అదూరగతసాదృశ్యా సుషుప్తస్యోపలక్ష్యతే । సావస్థా భరితాకారా గగనశ్రీర్ ఇవామ్బుధేః
ఆ స్థితి కొంతవరకు సుషుప్తి స్థితిలో కనిపిస్తుంది. తన స్వరూపంతో నిండిన ఆ స్థితి, ఆకాశపు మహిమ సముద్రంతో పోల్చినట్లు ఉంటుంది.
మనోఽహఙ్కారవిలయే సర్వభావాన్తరస్థితా । సముదేతి పరానన్దా యా తనుః పారమేశ్వరీ
మనస్సు, అహంకారం లయమైపోయినప్పుడు, అన్ని భావాల్లో వ్యాపించి, పరమానందమయమైన దివ్యశరీరం ఉద్భవిస్తుంది.
సా స్వయం యోగసంసిద్ధ్యా సుషుప్తాదూరభావినీ । న గమ్యా వచసాం రామ హృద్య్ ఏవేహానుభూయతే
ఆ స్థితి యోగసిద్ధితో సొంతంగా కలుగుతుంది; అది సుప్తినీ దాటి ఉంటుంది, మాటలతో వివరించలేము రామా, అది మన హృదయంలోనే అనుభవించబడుతుంది.
అఖిలమ్ ఇదమ్ అనన్తమ్ ఆత్మతత్త్వం దృఢపరిణామిని చేతసి స్థితే ఽన్తః । బహిర్ ఉపశమితే చరాచరాత్మా స్వయమ్ అనుభూయత ఏవ దేవదేవః
అనంతమైన ఆత్మతత్వం దృఢమైన మనస్సులో స్థిరపడినప్పుడు, లోపల బయట ప్రశాంతత కలిగినప్పుడు, దేవదేవుడు ప్రత్యక్షంగా అనుభవించబడతాడు.
తదను విషయవాసనావినాశస్ తదను శుభః పరమస్ఫుటః ప్రకాశః । తదను చ సమతావశాత్ స్వరూపే పరిణమనం మహతామ్ అచిన్త్యరూపే
అప్పుడతే విషయాల పట్ల ఆకాంక్షలు నశించిపోతాయి; ఆ తరువాత అత్యంత స్పష్టమైన, శుభమైన వెలుగు ప్రబలుతుంది; తరువాత సమత్వశక్తితో, మహాత్ములు తాము ఊహించలేని స్వరూపంలో నిలిచిపోతారు.
మనసైవ మనశ్ ఛిత్త్వా యద్య్ ఆత్మా నావలోక్యతే । మమేత్య్ అహమ్ ఇతి త్యక్త్వా తత్ తామరసలోచన
ఓ కమలనయన! మనసుతోనే మనసును నియంత్రించినా, ఆత్మను తెలుసుకోకపోతే, 'నాది', 'నేను' అనే భావాలను వదలకపోతే—
నాస్తమ్ ఏతి జగద్దుఃఖం యథా చిత్రగతో రవిః । ఆపద్ ఆయాత్య్ అనన్తత్వం మహార్ణవవద్ ఆతతా
అప్పుడు ఈ లోక బాధలు ఎప్పటికీ తీరవు; చిత్రంలో ఉన్న సూర్యుడు అస్తమించని విధంగా, కష్టాలు మహాసముద్రంలా అంతులేని విధంగా వ్యాపిస్తాయి.
పునః పునర్ ఉపాయాతి జడకల్లోలకారిణీ । మేఘనీలతరుశ్యామా సంసృతిప్రావృడ్ ఆకులా
మళ్లీ మళ్లీ మూర్ఖత్వపు అలలు ఉప్పొంగుతూనే ఉంటాయి; మేఘాలు, చెట్లు లాంటి చీకటి కలిగిన సంసార వర్షకాలం మనసును గందరగోళంగా చేస్తుంది.
