తత్త్వావలోకనాత్ క్షీణే చిత్తే నో జాయతే పునః । జీవః కదాచన తదా భవేత్ తీర్ణభవార్ణవః
తత్త్వాన్ని తెలుసుకోవడం వల్ల మనస్సు శుద్ధి చెందినప్పుడు, ఆ జీవుడు మళ్లీ పుట్టడంలేదు; అప్పుడు సంసారసముద్రాన్ని దాటి వెళ్ళినవాడవుతాడు.
మహానుభావసమ్పర్కాత్ సంసారార్ణవలఙ్ఘనే । యుక్తిస్ సమ్ప్రాప్యతే రామ దృఢా నౌర్ ఇవ నావికాత్
ఓ రామా, మహానుభావులతో సత్సంగం వల్ల, ఈ సంసారసముద్రాన్ని దాటి పోవడానికి దృఢమైన వివేకం కలుగుతుంది. అది నౌకకు నావికుడు బలాన్ని ఇచ్చినట్లు ఉంటుంది.
యస్మిన్ దేశమరౌ రామ నాస్తి సజ్జనపాదపః । సఫలశ్ శీతలచ్ఛాయో న తత్ర నివసేద్ బుధః
ఓ రామా, ఎక్కడ మంచి మనుషుల వృక్షం లేదు, ఫలదాయకమైన చల్లని నీడ లేదు, అలాంటి పొడి ప్రదేశంలో జ్ఞానులు నివసించరు.
స్నిగ్ధశీతవచఃపత్త్రే సచ్ఛాయే స్మితపుష్పితే । క్షణాద్ విశ్రమ్యతే రామ భృశం సుజనషణ్డకే
ఓ రామా, మృదువైన, చల్లని మాటల ఆకులతో, చల్లని నీడతో, చిరునవ్వుల పువ్వులతో ఉన్న మంచి మనుషుల తోటలో, ఒక్క క్షణమైనా గాఢమైన విశ్రాంతి లభిస్తుంది.
తదభావే మహామోహదాహసన్తతిదాయిని । కిఞ్చిజ్జాతవివేకేన స్వప్తవ్యం నేహ ధీమతా
అలాంటి సత్సంగం లేని చోట, మహామోహాగ్ని ఎప్పుడూ మండుతుంటే, కొంతమందికి కొంత వివేకం ఉన్నా కూడా, ధీమంతుడు అక్కడ ఉండకూడదు.
ఆత్మైవ హ్య్ ఆత్మనో బన్ధుర్ ఆత్మనాత్మానమ్ ఉద్ధరేత్ । నాత్మానమ్ అవలేపేన జన్మపఙ్కార్ణవే క్షిపేత్
మనసే మనిషికి నిజమైన మిత్రం. మనమే మనల్ని పైకి లేపుకోవాలి. అహంకారంతో మనల్ని పుట్టుకల కడగండ్ల సముద్రంలో పడేయకూడదు.
కిమ్ ఇదం కథమ్ ఆయాతం కిమ్మూలం కిమపక్షయమ్ । దేహదుఃఖమ్ ఇతి ప్రాజ్ఞైః ప్రేక్షణీయం ప్రయత్నతః
ఇది ఏమిటి? ఎలా వచ్చింది? దానికి మూలం ఏమిటి? ఎప్పుడు పోతుంది? శరీర బాధను ఈ విధంగా జాగ్రత్తగా పరిశీలించాలి అని జ్ఞానులు భావించాలి.
న ధనాని న మిత్రాణి న శాస్త్రాణి న బన్ధవః । నరాణామ్ ఉపకుర్వన్తి మగ్నస్వాత్మసముద్ధృతౌ
ధనం, స్నేహితులు, గ్రంథాలు, బంధువులు — వీటిలో ఏదీ లోతులో మునిగిన మనసును పైకి తీయడంలో సహాయపడవు.
మనోమాత్రేణ సుహృదా సదైవ సహవాసినా । సహ కిఞ్చిత్ పరామృశ్య భవత్య్ ఆత్మా సముద్ధృతః
మనసే మనకు ఎప్పుడూ తోడుగా ఉండే మిత్రం. దాని సహాయంతో ఏదైనా సరిగ్గా గ్రహించినప్పుడు, మనసే మనల్ని పైకి లేపుతుంది.
వైరాగ్యాభ్యాసయత్నాభ్యాం స్వపరామర్శజన్మనా । తత్త్వాలోకేన పోతేన తీర్యతే భవసాగరః
వైరాగ్యం సాధనంతో, ఆత్మ-పర విచారణ ద్వారా కలిగే వివేకంతో, నిజస్వరూప జ్ఞానమనే నౌకతో ఈ సంసారసాగరాన్ని దాటి పోవచ్చు.
