ మార్పు కలుగుతుందా?
కే భవన్త్య్ అయసాం హంసాః పయసామ్ ఉపలాశ్ చ కే । కాశ్ శిలాః కిల దారూణాం కే భోగాః పరమాత్మనః
ఇనుప మధ్యలో హంసలు ఎవరు? నీళ్లలో రాళ్లు ఎవరు? చెక్కలలో శిలలు ఎవరయ్యారు? పరమాత్మునికి ఏ ఆనందాలు ఉంటాయి?
సమ్బన్ధః క ఇవాగ్రాశాశైలాపరసముద్రయోః । అన్తరే దూరసమ్బాధే కశ్ చ చిత్తత్త్వబన్ధయోః
ఆశ పర్వత శిఖరాలు, సముద్రం అవతలి తీరం — వీటి మధ్య ఎలాంటి సంబంధం ఉంది? మనస్సు యొక్క అసలు స్వరూపం, దాని లక్షణాల మధ్య బంధం ఏమిటి?
అప్య్ ఉత్సఙ్గోహ్యమానాని కాష్ఠాని సరిదమ్భసామ్ । కాని నామ భవన్తీహ శరీరాణి తథాత్మనః
నదీ జలంలో తేలుతూ పోయే చెక్క ముక్కల్లో, ఇక్కడ నిజంగా శరీరాలవిగా మారేది ఏవి? అలాగే, ఆత్మకు శరీరాలవిగా మారేది ఏవి?
సఙ్ఘట్టాత్ కాష్ఠపయసాం యథోత్తుఙ్గాః కణాదయః । దేహాత్మనోస్ సమాయోగాత్ తథైతాశ్ చిత్తవృత్తయః
చెక్కలు నీళ్లతో కలిసినప్పుడు ఎలా బుడగలు, ఇతర రూపాలు ఏర్పడతాయో, అలాగే శరీరం, ఆత్మ కలిసినప్పుడు మనస్సులోని భావాలు పుడతాయి.
సమ్బన్ధాద్ దారుపయసాం ప్రతిబిమ్బాని దారుతః । యథా పయసి లక్ష్యన్తే శరీరాణి తథాత్మని
మరపు కలిసిన కలప, నీటిలో ప్రతిబింబాలు కలపపై కనిపించునట్లు, మన శరీరాలు కూడా ఆత్మలో కనిపిస్తాయి.
యథా దర్పణవార్యాదౌ ప్రతిబిమ్బాని వస్తుతః । నాసత్యాని న సత్యాని శరీరాణి తథాత్మని
దర్పణంలో లేదా నీటిలో కనిపించే ప్రతిబింబాలు నిజమైనవి కాని, అబద్ధమైనవి కాని కాకపోవడంలా, శరీరాలు కూడా ఆత్మలో అలాగే ఉంటాయి.
దారువార్యుపలాస్ఫోటే దుఃఖితా న యథా క్వచిత్ । సంయుక్తేషు వియుక్తేషు న తథా పఞ్చసు క్షతిః
కలప, నీరు, రాళ్లు పగిలినా ఎక్కడా బాధ కలగనట్లే, ఐదు భూతాలు కలిసినా, విడిపోయినా వాటికి ఏ హాని ఉండదు.
దారుసంవేల్లితాత్ తోయాత్ కమ్పశబ్దాదయో యథా । ప్రజాయన్తే తథైవాస్మాద్ దేహాచ్ చిత్పరిబోధితాత్
కలపతో నీరు కదిలితే దాని వల్ల కంపనం, శబ్దం మొదలైనవి పుట్టినట్లే, చైతన్యం తాకిన శరీరం నుండి అనేక లక్షణాలు ఉద్భవిస్తాయి.
న బుద్ధజడయోర్ ఏతాస్ సంవిదశ్ చిచ్ఛరీరయోః । ఏతా హ్య్ అజ్ఞానమాత్రస్య తస్మిన్ నష్టే తద్ ఏవ తాః
ఈ అనుభవాలు బుద్ధికీ, జడ పదార్థానికీ చెందవు. ఇవి రెండూ కూడా చైతన్య స్వరూపాలే. ఈ అనుభవాలు కేవలం అజ్ఞానానికి మాత్రమే సంబంధించినవి. ఆ అజ్ఞానం పోయినప్పుడు ఇవి కూడా అంతే మాయమవుతాయి.