అత్రైవోదాహరన్తీమమ్ ఇతిహాసం పురాతనమ్ । సంవాదం సుహృదోస్ సహ్యసానౌ భాసవిలాసయోః
ఈ సందర్భంలో ఒక పురాతన కథను ఉదాహరిస్తారు: సహ్యపర్వతంపై భాస, విలాస అనే ఇద్దరు మిత్రుల సంభాషణను చెబుతారు.
అస్త్య్ ఉత్సేధజితాకాశః పీఠేన జితభూతలః । తలేన జితపాతాలస్ త్రిలోకవిజయీ గిరిః
ఒక గొప్ప పర్వతం ఉంది. దాని పైభాగం ఆకాశాన్ని మించిపోయింది, అడుగు భాగం భూమిని జయించింది, పునాది లోకాలను కూడా అధిగమించింది. ఈ పర్వతం మూడు లోకాలను గెలిచినదిగా నిలిచింది.
అసహ్యకుసుమాపూరో ఽసహ్యనిర్మలనిర్ఝరః । గుహ్యకారక్షితనిధిస్ సహ్యనామావిషహ్యభాః
ఈ పర్వతం తాళ్లించలేని పుష్పాలతో నిండిపోయి ఉంది, సహించలేని స్వచ్ఛతతో ప్రవహించే జలపాతాలు అక్కడ ఉన్నాయి. దాని నిధులను గుహ్యకులు కాపాడుతున్నారు. దీనికి సహ్య అనే పేరు, దాని కాంతి చూడలేనంత ప్రకాశంగా ఉంది.
ముక్తాపటలసమ్పూర్ణైర్ ధాతుపాటలభిత్తిభిః । భాసురః కాఞ్చనతటైః కటైర్ ఇవ సురద్విపః
దాని మెరుస్తున్న కొండచరియలు ముత్యాల సమూహాలతో అలంకరించబడి, ఖనిజాల గోడలతో నిర్మించబడ్డాయి. బంగారు తీరాలతో అది దేవతల పర్వత శిఖరాలను తలపిస్తోంది.
క్వచిత్ పుష్పభరాశారో ధాతుశారతరః క్వచిత్ । క్వచిత్ ఫుల్లసరశ్శారో రత్నశారశిరాః క్వచిత్
కొన్ని చోట్ల పుష్పాల గుంపులతో దట్టంగా ఉంది, మరికొన్ని చోట్ల శుద్ధమైన ఖనిజాలతో సంపన్నంగా ఉంది. ఇంకొన్ని ప్రాంతాల్లో వికసించిన సరస్సులు దాని అంచున ఉన్నాయి, మరికొన్ని చోట్ల రత్నాల శిఖరాలతో అలంకరించబడి ఉంది.
ఇతో రటన్నిర్ఝరవాన్ ఇతః క్వణితకీచకః । ఇతో రటద్గుహావాత ఇతష్ షట్పదఘుఙ్ఘుమీ
ఇక్కడ జలపాతాలు గర్జిస్తున్నాయి; అక్కడ వెదురు కంఠాలు మధురంగా మ్రోగుతున్నాయి; ఇంకొక్కడ గుహల్లో గాలి ఊదుతూ శబ్దం చేస్తోంది; మరొకచోట తేనెటీగలు గుంగురుమంటూ వినిపిస్తున్నాయి.
సానౌ గీతాప్సరోవృన్దో వనే మృదుఖగారవః । అధిత్యకాయాం మత్తాభ్రో గహనేషు మృగారవీ
ఆ కొండపై అప్సరసలు పాటలు పాడుతున్నారు; అడవిలో పక్షులు మృదువుగా అరుస్తున్నాయి; ఎత్తయిన ప్రదేశాల్లో మత్తులో ఉన్న మేఘాలు మ్రోగుతున్నాయి; దట్టమైన అడవుల్లో మృగాలు గట్టిగా అరుస్తున్నాయి.