శోచ్యమానం జనైర్ నిత్యం దహ్యమానం దురాశయా । నాత్మానమ్ అవమన్యేత ప్రోద్ధరేద్ ఏనమ్ ఆదరాత్
ప్రతి రోజూ ఇతరుల దయకు లోనై, చెడు ఆశలతో బాధపడుతున్నా, మనసు తక్కువగా భావించకుండా, గౌరవంతో తానే తాను పైకి లేపుకోవాలి.
అహఙ్కారమహాలానం తృష్ణారజ్జుం మనోమదమ్ । జన్మజమ్బాలనిర్మగ్నం జీవదన్తినమ్ ఉద్ధరేత్
అహంకారమే గొప్ప గొలుసు, తృష్ణే కట్టు, మనస్సే మత్తు; జననమనే బురదలో మునిగిన జీవరూపమైన ఏనుగును తానే తాను పైకి లేపుకోవాలి.
అయమ్ ఏతావతైవాత్మా త్రాతో భవతి రాఘవ । యద్ అపాస్య విమూఢత్వమ్ అహఙ్కారః ప్రమార్జ్యతే
రాఘవా! మాయను విడిచిపెట్టి, అహంకారాన్ని పూర్తిగా శుభ్రం చేసినప్పుడు, ఆత్మ నిజంగా రక్షించబడుతుంది.
ఏతావతైవ సన్మార్గో యాతి ప్రకటతామ్ అలమ్ । యద్ అపాస్య మనోమోహమ్ అహమ్భావో విలీయతే
మనస్సు మాయను వదిలిపెట్టి, 'నేను' అనే భావం పూర్తిగా లయమైతే, అప్పుడే నిజమైన మార్గం స్పష్టంగా కనబడుతుంది.
ఏతావతైవ దేవేశః పరమాత్మావగమ్యతే । కాష్ఠలోష్టసమత్వేన దేహో యద్ అవలోక్యతే
శరీరాన్ని కలప ముక్క లేదా మట్టి ముద్దలా నిర్లక్ష్యంగా చూసినప్పుడు మాత్రమే, దేవతల అధిపతి అయిన పరమాత్మను నిజంగా తెలుసుకోవచ్చు.
అహఙ్కారామ్బుదే క్షీణే దృశ్యతే చిద్దివాకరః । తతస్ తత్పరిణామేన తత్ పదం సమవాప్యతే
అహంకార సముద్రం ఎండిపోయినప్పుడు, చైతన్య సూర్యుడు ప్రత్యక్షమవుతాడు; ఆ వెలుగు ద్వారా, ఆ పరమ పదాన్ని చేరుకోవచ్చు.
యథా ధ్వాన్తసముచ్ఛేదే స్వయమ్ ఆలోకవేదనమ్ । తథాహఙ్కారవిచ్ఛేదే స్వయమ్ ఆత్మావలోకనమ్
ఎలా చీకటి తొలిగినప్పుడు వెలుగు తానే కనిపిస్తుందో, అలాగే అహంకారం పోయినప్పుడు ఆత్మ తానే ప్రత్యక్షమవుతుంది.
అహఙ్కారసముచ్ఛేదే యావస్థా సుసమోదయా । సా పరా భరితాకారా సా సర్వవ్యాపినీ చితిః
అహంకారం పూర్తిగా లయమైపోయినప్పుడు కలిగే ఆ స్థితి అత్యంత మంగళకరంగా ఉంటుంది. అది పరమమైనది, తన స్వరూపంతో నిండినది, అన్నింటినీ వ్యాపించిన చైతన్యం.
పరిపూర్ణార్ణవప్రఖ్యా న వాగ్గోచరమ్ ఏతి నః । నోపమానమ్ ఉపాదత్తే నానుధావతి రఞ్జనమ్
ఆ స్థితి పరిపూర్ణ సముద్రంలా విస్తరించి ఉంటుంది. మన మాటలకు అది అందదు; దానికి పోలిక కూడా లేదు, ఏ మార్పును కూడా అనుసరించదు.
కేవలం చిత్ప్రకాశాంశకలితా స్థిరతాం గతా । తుర్యా చేత్ ప్రాప్యతే దృష్టిస్ తత్ తయా సోపమీయతే
అది కేవలం చైతన్య ప్రకాశమే, స్థిరంగా, సంపూర్ణంగా ఉంటుంది. తురీయ స్థితిని పొందినప్పుడు, మన దృష్టి కూడా అలానే ఉంటుంది.
