శోచ్యమానం జనైర్ నిత్యం దహ్యమానం దురాశయా । నాత్మానమ్ అవమన్యేత ప్రోద్ధరేద్ ఏనమ్ ఆదరాత్
ప్రతి రోజూ ఇతరుల దయకు లోనై, చెడు ఆశలతో బాధపడుతున్నా, మనసు తక్కువగా భావించకుండా, గౌరవంతో తానే తాను పైకి లేపుకోవాలి.
అహఙ్కారమహాలానం తృష్ణారజ్జుం మనోమదమ్ । జన్మజమ్బాలనిర్మగ్నం జీవదన్తినమ్ ఉద్ధరేత్
అహంకారమే గొప్ప గొలుసు, తృష్ణే కట్టు, మనస్సే మత్తు; జననమనే బురదలో మునిగిన జీవరూపమైన ఏనుగును తానే తాను పైకి లేపుకోవాలి.
అయమ్ ఏతావతైవాత్మా త్రాతో భవతి రాఘవ । యద్ అపాస్య విమూఢత్వమ్ అహఙ్కారః ప్రమార్జ్యతే
రాఘవా! మాయను విడిచిపెట్టి, అహంకారాన్ని పూర్తిగా శుభ్రం చేసినప్పుడు, ఆత్మ నిజంగా రక్షించబడుతుంది.
ఏతావతైవ సన్మార్గో యాతి ప్రకటతామ్ అలమ్ । యద్ అపాస్య మనోమోహమ్ అహమ్భావో విలీయతే
మనస్సు మాయను వదిలిపెట్టి, 'నేను' అనే భావం పూర్తిగా లయమైతే, అప్పుడే నిజమైన మార్గం స్పష్టంగా కనబడుతుంది.
ఏతావతైవ దేవేశః పరమాత్మావగమ్యతే । కాష్ఠలోష్టసమత్వేన దేహో యద్ అవలోక్యతే
శరీరాన్ని కలప ముక్క లేదా మట్టి ముద్దలా నిర్లక్ష్యంగా చూసినప్పుడు మాత్రమే, దేవతల అధిపతి అయిన పరమాత్మను నిజంగా తెలుసుకోవచ్చు.
అహఙ్కారామ్బుదే క్షీణే దృశ్యతే చిద్దివాకరః । తతస్ తత్పరిణామేన తత్ పదం సమవాప్యతే
అహంకార సముద్రం ఎండిపోయినప్పుడు, చైతన్య సూర్యుడు ప్రత్యక్షమవుతాడు; ఆ వెలుగు ద్వారా, ఆ పరమ పదాన్ని చేరుకోవచ్చు.
యథా ధ్వాన్తసముచ్ఛేదే స్వయమ్ ఆలోకవేదనమ్ । తథాహఙ్కారవిచ్ఛేదే స్వయమ్ ఆత్మావలోకనమ్
ఎలా చీకటి తొలిగినప్పుడు వెలుగు తానే కనిపిస్తుందో, అలాగే అహంకారం పోయినప్పుడు ఆత్మ తానే ప్రత్యక్షమవుతుంది.
అహఙ్కారసముచ్ఛేదే యావస్థా సుసమోదయా । సా పరా భరితాకారా సా సర్వవ్యాపినీ చితిః
అహంకారం పూర్తిగా లయమైపోయినప్పుడు కలిగే ఆ స్థితి అత్యంత మంగళకరంగా ఉంటుంది. అది పరమమైనది, తన స్వరూపంతో నిండినది, అన్నింటినీ వ్యాపించిన చైతన్యం.
పరిపూర్ణార్ణవప్రఖ్యా న వాగ్గోచరమ్ ఏతి నః । నోపమానమ్ ఉపాదత్తే నానుధావతి రఞ్జనమ్
ఆ స్థితి పరిపూర్ణ సముద్రంలా విస్తరించి ఉంటుంది. మన మాటలకు అది అందదు; దానికి పోలిక కూడా లేదు, ఏ మార్పును కూడా అనుసరించదు.
కేవలం చిత్ప్రకాశాంశకలితా స్థిరతాం గతా । తుర్యా చేత్ ప్రాప్యతే దృష్టిస్ తత్ తయా సోపమీయతే
అది కేవలం చైతన్య ప్రకాశమే, స్థిరంగా, సంపూర్ణంగా ఉంటుంది. తురీయ స్థితిని పొందినప్పుడు, మన దృష్టి కూడా అలానే ఉంటుంది.
అదూరగతసాదృశ్యా సుషుప్తస్యోపలక్ష్యతే । సావస్థా భరితాకారా గగనశ్రీర్ ఇవామ్బుధేః
ఆ స్థితి కొంతవరకు సుషుప్తి స్థితిలో కనిపిస్తుంది. తన స్వరూపంతో నిండిన ఆ స్థితి, ఆకాశపు మహిమ సముద్రంతో పోల్చినట్లు ఉంటుంది.