విద్యాధరోద్గీతగుహో భృఙ్గగీతామ్బుజాకరః । కిరాతాగీతపర్యన్తః ఖగాగీతవనద్రుమః
దాని గుహల్లో విద్యాధరులు పాడిన పాటలు ప్రతిధ్వనిస్తున్నాయి; కమలాల్లో తేనెటీగల గానం వినిపిస్తోంది; అంచుల్లో కిరాతులు పాడిన పాటలు మారుమోగుతున్నాయి; అడవి చెట్లలో పక్షుల గానం పరవళ్లు తొక్కుతోంది.
స్కన్ధేషు దేవైర్ వలితః పాదేషు వలితో నరైః । పాతాలే వలితో నాగైర్ జగద్గేహమ్ ఇవాపరమ్
దాని భుజాల చుట్టూ దేవతలు, పాదాల చుట్టూ మనుషులు, అడుగున పాతాళంలో నాగులు వలయంగా ఉన్నారు; అది ఇంకొక జగద్గృహంలా కనిపిస్తోంది.
కన్దరేషు శ్రితస్ సిద్ధైర్ నిధానైర్ అన్తర్ ఆశ్రితః । చన్దనేషు శ్రితో నాగైస్ సింహైశ్ శృఙ్గశిఖాసు చ
పర్వత గుహల్లో, సిద్ధులు నివసించే చోట, రహస్య ధనాలు దాగి ఉన్న చోట, గంధపు చెట్ల మధ్య ఏనుగులు తిరిగే ప్రదేశంలో, సింహాలు ఉండే శిఖరాలపై కూడా ఆయన ఉన్నాడు.
పుష్పాభ్రసంవీతవపుః పుష్పరేణ్వభ్రపాంసులః । పుష్పపత్త్రాభ్రభృద్వాతః పుష్పపాదపపాణ్డురః
ఆయన రూపం పువ్వుల మబ్బులతో కప్పబడి ఉంది, పువ్వు రేణువుతో, మబ్బు ధూళితో అలంకరించబడి ఉంది. గాలి పువ్వుల రేకులు, మబ్బులను తోడుకుంటూ వస్తోంది. ఆయన పుష్పవృక్షాల తాళ్లలాగే తెల్లగా కనిపిస్తున్నాడు.
ధాతుధూల్యభ్రకపిలో రత్నోపలతలస్థితిః । స దారుజైర్ ఇవ సురస్త్రీగణైర్ అలమ్ ఆశ్రితః
ధాతు ధూళి, మబ్బు ధూళితో ఆయన రంగు పసుపు ముదురు అయింది. మణిపర్వతాలపై ఆయన నివసిస్తున్నాడు. కలపతో తయారైన దేవతా స్త్రీల సమూహాల మధ్య ఆయన చుట్టూ ఉన్నట్లు కనిపిస్తున్నాడు.
అభ్రనీలాంశుకచ్ఛన్నా మూకరత్నవిభూషణాః । శిలాకనకసున్దర్యో యత్ర శృఙ్గాభిసారికాః
అక్కడ నీలి మబ్బుల్లాంటి వస్త్రాలు ధరించిన, ముత్యాల రత్నాలతో అలంకరించబడిన, బంగారు శిలలవంటి అందమైన స్త్రీలు, శిఖరాల మధ్య ప్రియుని కోసం వెతుకుతూ తిరుగుతున్నారు.
తత్రోత్తరతటే సానావ్ ఆనమత్ఫలపాదపే । రత్నపుష్కరిణీజాలవహన్నిర్ఝరవారిణి
ఆ పర్వతం వాయుపక్కన, పండ్ల భారంతో వంగిపోయిన చెట్లు ఉన్న చోట, రత్నాల తామర పూవులతో నిండిన చెరువుల నీళ్లు ప్రవహించే వాగులు ఉన్నాయి.
చూతద్రుమలతోన్ముక్తపుష్పస్తబకదన్తురే । విదులాఙ్కోల్లపున్నాగనీపనీరన్ధ్రదిక్తటే
అక్కడ మామిడి చెట్లు మల్లెలు వదిలి పరిమళాన్ని చల్లగా పంచుతుంటే, చంద్రకిరణాలాంటి, ఉల్లపున్నాగ, నీప, నిరంధ్ర వృక్షాలు కూడా ఆ తీరాన్ని అలంకరిస్తున్నాయి.