అదూరగతసాదృశ్యా సుషుప్తస్యోపలక్ష్యతే । సావస్థా భరితాకారా గగనశ్రీర్ ఇవామ్బుధేః
ఆ స్థితి కొంతవరకు సుషుప్తి స్థితిలో కనిపిస్తుంది. తన స్వరూపంతో నిండిన ఆ స్థితి, ఆకాశపు మహిమ సముద్రంతో పోల్చినట్లు ఉంటుంది.
మనోఽహఙ్కారవిలయే సర్వభావాన్తరస్థితా । సముదేతి పరానన్దా యా తనుః పారమేశ్వరీ
మనస్సు, అహంకారం లయమైపోయినప్పుడు, అన్ని భావాల్లో వ్యాపించి, పరమానందమయమైన దివ్యశరీరం ఉద్భవిస్తుంది.
సా స్వయం యోగసంసిద్ధ్యా సుషుప్తాదూరభావినీ । న గమ్యా వచసాం రామ హృద్య్ ఏవేహానుభూయతే
ఆ స్థితి యోగసిద్ధితో సొంతంగా కలుగుతుంది; అది సుప్తినీ దాటి ఉంటుంది, మాటలతో వివరించలేము రామా, అది మన హృదయంలోనే అనుభవించబడుతుంది.
అఖిలమ్ ఇదమ్ అనన్తమ్ ఆత్మతత్త్వం దృఢపరిణామిని చేతసి స్థితే ఽన్తః । బహిర్ ఉపశమితే చరాచరాత్మా స్వయమ్ అనుభూయత ఏవ దేవదేవః
అనంతమైన ఆత్మతత్వం దృఢమైన మనస్సులో స్థిరపడినప్పుడు, లోపల బయట ప్రశాంతత కలిగినప్పుడు, దేవదేవుడు ప్రత్యక్షంగా అనుభవించబడతాడు.
తదను విషయవాసనావినాశస్ తదను శుభః పరమస్ఫుటః ప్రకాశః । తదను చ సమతావశాత్ స్వరూపే పరిణమనం మహతామ్ అచిన్త్యరూపే
అప్పుడతే విషయాల పట్ల ఆకాంక్షలు నశించిపోతాయి; ఆ తరువాత అత్యంత స్పష్టమైన, శుభమైన వెలుగు ప్రబలుతుంది; తరువాత సమత్వశక్తితో, మహాత్ములు తాము ఊహించలేని స్వరూపంలో నిలిచిపోతారు.
మనసైవ మనశ్ ఛిత్త్వా యద్య్ ఆత్మా నావలోక్యతే । మమేత్య్ అహమ్ ఇతి త్యక్త్వా తత్ తామరసలోచన
ఓ కమలనయన! మనసుతోనే మనసును నియంత్రించినా, ఆత్మను తెలుసుకోకపోతే, 'నాది', 'నేను' అనే భావాలను వదలకపోతే—
నాస్తమ్ ఏతి జగద్దుఃఖం యథా చిత్రగతో రవిః । ఆపద్ ఆయాత్య్ అనన్తత్వం మహార్ణవవద్ ఆతతా
అప్పుడు ఈ లోక బాధలు ఎప్పటికీ తీరవు; చిత్రంలో ఉన్న సూర్యుడు అస్తమించని విధంగా, కష్టాలు మహాసముద్రంలా అంతులేని విధంగా వ్యాపిస్తాయి.
పునః పునర్ ఉపాయాతి జడకల్లోలకారిణీ । మేఘనీలతరుశ్యామా సంసృతిప్రావృడ్ ఆకులా
మళ్లీ మళ్లీ మూర్ఖత్వపు అలలు ఉప్పొంగుతూనే ఉంటాయి; మేఘాలు, చెట్లు లాంటి చీకటి కలిగిన సంసార వర్షకాలం మనసును గందరగోళంగా చేస్తుంది.
అత్రైవోదాహరన్తీమమ్ ఇతిహాసం పురాతనమ్ । సంవాదం సుహృదోస్ సహ్యసానౌ భాసవిలాసయోః
ఈ సందర్భంలో ఒక పురాతన కథను ఉదాహరిస్తారు: సహ్యపర్వతంపై భాస, విలాస అనే ఇద్దరు మిత్రుల సంభాషణను చెబుతారు.
అస్త్య్ ఉత్సేధజితాకాశః పీఠేన జితభూతలః । తలేన జితపాతాలస్ త్రిలోకవిజయీ గిరిః
ఒక గొప్ప పర్వతం ఉంది. దాని పైభాగం ఆకాశాన్ని మించిపోయింది, అడుగు భాగం భూమిని జయించింది, పునాది లోకాలను కూడా అధిగమించింది. ఈ పర్వతం మూడు లోకాలను గెలిచినదిగా నిలిచింది.