మనోఽహఙ్కారవిలయే సర్వభావాన్తరస్థితా । సముదేతి పరానన్దా యా తనుః పారమేశ్వరీ
మనస్సు, అహంకారం లయమైపోయినప్పుడు, అన్ని భావాల్లో వ్యాపించి, పరమానందమయమైన దివ్యశరీరం ఉద్భవిస్తుంది.
సా స్వయం యోగసంసిద్ధ్యా సుషుప్తాదూరభావినీ । న గమ్యా వచసాం రామ హృద్య్ ఏవేహానుభూయతే
ఆ స్థితి యోగసిద్ధితో సొంతంగా కలుగుతుంది; అది సుప్తినీ దాటి ఉంటుంది, మాటలతో వివరించలేము రామా, అది మన హృదయంలోనే అనుభవించబడుతుంది.
అఖిలమ్ ఇదమ్ అనన్తమ్ ఆత్మతత్త్వం దృఢపరిణామిని చేతసి స్థితే ఽన్తః । బహిర్ ఉపశమితే చరాచరాత్మా స్వయమ్ అనుభూయత ఏవ దేవదేవః
అనంతమైన ఆత్మతత్వం దృఢమైన మనస్సులో స్థిరపడినప్పుడు, లోపల బయట ప్రశాంతత కలిగినప్పుడు, దేవదేవుడు ప్రత్యక్షంగా అనుభవించబడతాడు.
తదను విషయవాసనావినాశస్ తదను శుభః పరమస్ఫుటః ప్రకాశః । తదను చ సమతావశాత్ స్వరూపే పరిణమనం మహతామ్ అచిన్త్యరూపే
అప్పుడతే విషయాల పట్ల ఆకాంక్షలు నశించిపోతాయి; ఆ తరువాత అత్యంత స్పష్టమైన, శుభమైన వెలుగు ప్రబలుతుంది; తరువాత సమత్వశక్తితో, మహాత్ములు తాము ఊహించలేని స్వరూపంలో నిలిచిపోతారు.
మనసైవ మనశ్ ఛిత్త్వా యద్య్ ఆత్మా నావలోక్యతే । మమేత్య్ అహమ్ ఇతి త్యక్త్వా తత్ తామరసలోచన
ఓ కమలనయన! మనసుతోనే మనసును నియంత్రించినా, ఆత్మను తెలుసుకోకపోతే, 'నాది', 'నేను' అనే భావాలను వదలకపోతే—
నాస్తమ్ ఏతి జగద్దుఃఖం యథా చిత్రగతో రవిః । ఆపద్ ఆయాత్య్ అనన్తత్వం మహార్ణవవద్ ఆతతా
అప్పుడు ఈ లోక బాధలు ఎప్పటికీ తీరవు; చిత్రంలో ఉన్న సూర్యుడు అస్తమించని విధంగా, కష్టాలు మహాసముద్రంలా అంతులేని విధంగా వ్యాపిస్తాయి.
పునః పునర్ ఉపాయాతి జడకల్లోలకారిణీ । మేఘనీలతరుశ్యామా సంసృతిప్రావృడ్ ఆకులా
మళ్లీ మళ్లీ మూర్ఖత్వపు అలలు ఉప్పొంగుతూనే ఉంటాయి; మేఘాలు, చెట్లు లాంటి చీకటి కలిగిన సంసార వర్షకాలం మనసును గందరగోళంగా చేస్తుంది.
అత్రైవోదాహరన్తీమమ్ ఇతిహాసం పురాతనమ్ । సంవాదం సుహృదోస్ సహ్యసానౌ భాసవిలాసయోః
ఈ సందర్భంలో ఒక పురాతన కథను ఉదాహరిస్తారు: సహ్యపర్వతంపై భాస, విలాస అనే ఇద్దరు మిత్రుల సంభాషణను చెబుతారు.
అస్త్య్ ఉత్సేధజితాకాశః పీఠేన జితభూతలః । తలేన జితపాతాలస్ త్రిలోకవిజయీ గిరిః
ఒక గొప్ప పర్వతం ఉంది. దాని పైభాగం ఆకాశాన్ని మించిపోయింది, అడుగు భాగం భూమిని జయించింది, పునాది లోకాలను కూడా అధిగమించింది. ఈ పర్వతం మూడు లోకాలను గెలిచినదిగా నిలిచింది.
అసహ్యకుసుమాపూరో ఽసహ్యనిర్మలనిర్ఝరః । గుహ్యకారక్షితనిధిస్ సహ్యనామావిషహ్యభాః
ఈ పర్వతం తాళ్లించలేని పుష్పాలతో నిండిపోయి ఉంది, సహించలేని స్వచ్ఛతతో ప్రవహించే జలపాతాలు అక్కడ ఉన్నాయి. దాని నిధులను గుహ్యకులు కాపాడుతున్నారు. దీనికి సహ్య అనే పేరు, దాని కాంతి చూడలేనంత ప్రకాశంగా ఉంది.