లతావితానచ్ఛన్నార్కే రత్నాంశుభరభాసురే । స్రవజ్జమ్బూరసక్నూతే స్వర్లోకాహ్లాదకారిణి
ఆ ప్రాంతంలో తాడులు, వనమాలలు సూర్యరశ్మిని కప్పివేస్తూ, రత్నాల వెలుగు మెరుస్తూ, జంబూ నది ప్రవాహం స్వర్గంలో లాగే ఆనందాన్ని పంచుతుంది.
బ్రహ్మలోకసమస్ స్వర్గరమ్యశ్ శివపురోపమః । అత్రేర్ అస్త్య్ ఆశ్రమశ్ శ్రీమాన్ సిద్ధశ్రమహరో మహాన్
అక్కడే బ్రహ్మలోకానికి సమానంగా, స్వర్గానికి అందంగా, శివుని నగరాన్ని పోలినట్లు, మహా సిద్ధాశ్రమమైన అత్రి మహర్షి ఆశ్రమం ఉంది.
మహత్య్ అత్ర్యాశ్రమే తస్మింస్ తాపసౌ ద్వౌ బభూవతుః । కౌచిద్ ఏవ నభోమార్గ ఇవ శుక్రబృహస్పతీ
అత్రి మహర్షి ఆశ్రమంలో ఇద్దరు తపస్వులు ఉండేవారు. వారు ఆకాశంలో కలిసి ప్రయాణించే శుక్రుడు, బృహస్పతి లాంటి వారు.
తయోర్ అథైకాస్పదయోస్ తత్రాభూతాం సుతావ్ ఉభౌ । కులాఙ్కురౌ శుద్ధతనూ సరస్వత్య్ అమ్బుజావ్ ఇవ
ఆ ఇద్దరు ఒకే గృహంలో నివసిస్తూ, ఇద్దరు కుమారులు పుట్టారు. వారు మంచి వంశపారంపర్యంతో, శుద్ధమైన శరీరాలతో, సరస్వతి నదిలోని రెండు కమలాలవలె ప్రకాశించారు.
విలాసభాసనామానౌ వృద్ధిమ్ ఆయయతుః క్రమాత్ । తౌ పిత్రోః పల్లవౌ శీఘ్రం లతాపాదపయోర్ ఇవ
విలాస, భాస అనే పేర్లతో, వారు క్రమంగా ఎదిగారు. తల్లిదండ్రుల పాదాల దగ్గర పెరిగే కొమ్మల్లా, వారు త్వరగా వికసించారు.
ఆస్తామ్ అన్యోఽన్యసుహృదౌ సుస్నిగ్ధౌ వల్లభౌ మిథః । తిలతైలవద్ ఆశ్లిష్టౌ తౌ పుష్పామోదవత్ స్థితౌ
వారు పరస్పరం మిత్రులుగా, ఎంతో స్నేహంతో, ఎంతో ప్రీతి కలిగి ఉండేవారు. నువ్వులు, నూనె ఎలా కలిసిపోతాయో, వారు కూడా అలా కలిసిపోయి, పువ్వుల సువాసనలా ఆనందంగా ఉండేవారు.
నాభూతాం విప్రయుక్తౌ తౌ సురక్తావ్ ఇవ దమ్పతీ । ఏకం ద్విత్వమ్ ఇవాపన్నం సమమ్ ఆసీత్ తయోర్ మనః
వీరిద్దరూ ఎప్పుడూ వేరవలేదు, ఎంతో ప్రేమతో కూడిన దంపతుల్లా ఉండేవారు. వీరి మనస్సులు ఒకటిగా, విడిపోని రెండు మనస్సుల్లా సమంగా కలిసిపోయి ఉండేవి.