ముక్తాపటలసమ్పూర్ణైర్ ధాతుపాటలభిత్తిభిః । భాసురః కాఞ్చనతటైః కటైర్ ఇవ సురద్విపః
దాని మెరుస్తున్న కొండచరియలు ముత్యాల సమూహాలతో అలంకరించబడి, ఖనిజాల గోడలతో నిర్మించబడ్డాయి. బంగారు తీరాలతో అది దేవతల పర్వత శిఖరాలను తలపిస్తోంది.
క్వచిత్ పుష్పభరాశారో ధాతుశారతరః క్వచిత్ । క్వచిత్ ఫుల్లసరశ్శారో రత్నశారశిరాః క్వచిత్
కొన్ని చోట్ల పుష్పాల గుంపులతో దట్టంగా ఉంది, మరికొన్ని చోట్ల శుద్ధమైన ఖనిజాలతో సంపన్నంగా ఉంది. ఇంకొన్ని ప్రాంతాల్లో వికసించిన సరస్సులు దాని అంచున ఉన్నాయి, మరికొన్ని చోట్ల రత్నాల శిఖరాలతో అలంకరించబడి ఉంది.
ఇతో రటన్నిర్ఝరవాన్ ఇతః క్వణితకీచకః । ఇతో రటద్గుహావాత ఇతష్ షట్పదఘుఙ్ఘుమీ
ఇక్కడ జలపాతాలు గర్జిస్తున్నాయి; అక్కడ వెదురు కంఠాలు మధురంగా మ్రోగుతున్నాయి; ఇంకొక్కడ గుహల్లో గాలి ఊదుతూ శబ్దం చేస్తోంది; మరొకచోట తేనెటీగలు గుంగురుమంటూ వినిపిస్తున్నాయి.
సానౌ గీతాప్సరోవృన్దో వనే మృదుఖగారవః । అధిత్యకాయాం మత్తాభ్రో గహనేషు మృగారవీ
ఆ కొండపై అప్సరసలు పాటలు పాడుతున్నారు; అడవిలో పక్షులు మృదువుగా అరుస్తున్నాయి; ఎత్తయిన ప్రదేశాల్లో మత్తులో ఉన్న మేఘాలు మ్రోగుతున్నాయి; దట్టమైన అడవుల్లో మృగాలు గట్టిగా అరుస్తున్నాయి.
విద్యాధరోద్గీతగుహో భృఙ్గగీతామ్బుజాకరః । కిరాతాగీతపర్యన్తః ఖగాగీతవనద్రుమః
దాని గుహల్లో విద్యాధరులు పాడిన పాటలు ప్రతిధ్వనిస్తున్నాయి; కమలాల్లో తేనెటీగల గానం వినిపిస్తోంది; అంచుల్లో కిరాతులు పాడిన పాటలు మారుమోగుతున్నాయి; అడవి చెట్లలో పక్షుల గానం పరవళ్లు తొక్కుతోంది.
స్కన్ధేషు దేవైర్ వలితః పాదేషు వలితో నరైః । పాతాలే వలితో నాగైర్ జగద్గేహమ్ ఇవాపరమ్
దాని భుజాల చుట్టూ దేవతలు, పాదాల చుట్టూ మనుషులు, అడుగున పాతాళంలో నాగులు వలయంగా ఉన్నారు; అది ఇంకొక జగద్గృహంలా కనిపిస్తోంది.
కన్దరేషు శ్రితస్ సిద్ధైర్ నిధానైర్ అన్తర్ ఆశ్రితః । చన్దనేషు శ్రితో నాగైస్ సింహైశ్ శృఙ్గశిఖాసు చ
పర్వత గుహల్లో, సిద్ధులు నివసించే చోట, రహస్య ధనాలు దాగి ఉన్న చోట, గంధపు చెట్ల మధ్య ఏనుగులు తిరిగే ప్రదేశంలో, సింహాలు ఉండే శిఖరాలపై కూడా ఆయన ఉన్నాడు.
పుష్పాభ్రసంవీతవపుః పుష్పరేణ్వభ్రపాంసులః । పుష్పపత్త్రాభ్రభృద్వాతః పుష్పపాదపపాణ్డురః
ఆయన రూపం పువ్వుల మబ్బులతో కప్పబడి ఉంది, పువ్వు రేణువుతో, మబ్బు ధూళితో అలంకరించబడి ఉంది. గాలి పువ్వుల రేకులు, మబ్బులను తోడుకుంటూ వస్తోంది. ఆయన పుష్పవృక్షాల తాళ్లలాగే తెల్లగా కనిపిస్తున్నాడు.
ధాతుధూల్యభ్రకపిలో రత్నోపలతలస్థితిః । స దారుజైర్ ఇవ సురస్త్రీగణైర్ అలమ్ ఆశ్రితః
ధాతు ధూళి, మబ్బు ధూళితో ఆయన రంగు పసుపు ముదురు అయింది. మణిపర్వతాలపై ఆయన నివసిస్తున్నాడు. కలపతో తయారైన దేవతా స్త్రీల సమూహాల మధ్య ఆయన చుట్టూ ఉన్నట్లు కనిపిస్తున్నాడు.